Kreatıvti ındýstrııadaǵy ulttyq qoltańba

Dástúr men zamanaýı stıl úılesimi

Qazirgi jas kreatorlardyń basty ereksheligi sol, olar eski men jańany sheber toǵystyra alady. Ulttyq obraz, áýen ne qundylyqtar shyǵarmashylyq tásilmen árlenip, qazaq mádenıetiniń beınesin ózgeshe formada usynyp otyr. Bul úrdis tól biregeıligimizdi álsiretpeı, kerisinshe ony zaman aǵymyna saı jańa deńgeıge kóterdi dese bolady.

«Álem elderi qazirgi qazaq ónerin erekshe qubylys dep baǵalaıtyn boldy. Kıno salasy da damyp jatyr. Jas urpaqtyń ulttyq biregeıligimizdi ónerimen aıshyqtap, ultymyzdy jahan jurtyna tanytýy – zor maqtanysh. Jastardyń kúsh-qýaty, ynta-jigeri, jańashyldyǵy men jasampazdyǵy kez kelgen salaǵa zor serpin beredi. Sondyqtan biz óskeleń urpaqqa árdaıym jan-jaqty qoldaý kórsetemiz. Olardyń ulttyq qundylyqtarmen qatar jańa zamannyń jaqsy qasıetterin boıyna sińirýine barynsha jaǵdaı jasaımyz», dedi Prezıdent.

Raýshan Ánýarbekova «Álemdi tańǵaldyrǵan ájeler» jobasymen aqjaýlyqty apa-anala­rymyzdyń beınesin zamanaýı formatta kórsetip júr. Dızaıner retinde ol ájeler men qyz-kelin­shekterge dástúrli oıý-órnegi bar, biraq zamanaýı sán úlgilerine saı kıim-keshek tigip, olardy shetelde feshn aptalyqtarda usynady. Osylaısha, ulttyq bolmysymyzdy, mádenıetimizdi álemdik sán ındýs­trııasyna engizip, halyqaralyq sahnada tanylýyna úles qosyp júr.

«Áleýmettik jeliler arqyly basqa elderdegi zamandastarymnan jyly pikirler estip júrmin. Keıbir vıdeolarym men fotojobalarym halyqaralyq aýdı­­­torııany qamtyp úlgerdi. Mıllıondaǵan qaralym jınaǵandary da jeterlik. Bul ulttyq biregeılik taqyryby álemge qyzyq ekenin ańǵartady. Eń bas­tysy – ıdeıa shynaıy bolsa, ol mindetti túrde óz kórermenin tabatyny sózsiz. Kóp adamǵa oı salady, shabyt beredi. О́zge de shyǵarmashyl jastarǵa ıdeıasynan qoryqpaýǵa túrtki bolady dep senemin. Keıingi jyldary elimizdegi kreatıvti ındýstrııanyń aıaq alysy jaman emes. Ásirese óńirlerde ashylǵan kreatıvti habtar – óte qajet nárse. Munda azamattar bir-birimen tanysady, ıdeıa almasady, birlesip jobalar jasaıdy», deı kele Raýshan uzaqmerzimdi bastamalar kóbirek kerek ekenin aıtyp qaldy.

Onyń sózinshe, qazir túrli startap pen jobalar jumys oryndaryn ashyp, eldiń mádenı ǵana emes, ekonomıkalyq áleýetin de arttyrýǵa úles qosyp jatyr. Alaıda avtorlyq jobalardy turaqty túrde damytýǵa arnalǵan júıeli qoldaý áli de kemshin.

«Ásirese óńirlerdegi dızaınerlerge arnalǵan granttar men múmkindikter kóbeıse ıgi. Bul bastamalar uzaqmerzimdi, naqty nátıjege baǵyttalǵan bolsa, tipten jaqsy. Sonda bólingen qarajattyń qaıtarymy bolady. Onyń ústine, avtorlyq eńbek áli de tolyq qorǵalyp otyrǵan joq. Keıde ıdeıalardy kóshirip alady, al ony dáleldeý qıyn. Menińshe, ýaqyt óte kele bul baǵytta da zań turǵysynan bolsyn, aqparattyq túsindirý jumysy jandana túsedi dep oılaımyn. Bir qýantarlyǵy, qazir jahandyq mádenıetpen erkin baılanys bar. Iаǵnı tańdanatyn emes, tamsanatyn kúıdemiz. Keı shyǵarmashylyq ónimderge oryndy syndy da aıta alamyz», dedi dızaıner.

Jankeshtilikti talap etetin óner

Temirdiń babyn taýyp, kórigin qyzdyrǵan usta Ertaı Sársenov ata-babadan jalǵasqan zergerlikti búgingi zaman talabyna saı jańǵyrtyp júr. Onyń qolynan shyqqan ár buıymda qazaqy dúnıetanym, názik talǵam men tereń maǵyna úılesim tapqan. Ol tek zergerlik buıym jasaýmen ǵana shektelmeı, shákirt tárbıelep, ulttyq qolónerdiń qadir-qasıetin dáriptep, jas býyndy tól muraǵa qurmetpen qaraýǵa baý­lıdy.

«Ákem de temirden túıin túıgen sheber. Bala kezimde tehnologııa páninen sabaq beretin onyń artynan bir eli qalmaı, erip júrip, sheberhanada dánekerleý, stanokta temir joný syndy sharýalardy úırendim. Keıin ata kásipti jalǵaımyn dep, mektep bitirgen shaqta oılanbastan Almatydaǵy Qazaq pedagogıkalyq ýnıver­sı­tetiniń kór­kemsýret fakýl­tetine oqýǵa tústim. Munda qazaqtyń mańdaıyna bitken ańyz adamdar dáris oqıdy. Qobyzdy jasaýǵa degen qyzyǵýshylyǵym dál osy tusta, stýdent kezimde ashyldy. Sol kezeńderde tól mádenıetimizdi, muhıt asyp AQSh-tan kelgen ǵalymdardyń zerttep júrgenine de kýá boldyq. Ýnıversıtetten keıin qol jattyqtyryp, kóz qanyqtyrý maqsatynda IýNESKO kóleminde tanymal zerger Serikqalı Kókenovtiń qol astynda júrip, kúmisti bappen balqytýdyń qyr-syryn meńgerdim. Keıin týǵan ólkem Shyǵys Qazaqstan oblysynyń Úrjar aýdanyna oralyp, mektepke jumysqa ornalastym. Ba­la­lardy bekzat ónerge qyzyqtyrýǵa kúsh saldym. Odan bólek jeke sheberha­namdy da ashtym. Biraz ýaqyt ótken soń, Astanaǵa qonys aýdardym», dedi sheber.

Qazir Qosshy qalasynyń №3 mektebinde tehnologııa páninen sabaq beretin Ertaı Sársenovtiń qolynan shyqqan buıymdar ártúrli kórmeler men satylymdarda suranysqa ıe. Qyz-kelinshekterge arnap jasaǵan áshekeı buıymdaryna bergisi Ortalyq Azııa, ar­ǵysy Kanadadan tapsyrys beretinder de bar. Bir erek­sheligi – buıym­dardy jasaý­da ol áli kúnge deıin ata-baba­dan mıras bolyp qalǵan kóne tásilderdi qol­danady. Ári ony 10-15 balaǵa úıretip, tárbıelegen.

«Sheteldikterdiń qyzy­ǵa­ty­ny, jumystarym abstraksııaly qazirgi zaman talabyna saı. Soǵan qaramastan ár buıymnyń ózeginde ulttyq naqysh, qazaqy bolmys saqtalady. Maǵan eń mańyzdysy – dástúrdi joǵalt­paı, ony búgingi zaman tili­men sóılete bilý. Naryqta avtomattandyrylǵan tehnologııalar jasaǵan ónimnen góri, qolmen jasalǵan dú­nıe­ler­ge suranys joǵary. Sol sebepti shákirtterime tózim men tabandylyqty, iske jaýap­ker­shi­likpen qaraýdy úıretemin. Qolóner – tek kásip emes, ol ýaqyt pen jankeshtilikti talap etetin óner ekenin uǵyndyrýǵa tyrysamyn. Oǵan qosa, aǵash, súıek óńdeýmen de aınalysamyn. Endi teri óńdeýdi úırenip, artynsha halyqaralyq arenada jańa formatta tyń dúnıeler usynǵym keledi», dedi Eýrazııa dızaınerler odaǵynyń múshesi. 

О́mirdiń ózi – úzdiksiz eńbek

Qazaq – jeti atasyn túgendep, tegin tanyǵan halyq. Bul – jaı shejire emes, tutas bir ómir salty men rýhanı sabaqtastyq. Samǵaý Násiphanulyna da onyń máni tereń. Ol babalarynan jalǵasqan etikshilik ónerdi kásipke, kásipti eldik muratqa aınaldyra bilgen eńbek adamy.

Samǵaý aıaqkıim tigýmen 2011 jyldan beri kásibı túrde aınalysady. Dese de sheberge tán sabyr men uqyp­­tylyqty boıyna bala kezde sińirgen.

«Etikshi dese, kóbi kenje qalǵan kásiptiń túri retinde kóredi. Alǵash osy ispen aınalysamyn dep ata-anama aıtqanymda, olar bir jaǵynan qoldady, bir jaǵynan synap ta kórdi. Ákem «qazir naryq zamany, aıaqkıim kóp, sony da esker» dep aqylyn da aıtqan. Soǵan qaramastan, bul kásipke degen nıetimnen qaıtpadym. Aıaqkıim salasynda 40 jylǵa jýyq dızaıner bolyp eńbek etken sheber Kenjeǵalı Sátkenovten bir aıdaı tálim aldym. Keıin etik tigip, ony ákeme kórsettim. Ol kezde 30-40 malymyz bolǵan, biraq sol jyly kóbi brýsellez aýrýyna shaldyǵyp, qyrylyp qaldy. Sodan eki buzaýly sıyr ǵana aman qaldy. Ony satyp, ákem qolyma 300 myń teńge ustatty. Mine, osy kezde óz-ózime «Men bul isten nátıje shyǵaramyn» dep ýáde berdim. Sol qarjyǵa tigin mashınkasy men aıaqkıimniń qalyptaryn satyp aldym. Osylaısha, kásibim 70 sharshy metrlik úıimizdiń bir buryshyndaǵy óz bólmemnen bas­taldy. Qazir Astananyń irgesinde sheberhanamyz bar. Birneshe adamdy jumyspen qamtyp otyrmyn. Sura­­nys ta joǵary. Jappaı óndiris jáne jeke tapsyrys arqyly aıaqkıimder tigiledi. Balalar, áıel men erlerge arnalǵan aıaqkıim, krossovka, týflı, bári bar», dedi etikshi.

Shyǵys Qazaqstan oblysy Marqakól aýdanynyń týmasy negizinen mehanık mashınıst oqýyn bitirgen. Degenmen qyzyǵýshylyǵy qolónerge jetelegen Samǵaý endi ónimin álemdik brendke aınaldyrýdy maqsat etip otyr. Qolóner sheberi úshin bul tek aıaqkıim tigý emes – marketıngke, adam resýrstaryn basqarýǵa jáne qarjyny tıimdi uıymdastyrýǵa da basa mán berilgen kúrdeli úderis. Onyń sózinshe, etikshi retinde elimizdegi aıaqkıim óndirisin damytsa, keıin teri óńdeý salasy da ilese ilgerileıdi. Osylaısha, óndiristiń ár tarmaǵy ózara baılanysyp, tolyqqandy klasterlik damý júıesi qalyptasady.

«Bizdiń konsepsııa – paıda tabýdan góri paıdaly bolýǵa negizdelgen. Kóp adam aksentti aqshaǵa qoıady, negizi aqsha durys uıym­dastyrylǵan jumys­tyń nátıjesi. Sol sebepti aldaǵy ýa­qyt­­ta 5-10 jyl, tipti ǵa­­syr­lap otandastary­myz­dy turaqty jumys­pen qamtıtyn júıe qur­ǵymyz keledi. Máselen, bul tájirıbeni Qytaı, Túr­kııa qoldanady. Ári bul memleketterde teri, aıaqkıimniń qalyby, qorap­tary bolsyn bári bir jerde óndi­riledi. Bizge negizinen kóp shıkizat Shymkentten jetkiziledi. Aldaǵy ýaqytta úlken fab­rıka ashqym keledi. Ol Qazaqstandaǵy, TMD-daǵy eń úzdik óndiris, sonymen qatar elimizdi kóterme aıaqkıimmen qamtamasyz etetin fabrıka bolady dep nıettenip otyrmyz», dedi kásipker.

Samǵaýdyń el kóleminde 100-den asa shákirti de bar. Etikshi keıingi býynǵa tek kásibı daǵdyny úıretip qana qoımaı, qolónerdiń mánin de túsindirgisi keledi.

«Menińshe, qolóner tek kásip emes, ult dástúrimen, rýhanııatymen, bala tárbıesimen, ómir saltymen bite qaınasqan qundylyqtar jıyntyǵy. Sol sebepti jahandanýdyń aǵynyna jutylmaı, óz dástúrimizdi saqtap, ulttyq qolónerdi zamanaýı tásilmen damytyp, keleshek urpaqqa jetkizý – ár azamattyń mindeti. Qolónerge kelgen jas túsinýi kerek: bul úzdiksiz eńbek. Munda bir dúnıeni jasap bolyp, demala qalamyn degen túsinik joq. О́mirdiń ózi eńbekten turady. Men de ólgenshe jumys istep ótemin», dep sózin túıindedi Samǵaý Násiphanuly. 

Túıin. Kreatıvti ındýstrııadaǵy jastar fenomeni – kezdeısoq qubylys emes, qoǵamnyń ishki suranysynan týyndaǵan zańdy úderis. Olar ulttyq bolmys­ty saqtaı otyryp, zamanaýı oılaý júıesimen jańa mazmun qalyptastyrýda. Memleket tarapynan kórsetilip otyrǵan qoldaý, óńirlerdegi bastamalar men jeke shyǵarmashyl tulǵalardyń izdenisi úılesim tapsa, kreatıvti ındýstrııa mádenı ǵana emes, sózsiz ekonomıkalyq ósimniń de mańyzdy tetigine aınalady.