Kollajdy jasaǵan – Záýresh SMAǴUL, «EQ»
«Qazaq» gazeti kótermegen taqyryp joq. Saıasattan bastap turmystyq máselelerge deıin shet qaldyrmady. Gazet halyqtyń rýhanı sanasyn oıatyp, qoǵamnyń minberi qyzmetin atqaryp, aǵartýshylyqty asyl mıssııasyna aınaldyrdy. HH ǵasyr basynda «Qazaq» gazetiniń jalpy aǵartýshylyq qyzmeti qoǵamnyń bilim deńgeıin kóterý, sanasyn oıatý jáne rýhanı damytý sekildi baǵyttar boıynsha júrgizildi.
Birinshiden, gazet qazaq qoǵamyn oıatty. Gazet til taqyrybyn jıi kóterip, ana tilinde saýatty jazý, termın qalyptastyrý, tildiń qoǵamdyq ómirdegi ornyn kúsheıtý, til mádenıetin qalyptastyrýǵa qyzmet etti. Sonymen qatar oqyrmandy táýeldi oılaýdan arylýǵa shaqyrdy. Álıhan Bókeıhan «Alashtyń talapty azamatyna», Mirjaqyp Dýlatuly «Qaıtsek jurt bolamyz?», Halel Dosmuhamedov «Alash degen ne sóz?» t.b. maqalalary arqyly qoǵamǵa oı saldy.
Ekinshiden, jurtty bilimge úndep, oqý-aǵartý salasyna qozǵaý saldy. Bul baǵytta gazette mektep ashý, oqý-jazýǵa úıretý, muǵalim daıarlaý, ǵylym negizderin túsindirý, ilim-bilimniń mańyzy jaıly maqalalar jarııalanyp, nadandyqpen kúresý jıi nasıhattaldy. Bul baǵytta Álıhan Bókeıhannyń «Oqýshylarǵa járdem qaýymy», Mirjaqyp Dýlatulynyń «Mektep-medreseler máselesi», Imam Álimbekovtiń «Shyn kerektiń biri», Ahmet Jantalınniń «Qazaq mektebi», Januzaq Jánibekovtiń «Baǵystan hanym mektebi», Hamza Ibragımovtiń «Muǵalim qýý», t.b. maqalalar jaryq kórdi. Sondaı-aq gazet qoǵamdy ǵylym, bilim, óner arqyly damytýǵa shaqyryp, ǵylymnyń jetistikterin de tanystyrdy. Muhametjan Tynyshbaıulynyń «Soǵys kemeleri hám mına», Júsipbek Aımaýytulynyń «Azyq-túlik jabdyǵy», Nyǵmetolla Kúzembaevtyń «Qalaǵa jaqyn qazaqtar», t.b. maqalalardy osy qatarǵa jatqyzýǵa bolady. Sol sekildi ónerkásip, qarjy taqyryptary da gazet avtorlarynyń qalamyna arqaý boldy.
Úshinshiden, ulttyq sana qalyptastyrdy. Gazet qazaq halqynyń tarıhy, mádenıeti, salt-dástúri týraly maqalalar jazyp, eldik pen birlikti nasıhattady. Gazette Abaı, Ybyraı, Shoqannyń ónegeli ómiri men eren eńbegi kórinis taýyp, Alash azamattarynyń ózderi de bul baǵytta birqatar is atqardy. Álıhan Bókeıhannyń Grıgorıı Potanın, Barlybek Syrtanuly, Mustafa Shoqaıdyń Ábýbákir Dıvaev, Mirjaqyp Dýlatulynyń Qoja Ahmet Iаsaýı, Abaı Qunanbaıuly, Shoqan Ýálıhanov týraly maqalalary – sonyń aıǵaǵy.
Tórtinshiden, eldiń qoǵamdyq-saıası saýatyn ashty. Quqyq, zań, sot, jer, zemstvo, sez, partııa, saılaý, densaýlyq, azamattyq mindet, agrarlyq saıasat, t.b. taqyryptar tóńireginde túsindirý jumystaryn júrgizip, halyqtyń oı-órisin keńeıtti. Álıhan Bókeıhannyń «On tórt toǵyz bola ma?», «Men kadet partııasynan nege shyqtym?», Ahmet Baıtursynulynyń «Qazaq jerin alý týrasyndaǵy nızam», Mirjaqyp Dýlatulynyń «Saılaý saıasaty», «Zemstvo ne nárse?», Raıymjan Mársekovtiń «Ata qonysynan aıyrylǵan qazaq jaıy», Imam Álimbekovtiń «Qazaq halqynyń tuńǵysh sezi», Shákárim Qudaıberdiulynyń «Bı hám bılik týraly», Qudaıbergen Jubanovtyń «Qazaqqa dushpandyq», t.b. maqalalar osy baǵytta jazyldy. Olar sol arqyly oqyrmandardyń qoǵamdyq-saıası saýatyn ashyp, qazaq qoǵamyn zamanaýı órkenıetke beıimdep, jańǵyrýǵa shaqyrdy.
Besinshiden, ádebıet, mádenıet pen ónerdiń shyraǵyn jaǵýǵa atsalysty. Ol ýaqytta baspasóz ben ádebıet bir uǵym edi. Sol sebepti «Qazaq» gazeti qalamgerlerdiń shyǵarmashylyq alańyna aınaldy. Gazet betinde «Roman ne nárse?», «Roman báıgesi», «Bilim jarysy», «Jazý máselesi», «О́leń-jyr, ánder týraly», «Jańa kitaptar», t.b. tanymdyq maqalalar jarııalandy. Sonymen qatar qazaq ádebıeti týraly pikirler uıymdastyrylyp, qazaq ánderin kúıtabaqqa kóshirý, qazaq arasynda ádebı hám saýyq keshterin ótkizý, pesa qoıý jumystaryn úılestirý máseleleri kóterildi. Sondaı-aq gazette syn maqalalarǵa da oryn berildi. Beıimbet Maılın «Aıqap» gazeti men «Qazaq» gazetiniń tili, jazylý emlesi týraly másele kóterse, Raıymjan Mársekov qazaq ádebıetiniń ósý dáýirin úsh kezeńge bólip taldady. Esenqul Mamanulynyń qazaq romanyna báıge jarııalaýy da ádebıetke serpilis ákeldi. Sonymen qatar gazet betinde Mirjaqyp Dýlatuly, Ǵumar Qarash, Sábıt Dónentaev, Júsipbek Aımaýytuly, Beıimbet Maılın, Maǵjan Jumabaev, Bekmuhamet Serkebaev, Sultanmahmut Toraıǵyruly, Ilııas Jansúgirov, Ahmet Mamytuly, t.b. qalamgerlerdiń shyǵarmalary jarııalandy. Osylaısha, qazaq ádebıetine olja salǵan ádebı týyndylar da «Qazaq» gazetinde jaryq kórdi. Álıhan Bókeıhannyń aýdarmalary men syn maqalalary da gazettiń kórkin keltirdi. Onyń «Qobylandy batyr» jyryna, Shákárimniń kitaptaryna jazǵan syn maqalalary qazaq ádebıetine qozǵaý salǵany anyq. «Qazaq» gazeti kitap shyǵarý isin de udaıy qoldap, jańa kitaby jaryq kórgen avtorlardyń jınaǵyn oqyrmanǵa tanystyryp, tipti olardyń basylýy men satylýyna da yqpal etti. Osy arqyly gazet jaı ǵana basylym emes, ulttyq aǵartýshylyq minberge aınalyp, oqyrmandy sanaly, jaýapty tulǵa etip qalyptastyrýǵa kúsh saldy.
Gazettiń budan basqa atqarǵan sharýasy shashetekten. «Qazaq» basqarmasy bir memlekettiń fýnksııasyn atqardy deýge de bolady. Gazet muqtaj shákirtterge el ishinen jylý jınap, dúnıeden ótken jandardyń pıdasyn (sadaqasyn) shákirtterdiń oqýyna jumsaýyna sep boldy, tipti jumys izdegen jas muǵalimderdiń qyzmetke ornalasýyn da ult gazeti óz moınyna aldy. Memlekettik dýmadaǵy Musylman fraksııasy janynan bıýro ashylǵanda sondaǵy qazaq ókilderine dep el ishinen qarjy jınaǵan, qazaqtyń óz aldyna jeke baspahana aldyrý kerek bolǵanda Alash aýqattylaryn «Azamat» seriktiginiń aıasyna jumyldyryp, jarna jınatqan da osy «Qazaq» edi. Qazaq jigitteri tyl jumysyna alynyp, myń-myńdap maıdan dalasyna attanǵanda da azamattardyń amandyǵyn bildirip, hal-jaǵdaıynan habardar etip otyrǵan da osy «Qazaq» bolatyn. Aqpan tóńkerisinen soń bılik basyna Ýaqytsha úkimet kelip, Quryltaı jıylysy saılanǵan kezde de jan-jaqqa habar berip, júregi Alash dep soqqan azamattardyń basyn qosyp, partııa quryp, Quryltaıdan kóbirek oryn alý úshin jantalasqan da «Qazaq» basqarmasyndaǵy azamattar edi. Orynborda bir jylda eki ret jalpy qazaq sezin ótkizip, Alashorda úkimeti qurylǵanda jańa úkimettiń jumysyn jandandyrý úshin judyryqtaı jumylǵan da «Qazaq» basqarmasy. Olaı bolsa, «Qazaq» gazetiniń ult úshin atqarǵan mıssııasy ushan-teńiz.
«Qazaq» gazetinen keıin dúnıege kelgen «Saryarqa», «Birlik týy», «Uran», «Aq jol», t.b. basylymdar da «Qazaqtyń» dástúrli aqparat jolyn ustanyp, osy aǵartýshylyq mıssııany ári qaraı jalǵady. Qazan tóńkerisinen keıin de baspasóz bastapqy mindetti jańasha baǵytta jalǵastyrdy. Tóńkeriske deıin «Qazaq» basqarmasynyń jumysyn júıelegen Ahmet Baıtursynuly tóńkeristen keıin de qazaq rýhanııaty úshin ter
tókti.
Qazirgi gazet-jýrnaldar da aǵartýshylyq mindetti de atqaryp jatyr. Gazet-jýrnaldar qoǵamdaǵy mańyzdy oqıǵalardy, bilim, mádenıet pen ǵylym salasyndaǵy jańalyqtardy jetkizip, qoǵamdyq-saıası, ekonomıkalyq hám áleýmettik baǵyttaǵy saraptamalyq materıaldar daıyndap, tildi damytýǵa, ádebıet pen mádenıetti nasıhattaýǵa qyzmet etip, oqyrmandy oılanýǵa, pikirtalasqa tartýǵa shaqyratyn materıaldar arqyly aǵartýshylyq qyzmetti abyroıly atqaryp keledi.
Búgingi baspasóz – erteńgi tarıhty qattaýshy. Sondyqtan qazirgi jýrnalıster ult jadynda máńgi qalatyn jaýapkershilik baryn jaqsy biledi. Búgingi aıtylǵan árbir aqıqat erteńgi urpaqtyń kózqarasyn qalyptastyratynyn da jan-tánimen sezinedi. Baspasóz qyzmetkerleri ýaqyttyń tynysyn qalam arqyly kóshirip, bolashaqqa iz qaldyryp jatyr. Ár sózdiń salmaǵy bar ekenin eskersek, sol izdiń aıqyn ári adal bolýy – basty mindet.
