Senat tóraǵasy Máýlen Áshimbaev «Ulttyq múdde» dıalog alańynda «Saıası jańǵyrý: Ádiletti Qazaqstannyń konstıtýsııalyq modeli» taqyrybynda ótken otyrys qatysýshylaryna iltıpat bildirip, Memleket basshysynyń bastamasymen qolǵa alynǵan aýqymdy konstıtýsııalyq ózgerister memlekettilikti damytýdyń jańa kezeńine ótý úshin jasalǵan qadam ári qoǵamnyń saıası júıeni jańartýǵa qatysty suranysyna berilgen jaýap ekenin atap ótti. Sondaı-aq ol bul belgili bir salalardaǵy ózgerister emes, memlekettik modeldiń mazmuny men jumys isteý qaǵıdattaryn túbegeıli qaıta qaraý ekenin tilge tıek etti.
«Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Ulttyq quryltaıdyń jýyrda ótken otyrysynda aýqymdy konstıtýsııalyq reformalar týraly aıtty. Memleket basshysy elimizdiń memlekettik qurylysynyń jańa kezeńi bastalatynyn jetkizdi. Bul – saıası júıemizge túzetýler men tolyqtyrýlar engizý degen sóz emes. Shyn máninde, bul álemdegi qazirgi syn-qaterlerge beıimdelý arqyly túbegeıli jańǵyrýǵa qadam basý ekeni anyq. Sondyqtan osyndaı mańyzdy sátte birligimizdi bekemdep, Memleket basshysy usynǵan ózgeristerdi júzege asyrýda judyryqtaı jumylý aıryqsha mánge ıe», dedi M.Áshimbaev.
Palata spıkeri elimizde júrgizilip jatqan konstıtýsııalyq reforma keshendi ári júıeli sıpatqa ıe ekenin aıtty. Aldaǵy ózgerister parlamenttik reformalar aıasynan shyǵyp, Ata zańymyzdy tutastaı qamtyp otyr. Onyń aıtýynsha, qazirdiń ózinde Konstıtýsııanyń 80-ge jýyq normasyna ózgeris enetini belgili boldy. Bul basty quqyqtyq qujatymyzdyń 84 paıyzyn quraıdy. M.Áshimbaev reformanyń mańyzdy baǵyty elimizdiń joǵarǵy zań shyǵarýshy organynyń ókilettikterin keńeıtý men rólin kúsheıtýdi kózdeıtinin de atap ótti. Sondaı-aq zańnamalyq úderisti ońtaılandyrý, depýtattardyń derbestigin arttyrý, partııalyq júıeni damytý men saıası básekelestikti kúsheıtý baǵytyna da basa mán berilip otyrǵanyna toqtaldy.
Senat tóraǵasy reforma aıasynda memleket pen qoǵam arasyndaǵy kelisim men dıalog ınstıtýty retinde Halyq keńesin qurý týraly Memleket basshysynyń usynysyna da toqtaldy. Sondaı-aq atalǵan alańda ıdeologııa, qundylyqtar men ulttyq birlik máseleleri talqylanatyny, keńeske zań shyǵarýǵa bastamashy bolý quqyǵyn berý ony mazmundy ınstıtýtqa aınaldyratyny sóz boldy. Usynylǵan ózgeristerdiń qatarynda vıse-prezıdent laýazymyn engizý men Konstıtýsııanyń preambýlasyn jańartý týraly bastamalar da bar. Sol arqyly memlekettiliktiń tarıhı sabaqtastyǵyn kórsetip, Ádiletti Qazaqstan qurýdy eń joǵary maqsat retinde belgileý kózdelip otyr.
«Elimiz ulttyq jańǵyrý kezeńine qadam basyp jatyr. Osy tarıhı sátte zııaly qaýym ókilderi men qoǵamdyq pikir kóshbasshylary erekshe ról atqarady. Qazirgi tańda Memleket basshysy usynǵan aýqymdy ózgeristerdiń mánin qoǵamǵa durys jetkizý asa mańyzdy. Qazirgideı jaýapty kezeńde ulttyq birlikti odan ári bekemdeý óte ózekti. Qoǵamdy ortaq múddege jumyldyrý isinde de sizderge úlken jaýapkershilik júkteledi. Saıası jańǵyrýdyń túpki maqsaty – memlekettilik pen táýelsizdikti nyǵaıtý. Bul – Ádiletti Qazaqstan qurý jolyndaǵy jańa konstıtýsııalyq modelge kóshý kezeńi. Aldaǵy ýaqytta konstıtýsııalyq reformalardy tabysty iske asyrýǵa zııaly qaýym men sarapshylar qoǵamdastyǵy belsendi úles qosady dep senemin», dedi M.Áshimbaev.
Otyrysqa qatysqan jazýshy, qoǵam qaıratkeri Qoıshyǵara Salǵarauly qazaq tiliniń máselesine toqtalsa, «Qazaq gazetteri» seriktestiginiń bas dırektory Dıhan Qamzabekuly qoǵamnyń jańarýǵa degen umtylysy memleketshildik múddemen úıleskende zor nátıje beretinin aıtty.
«Búgingi ádilettilik qaǵıdatyn osy aıada qaraýǵa bolady. Konstıtýsııalyq reforma – sonyń júzege asý úderisi. Búgin sana men eldik múddege qatysty biraz oraıly oı aıtyldy. Ras, ózgeris – damý belgisi. Táýelsizdik eleń-alańy 90-jyldardaǵy jaǵdaı men otyz jyl aradaǵy tanym-túsinikti salystyrýǵa kelmeıdi. Saıasattaný, qoǵamtaný turǵysynan da keıbir úderistiń jyldamdyǵy men oqys sıpatyn baıyptaý ońaıǵa túspeıdi. Qanshama termınologııa, talap jańardy.
Mine, sondyqtan da Ata zańǵa qaıta oralý jáne jańa ózgerister men tolyqtyrýlar engizý – mańyzdy eldik is. Synaý úshin synaý – dáıeksiz nárse. Komıssııa quramynda júrip baıqaǵanymyz: bilikti zańgerler, memleketshil qaıratkerler, túrli salanyń tájirıbeli mamandary Konstıtýsııanyń ár babyn tereń baıyptap, zamana men ádiletti arqaý etken memleket úni, ustanymy, parasaty, qaǵıdaty turǵysynan saraptap jatqany aqıqat.
Biz aqparat, bilim, mádenıet mamany bolǵandyqtan, jańa Ata zańda órkenıet pen ult qundylyǵy, ǵylym men ınnovasııa qaǵıdaty, rýhanı salamattylyq jóni zańdyq tujyrym retinde engeli jatqanyn aıtýdy paryz sanaımyn. Sondaı-aq buryn eskerilmegen Uly dala memlekettiliginiń tarıhy men tájirıbesi, egemendikti kózdiń qarashyǵyndaı saqtaýǵa múmkindik beretin qaǵıdattar da qamtyldy», dedi D.Qamzabekuly.
Al Nazarbaev ýnıversıteti Joǵary memlekettik saıasat mektebiniń dosenti, PhD, Senat janyndaǵy Sarapshylar klýbynyń múshesi Serik Orazǵalıev otyrysta merıtokratııa qaǵıdatyna toqtaldy. Onyń aıtýynsha, merıtokratııa uǵymy jıi aıtylyp, ol memlekettik qyzmetti damytýǵa arnalǵan strategııalyq qujattarda kásibılik, biliktilik, adaldyq memlekettik basqarýdyń mańyzdy baǵyty retinde kórsetilgenimen, Konstıtýsııada bekitilmegen. Ol strategııalyq qujattar men salalyq zańdar deńgeıinde bar, biraq konstıtýsııalyq norma retinde ornyqpaǵan.
«Bul – mańyzdy másele, sebebi halyqaralyq salystyrmaly zertteýler kórsetkendeı, merıtke negizdelgen memlekettik qyzmet júıeleri konstıtýsııalyq deńgeıde qorǵalmaǵan jaǵdaıda, olar saıası sıklder barysynda álsireıdi, al keıde tolyqtaı formaldylyqqa aınalady. Basqasha aıtqanda, merıtokratııa basqarýshylyq ustanym retinde ǵana emes, quqyqtyq turǵyda da turaqty ınstıtýsıonaldyq negizge ıe bolýǵa tıis. Mundaı qadam bılik tarmaqtarynyń qurylymyn ózgertpeıdi. Alaıda ol memlekettik apparattyń sapasyna qatysty barshaǵa ortaq, mindetti, uzaqmerzimdi standartty belgileıdi. Ulttyq múdde turǵysynan alǵanda, merıtokratııany Konstıtýsııada bekitý memlekettik basqarýda sabaqtastyqty, kásibılikti, ınstıtýsıonaldyq turaqtylyqty qamtamasyz etýge baǵyttalǵan sheshim bolar edi. Bul tásil tıimdi basqarýdy ýaqytsha saıası tańdaý emes, memlekettiń tikeleı konstıtýsııalyq mindeti retinde bekitedi», dedi S.Orazǵalıev.
Parlamentarızm ınstıtýtynyń ortalyq basshysy, PhD, Taldaý mektebiniń túlegi Sholpan Saımova saıası jańǵyrý sıfrlyq transformasııamen tyǵyz baılanysty degen pikir bildirdi. О́ıtkeni keıingi jyldary jasandy ıntellekt pen sıfrlandyrý memlekettik saıasattyń basym baǵyttarynyń birine aınaldy. Onyń aıtýynsha, búginde sıfrlyq tehnologııalar qosalqy qural emes, basqarýdyń júıequraýshy faktory retinde qalyptasyp otyr. Memlekettik qyzmetter, áleýmettik qoldaý, densaýlyq saqtaý, bilim salalary birtindep onlaın formatqa kóship jatyr. Alaıda sıfrlandyrý dáýirinde, ásirese onlaın ortada adamnyń quqyqtyq qorǵalý deńgeıi birqatar eleýli syn qaterlerge tap bolyp otyr.
«Osy oraıda sıfrlyq ortada da adamnyń jeke ómiri men derbes derekteri Konstıtýsııamen birdeı deńgeıde qorǵalýǵa tıis. Ol úshin Konstıtýsııanyń 18-babyn qazirgi sıfrlyq shyndyqqa saı keńinen túsindirip, qoldaný qajet. Ekinshiden, ınternetke qoljetimdilikti jaı tehnıkalyq múmkindik emes, azamattardyń teń quqyqtaryn iske asyrýdyń negizgi sharty retinde qaraýymyz kerek. Úshinshiden, sıfrlyq keńistikke qoljetimdilikti arttyra otyryp, azamattardyń derbes derekteri men sıfrlyq qaýipsizdigin qorǵaý memlekettiń ajyramas konstıtýsııalyq mindeti retinde qatar júrgizilýge tıis», dedi spıker.
«El tarıhy» ǵylymı zertteý ortalyǵynyń dırektory Erlan Saılaýbaı Ata zańnyń tarıhı damý kezeńderin aıtyp berdi.
«1993 jyly qabyldanǵan Konstıtýsııa «Qazaq KSR Memlekettik Egemendigi týraly» deklarasııa men «Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik táýelsizdigi týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń konstıtýsııalyq zańyn qabyldaýdan bastalǵan táýelsiz memlekettiń konstıtýsııalyq qurylysy úderisin naqtylady. Birinshi demokratııalyq Konstıtýsııanyń qabyldanýy elimiz úshin tarıhı jáne aýqymdy oqıǵa boldy. 1993 jylǵy Konstıtýsııa shyn máninde demokratııalyq qundylyqtardy qoǵamdyq sanaǵa sińdirý, odan ári damytý, memlekettilikti qalyptastyrý úshin negiz qurdy. Al 1995 jylǵy 30 tamyzdaǵy búkilhalyqtyq referendýmda maquldanǵan elimizdiń qoldanystaǵy Konstıtýsııasy memlekettiligimizdiń damýynyń kezekti kezeńi retinde tarıhqa enbek», dedi E.Saılaýbaı.
«Ulttyq múdde» dıalog alańynda ózge de sarapshylar pikirlerin bildirdi.
