ALYPTARDY ARDAQTAǴAN

Abaı eli ısi qazaqtyń naza­ryn­daǵy kıeli meken. Shyr etip tý­ǵannan kúlli ǵumyryn týǵan elden tabany ajyramaı, irgesi sógilmeı ótkizgen jazýshy Kámen Oraza­lın­nyń aıtary bólek. “Abaı aýylyna saıahat” atty kitabynda Kámen aǵa áńgime basyn á degennen Yrǵyzbaı áýletiniń qýǵyn-súrgin kórgen urpaqtarynyń biregeıi Shákárim aqynnyń qaıǵyly taǵdyry týraly sózden bastaıdy. “Halıtov bolsa Qarasartovtar kezeń asysymen-aq Shákárimdi aýzynan atqan”. (“Abaı aýylyna saıahat”, “Jalyn” baspa­sy, 1994 jyl). Abzal Qarasartov oı­shyl aqyn, áýlıeligi daý týdyr­maı­tyn, qazaq óleńinde teodıseıa (allashyldyq saryn, dinı poezııa) janryn erekshe sýfıılyq deńgeı­ge, tolyq adam dárejesine jetkiz­gen, Allanyń súıgen quly Shá­ká­rimdi óltirgen jaldamaly jendet. Keńes ókimeti eskini túp-tamy­rymen qurtýǵa bet qoıǵanda osy Qa­rasartov sııaqty aıaýsyz adamdar­dy jazbaı tanyp, tańdap alǵan. Tap kúresinen alabóten bir mıs­tı­kalyq qubylys Shákárim áýlıe men Qarasartov teketiresiniń ny­sha­ny boldy. “Qarasartovtyń Shá­kárimdi atýǵa arnalǵan saparynda janyna ertken adamdarynyń ishinde bir de bir jergilikti jerdiń kisileri bolmaǵan”. “Búkil Shyń­ǵystaý aýdanynda buryn bes júzge tarta shańyraq Abaıdyń rýy Yr­ǵyzbaıdan ǵana – Baltaqaı Tol­ǵan­baıulynan basqalary tegis bosyp ketip, búkil bir rýdyń adam­dary bastary aýǵan jaqqa qaıyr tilep, qańǵydy”, deıdi jazýshy. Abaıtaný, shákárimtaný, muhtar­taný ǵylymdary men tarıhshylar úshin aınalyp ketýge bolmaıtyn ki­taptyń biri Kámen Orazalınniń osynaý kitaby. Muhtar Áýezov sı­ıaqty ǵulamanyń jaýlary az bol­maǵanyna Kámen aǵa osy eńbeginde toqtalady. Abaıdyń ádebı mektebi men onyń izbasarlary týraly aıtqyzbaýǵa tyrysqan. “Ádebıet zertteýshileriniń endigi bir toby 1925 jyly Semeıde Shákárim, Turaǵul, Muhtardyń tikeleı ara­lasýymen shyǵyp turǵan “Tań” jýr­nalyn kórse de kórmeı, attap ótip jatty”. (Sonda). Jazýshy munymen neni aıtqy­sy keldi? Abaı eliniń zorlyq-zom­bylyq pen qııanattyń neshe túrin bastan keshirse de ornynda bar ońa­lyp, zamana soqqylarynan je­ńip shyǵatyny tek, genetıka degen qudirettiń qasıeti bolsa kerek. Bul kitapta Muhańdaı dana ja­zýshymen qoshtasý mezeti men joq­taýdy Kámen aǵa ózi kórip kýá bol­ǵan jaǵdaıdy sýretteıdi. Kámen aǵa uly jazýshy úıinde aqtyq ret tú­netkende kúzetken úsh adamnyń biri, eń jaqyn adamdarynyń biri bol­ǵan. Tonnyń ishki baýyndaı ara­lasqan. “Muhańdy Abaı urpaqta­rynyń bári panalady. Onyń qamqorlyǵynan qaǵaberis qalǵan birde-biri joq” deıdi ol. Bul derek­ti proza qasıetti Abaı álemine de­gen qımastyq. Kámen Orazalın úshin osy álemnen asyl joq. So­nyń úshin ol Abaı, Muhtar sın­te­zin, osy ólke men sóz qudiretine, qazaqtyń Abaı degen qazynasyna qatysy bar dúnıeni tegis qamtyp aıtady. Munda Muhańnyń aına­la­syna qatysy bar belgili de, belgisiz izgi jandardyń esimderi aıtylady. Mysaly, Muhańdy ata dástú­ri­mizben joqtap jyr aıtqan áıel­der­diń esimi. Muhańnyń qulpyta­sy­na oıylǵan sóz de Abaı qaına­ry­nan shyqqan, jaqsynyń rýhy ólmeıtini týraly sóz. Kámen aǵa Semeı qala­synyń ár tasynyń tarıhyn biledi. Bul da Abaı álemi. “Muhtar aǵa óz eline eshýaqytta jal­ǵyz kelip kórgen adam emes” dedi ol. Kámen Orazalın ol kisiniń qasynda júrgen. Shejire derekter mol ári qundy. Jazýshy­nyń sóz qo­rynan bul kitapta “...áke men aǵa aby­roıyn paıdalanyp, únemi bu­zyqtyq jaǵynda júretin dáýletmas adam” degen tirkestegi “dáýletmas adam” degen tyń ári tirkes kezikti, ra­symen dóp uǵym. “Endi to­byq­tylar malymyzdy shaýyp qanjýar alady dep qoryqqan mataılar...” – bul Eńlik pen Kebekten keıingi oqıǵa, “qanjýar alý”, bul da máıegi kúshti eski sóz. Qazir muny kek qaıtarý deı salamyz. “Abaı aýylyna saıahat” – jol­basshy kitap. Rasymen jazýshymen birge sapar shegesiz. Ulylardyń izi qalǵan jerlerdi súıip jazýdan tanbaý. Muhańnyń “Qorǵansyzdyń kúni” atty áńgimesindegi Ǵazıza beı­nesi qııaldan týmaǵanyn osy shy­ǵarma aıqyndaıdy, sebebi jas qyzǵa qııanat qylǵan tasjúrek­terdiń esimderi Shákárim qajynyń aýzy­men aıtylady. 114 bette Kúshikbaı asýynda toqtap, qabirge duǵa etkende Shákárim qajy “Biz­diń ıtterdiń zorlyǵynan óldi ǵoı” deıtin tusy bar. “Ol kim? – dep suraǵanymda, “Shópish pen Báıtik” dep aıtady. Ǵazızanyń sońynda ańy­rap qalǵan eki anasy dúnıe salǵanda “eki sorlynyń qyrqy men jetisin bergen” Shákárim aqyn eke­nin oqyrman osy kitaptan oqyp bi­ledi. Sondaı-aq, Muhańnyń shyq­qan tegi týraly da anyq ta mol derek bar. “Qazaq dalasyna óner shyńy, óleń taýy bop ornaǵan, Abaı óleń­deriniń ata mekeni – Aqshoqy”. “Aq­shoqynyń topyraǵyna Eńlik pen Kebektiń qany sińgen”. Mun­daı tarıhı derekter shyǵarmada aıaq basqan saıyn kezdesýi zańdy. Kámen Orazalın Abaı aýylynyń abyzy dep maqtanamyz. Abaı eliniń shejiresi men tarıhyn bul kisiden artyq biletin jandar sırek shyǵar. Jazýshynyń “Abaıdan soń” atty tórt tomdyq kitaby sonyń aıǵaǵy. Ol endi óz aldyna bólek áńgime. Aıgúl KEMELBAEVA.