Elbasy N.Nazarbaev «Nur Otan» partııasynyń XVI sezinde memlekettiligimizdi ári qaraı damytý úshin bes ınstıtýttyq reformany alǵa tartty. Onyń ishinde, menshik quqyǵyna kepildik beretin, kásipkerlik qyzmet kelisim-sharttyq mindettemelerdi qorǵaý úshin jaǵdaı jasaıtyn, túptep kelgende ekonomıkalyq ósim úshin negiz bolatyn zańnyń ústemdigin qamtamasyz etý qajettigin basa aıtty. Al zańnyń ústemdigi degenimiz ne? Ol quqyqtyq zańdylyqty, adamnyń quqyqtary men bostandyqtaryn memlekette eń qymbat qazyna dep bilý. Endeshe, quqyqtyq, demokratııalyq, zaıyrly jáne áleýmettik memleket qurý úshin biz zańdylyqty, zańǵa baǵynýdy eń joǵary mindet dep tanýymyz kerek.
Elbasy zań ústemdigin adamnyń menshik quqyǵymen, kásipkerlik qyzmetimen, túptep kelgende memlekettiń ekonomıkalyq damýymen tikeleı baılanystyryp otyr. Nelikten? О́ıtkeni, adamnyń konstıtýsııalyq quqyqtarynyń ishinde adam úshin eń mańyzdysy ol – jeke menshik quqyǵy (Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń 6-shy babynyń 3-shi tarmaǵy, 26-shy baptyń 1-3 tarmaqtary) jáne soǵan negizdelgen árkimniń kásipkerlik qyzmet erkindigi (26-shy baptyń 4-shi tarmaǵy). Bul quqyqtardyń qazaqstandyq quqyqtyq júıege ǵana emes, kez kelgen basqa elderdegi quqyqtyq júıelerge de mańyzdylyǵy – adamnyń bostandyǵy, onyń mejesi retinde adamnyń quqyǵy, tek qana adam óndiris quraldaryna menshiktený quqyǵy bolǵanda ǵana (tipti ol menshik sol adamnyń jumys kúshine ǵana bolsa da) oryn alyp, júzege asyrylady. Eger óndiris quraldaryna adamnyń jeke menshigi tolyǵymen joqqa shyǵarylsa, ol jerde bostandyq pen quqyqtyń bolýy múmkin emes. Sondyqtan, Elbasy Negizgi Zańymyzda atap kórsetilgen menshik quqyǵy men kásipkerlikke kepildik beretin zań ústemdigin ornatýdy talap etip otyr. Al osy jumysty alǵa bastyrýda, ári iske asyrý prosesinde sot júıesiniń róli erekshe mańyzdy. О́ıtkeni, Konstıtýsııamyzǵa sáıkes (76-shy bap), azamattar men uıymdardyń quqyqtaryn, bostandyqtary men zańdy múddelerin qorǵaý jáne ony qamtamasyz etý sot bıliginiń maqsaty bolyp tabylady. Osyǵan oraı Elbasy sot júıesindegi keıbir kemshilikterge, ıaǵnı sýdıalardy irikteý, sýdıalarǵa qoıylatyn biliktilik talaptarynyń tıimsizdigi týraly jáne sýdıalar korporasııasyna ashyqtyq qajettigin atap ótti. Qazirgi kezde Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń janyndaǵy Memlekettik basqarý akademııasynyń quramyna kiretin Sot tóreligi ınstıtýtynda joǵary zań bilimin berý mekemeleriniń sýdıalyq qyzmetke umtylǵan túlekteriniń arnaıy magıstrlyq 2 jyldyq bilim alýy kózdelgen. Elbasy Úkimettiń ústimizdegi jyldyń 5 mamyrynda ótken otyrysynda atap ótkendeı, bul ınstıtýt Akademııanyń quramynan shyǵarylyp, Joǵarǵy Sottyń janynda jumys isteýi qajet. Magıstranttar úshin ondaǵy 2 jyldyq bilim berý merzimin saqtaı otyryp, ári qaraı sotta 1 jyldyq taǵylymdama alýy shart. Sodan keıin olar sotta 1 jyldyq synaq merziminen ótýleri qajet. Mundaı tyń ózgertýler birden eki máseleni shesher edi: birinshiden, sýdıalar mamandandyrylǵan joǵary bilimdi kómekshiler alsa, ekinshiden bul magıstranttar ózderine óte qajetti naqty sot tájirıbesin jınar edi. Osy satylardan ótkennen keıin ǵana olar sot qyzmetine taǵaıyndalý múmkinshiligin alýy kerek. Sýdıa bolyp taǵaıyndalýdyń mundaı kúrdeli ári kóp satyly tártibi barlyq quqyqtyq damyǵan elderde oryn alǵan. Sondyqtan, biz óz quqyqtyq-sanalyq jáne mádenı dástúrimizdi saqtaı otyryp, sheteldik ozyq úlgilerden syrt qalmaǵanymyz jón. Sonymen qatar, Elbasy sheteldik jáne otandyq ınvestorlar qazaqstandyq ádil sottyń adaldyǵyna senimdi bolýy tıis. Oǵan degen senimdi arttyrý úshin ınvestısııalyq daýlardy qaraýǵa sheteldik sýdıalardy tartyp, mundaı daýlardy sheteldik jáne halyqaralyq sottardyń úzdik standarttary boıynsha qaraý qajettigine toqtaldy. Atalǵan máseleniń elimizdiń ekonomıkasy úshin ǵana emes, sondaı-aq bizdiń halyqaralyq arenada quqyqtyq memleket retinde tanylýymyz úshin óte ózekti ekendigi bárimizge málim. Sheteldik ınvestorlar bizdiń memlekettik organdar, ásirese, sottar qandaı másele bolmasyn barlyǵyn tek zań turǵysynan sheship beretinine kúmánsiz bolýy kerek. О́ıtkeni olar bıznestegi óz úlesteriniń, qarajattarynyń turaqty zań sheńberimen múltiksiz saqtaýly bolatynyna kóz jetkizgileri keletini anyq. Sondyqtan, ınvestısııalyq sot qurý elimizge ınvestısııalyq qyzyǵýshylyqty arttyratyny sózsiz, óıtkeni ol ınvestısııalyq kelisim-sharttyq daýlardy ǵana emes, sonymen qatar memlekettik organdar sheshimderiniń zańdylyǵyn tez arada ári túsinikti de aıqyn zań qaǵıdalaryna súıenip sheship berýdi qamtamasyz etedi. Árıne, memlekettik sot qyzmetine bilikti sheteldik sýdıalardy tartý, Konstıtýsııamyzǵa keıbir ózgerister engizýdi talap etedi, biraq bul ózgerister bizdiń jalpy konstıtýsııalyq prınsıpterimiz ben ustanymdarymyzǵa qaıshy kelmese, bul jaǵdaı konstıtýsııalyq reforma sheńberinde júzege asyrylýy ábden múmkin. Sondaı-aq, Elbasy transparentti jáne esep berýshi memleket qurý sheńberinde: shaǵym jasaý júıesin nyǵaıtýdyń mańyzdylyǵyn, azamattardyń memlekettik qyzmetshilerdiń is-qımylyna shaǵym jasaýyna múmkindikterdi keńeıtý kerektigin aıtty. Bul máseleni jan-jaqty sheshý úshin elimizdegi ákimshilik sottar júıesin qaıta qurý qajet. Atap aıtqanda, ondaǵy qaralyp jatqan isterdi jalpy sottarǵa berip, ákimshilik sottardyń qaraýyna memlekettik organdar men memlekettik qyzmetshilerdiń is-áreketine shaǵymdaný tárizdi máselelerdi, ıaǵnı jarııa quqyqtyq qarym-qatynastardan týyndaǵan daýlardy jatqyzý qajet. Mundaı sottardy qurý azamattarymyzdyń quqyqtary men bostandyqtaryn ǵana qorǵap qoımaı, eń bastysy, memlekettik organdar men jergilikti organdarda oryn alatyn keleńsizdikterdi zań turǵysynan shekter edi. Osy arqyly azamattarymyzdyń memlekettik organdarǵa, ásirese sottarǵa degen senimi arta túser edi.
Anar JAIYLǴANOVA, Konstıtýsııalyq keńes múshesi.
