Erjan Nurymbet: «Ár keıipkerimnen óz shyndyǵymdy izdeımin...»

Qazaq kınosynyń tarıhynda ári erjúrek, ári meıirimdi, ári qaısar, ári aqyldy, bir sózben aıtqanda, er minezdi keıipkerdiń ekrandyq beınesin sátti somdaǵan akterler qatary asa kóp emes. Sondyqtan keıde kórermen esine fılmniń atynan, onyń rejısseri men ssenarıı avtorynan buryn munda basty keıipkerlerin somdaǵan akterler túsip jatady. Máselen, «Onyń ýaqyty keledi» fılminde aldymen Shoqan Ýálıhanovtyń beınesin somdaǵan  Nurmuqan Jantórın, «Amangeldide» basty keıipkerdiń rolindegi Elýbaı О́mirzaqov oıǵa oralady. Nemese, Káýken Kenjetaevtyń «Tulpardyń izi» (qart Tanabaı), «Gaýhartas» (Tastannyń ákesi), «Qyz Jibek» (Syrlybaı), «El basyna kún týsa» (Baýyrjan Momyshuly) fılmderinde somdaǵan minezdi, júrekti, qaıratty keıipkerleri ulttyq kınomyzdyń tarıhynda saýsaqpen sanarlyqtaı. Budan bólek, naǵyz er minezdi adamnyń beınesi degende, biz mindetti túrde Ánýar Boranbaevtyń, Ánýar Moldabekovtiń, Jambyl Qudaıbergenovtiń keıipkerlerin de atap ótýimiz kerek. Kınoda sondaı-aq «iri plan» degen uǵym bar. Onyń synaǵynan ótken akter – kınoda baǵy janǵan shyǵarmashylyq ıesi. О́ıtkeni, iri plan – keıipkerdiń ishki neshe túrli psıhologııalyq jaǵdaıyn, árqıly sezim ıirimderin, minez-qulqyn, oı-tolǵanysyn  jazbaı tanyp, kórsetetin nemese sezdirtetin óte mańyzdy sát. Demek, onyń bıiginen kórine alǵan akter – fılmniń basty tabystarynyń biri. Búgingi qazaq kınosynda iri plandaǵy er minezdi keıipkerlerdiń beınesin sátti shyǵaryp júrgen, daryny men paıymy, bolmysy qatar úılesken bir óner sheberi bar. Ol – Q.Qýanyshbaev atyndaǵy memlekettik akademııalyq qazaq mýzykalyq drama teatrynyń beldi akteri Erjan Nurymbet.  Kózi qaraqty oqyrman, ónerge qushtar kórermen bul akterdi «Sardar» (2003, Aqberdi), «Kelin» (2008, Baqtashy), «Jeńis semser» (2012, Arystan batyr) sııaqty fılmderdegi basty rolderi arqyly jaqsy biledi. Biz taıaýda qazirgi qazaq teatry jáne kıno óneriniń talantty ókili Erjan Nurymbetpen arnaıy jolyǵyp, onyń shyǵarmashylyq zerthanasy, kıno men teatr sahnasyndaǵy akterlik orny týraly pikir almasqan edik. Tómende sol suhbatty nazarlaryńyzǵa usynyp otyrmyz.

– Kınodaǵy alǵashqy rólińiz – Bolat Qalymbetovtiń «Sardar» fılmindegi Aqberdini oınaýǵa usynys alǵanyńyzda qobaljý nemese qýanysh boldy ma? Jalpy, kınoǵa túsýdi armandadyńyz ba? –Bul fılmge deıin, múmkin, armandasam armandaǵan shyǵarmyn, keı-keıde júrektiń túkpirinde «ondaı bolý kaıda» degen de bolarmyn, áıteýir kınoǵa túsý jóninde armandap, qatty oılanǵan emespin. Alǵash «Sardar» fılmine basty rolderdiń birine bekitilip, áriptesterim qýanyp quttyqtap jatqanda da, asa qýana almadym. О́ıtkeni, Bolat aǵanyń senimin aqtaı alamyn ba, jalpy, kınoda oınaý qolymnan kele me, degen qorqynysh boldy. Onyń ústine, kınosynaq kezinde Bolat aǵamnyń «teatrdaǵydaı oınaýdy doǵar» degen sózi esimnen ketpeı qaldy. Biraq ýaqyt óte kelip, túsirilim alańyna birte-birte úırenip aldym. –Kásibı teatr akterisiz. Kınoda da biraz rolderdi somdadyńyz. Eki ónerdiń shyn tabıǵaty bir-birinen alshaq jatyr. Olaı bolsa, akterdiń de sahnadaǵy, kınokamera aldyndaǵy oıynynda aıyrmashylyqtar nemese uqsastyqtar bolýy kerek. Sizdińshe, qandaı aıyrmashylyqtar nemese uqsastyqtar bar dep oılaısyz? – Teatr men kınony bólip-jarǵym kelmeıdi. Spesıfıkalyq aıyrmashylyqtary bolǵanymen, túbi bir, tek eki ónerdiń árqaısynyń ózine ǵana tán erekshelikterin seze bilseń boldy. Jalpy, kınoda da, teatrda da ıntonasııa, qımyl is-áreket jaǵynan eksperıment jasaǵandy unatamyn. Kınodan alǵan tájirıbemdi sahnada qoldanamyn. Syrt kózge esh uqsastyǵy joq bolyp kóringenimen, menińshe kıno men teatr akteriniń oıynynda uqsastyqtar bar. Mysaly, sahnadaǵy paýza men únsizdikti keıde kınodaǵy iri plan dep oılaımyn... Teatr men kıno óneriniń árqaısysynyń óz qıyndyǵy bar ǵoı. Teatrda keıipkerdi, oqıǵany basynan bastap oınasaq, kınoda olaı emes. Keıde fılmniń basyndaǵy kórinisterde oınaıtyn tustaryń túsirilimniń ortasyna qaraı, al ortasyndaǵy basynda nemese sońynda oınaýyń múmkin. Bul ońaı emes. Ras, teatrda da kınodaǵy sııaqty oınaýǵa bolady. Biraq teatr ot sııaqty... zalda otyrǵan kórermenniń árbir demi sezilip turady. Biz sahnada oınap júrgende, oqıǵany baǵalap, kórip, qabyldap, soǵan saı is-áreketti, emosııany baqylap otyratyn zaldaǵy kórermendi umytpaımyz. Al kınoda ishińdegi «menmen» betpe-bet qalatyn sııaqtysyń. Teatr – tiri emosııanyń ordasy. Kınonyń qudirettiligi sol – onda emosııa qaıtalanbaıdy. Fılm ekranǵa shyǵyp ketken soń, ózińe ǵana málim keıbir «áttegen-aı» deıtin tustaryn túzetýge, oı eleginen ótkizip, qaıta oınaýǵa múmkindigiń bolmaıdy. Kıno alańy akterge erekshe qanat bitiretini de ras. Keıde bir ǵana kadrmen túsiriletin kózqarasyńa nemese is-áreketińe búkil ómirdi syıǵyzýǵa bolatyn sııaqty. Kınonyń qudireti osy shyǵar dep oılaımyn. – «Kelin», «Sardar», «Jeńis semseri» – ártúrli janrda túsirilgen fılmder. Soǵan oraı keıipkerlerińizdiń bolmysy da árqalaı. Sizge osy keıipkerlerińizdiń ishinde qaısysy qyzyqtyraq boldy?    –Jalpy, kınodaǵy rolderimdi bólip-jarǵym kelmeıdi. Ár keıipkerdiń minez-qulqy ár qıly bolǵanymen, solardyń árqaısysynan óz shyndyǵymdy izdedim, aqtaýǵa tyrystym. Sol keıipkerler arqyly ózimdi túsinýge talpyndym. Árıne, rol oımen, oılanýmen keledi. Ol bir qıyn ári kúrdeli prosess. Oımen uıyqtaısyń, oımen oıanasyń. Tipti, teatrda kún saıyn oınap júrgen roldiń ózine qatty qobaljısyń. Oıyńda san myń márte oınap shyǵasyń...

– «Kelin» – keıipkerleriniń sózinsiz túsirilgen fılm. Mundaıda akterdiń ishki-syrtqy plastıkasy, kózqarasy, qımyl-áreketi birinshi planǵa shyǵady. Onda bir ǵana kózqaraspen nemese qımylmen keıipkerdiń minezi, ishki oılary men sezimderi berilýi tıis. Muny «oınaý» múmkin emes. Jáne dál osy qalypty bere alatyn akterler qazaq kınosynda da, álem kınosynda saýsaqpen sanarlyqtaı. Mysaly, «Qarash-Qarashtaǵy» Súımenqul Chokmorov (Baqtyǵul), «Onyń ýaqyty keledidegi» Nurmuqan Jantórın (Shoqan Ýálıhanov), «Tulpardyń izindegi» Káýken Kenjetaev (qart Tanabaı).. Jalpy, «únsiz keıipkerdi» oınaý kúrdeli me?      – «Kelin» fılmi rasynda da akterlik oıynǵa qurylǵan. Biz ómirde oıymyzdy jıi sózimizdiń astyna jasyramyz ǵoı. Fılmde sózsiz, dıalogsyz oınaýǵa týra keldi. Kóz – adam janynyń aınasy dep jatady. Bul, ásirese, ekranda aıdan anyq kórinip turady. Osy rette akterdiń kózqarasy, is-áreketi, mımıkasy ishki jan-dúnıesimen qabysyp jatýy ekranda óte mańyzdy. Rejısserdiń bizden talap etkeni de osy boldy. Bir jaǵynan sózsiz oınaý maǵan anaǵurlym qyzyqtyraq ári túsiniktirek pe dep oılaımyn. Fılm fılosofııasynyń ózi osy únsizdikte jatqan sııaqty. Jalpy, ómirde bárimizge osy azdaǵan únsizdik jetpeıtindeı... Sózben ishki oıdy jasyrýǵa bolady, biraq sózsiz ishki oıdy jasyrý múmkin emes. Adamnyń kózi bárin aıtyp turady. Sondyqtan, bul fılmde keıipkerime barynsha sendim. Tipti, keıde sol jerde baıaǵydan ómir súrip kele jatqan adam sııaqty sezindim. Osy rolim meniń akterlik jolymdaǵy jańa bir qyrymnan óz-ózimdi tanýǵa múmkindik berdi. Biraq, bir qyzyǵy, ózim túsken fılmderimdi ekrannan onsha qaraı almaımyn. Menińshe, Ermek Tursynov – aıtar oıy, óziniń qoltańbasy bar rejısser. Árbir kadrge fılosofııalyq oı salýǵa tyrysady. Aktermen jumys isteý tásili de erekshe. Jaqynda shyǵarmashylyqtaǵy áriptesim ári ómirdegi dosym Qýandyq Qystyqbaev ekeýimiz ol kisiniń taǵy bir fılmine túsip, basty rolderde oınadyq. Fılm ázirge «Jat» dep atalady. Alǵash ssenarııdi oqyp shyqqannan keıin seskendim, qoryqtym. «Ereke, osy rolge meni alyp, qatelesip turǵan joqsyz ba?» dedim ázil-shyny aralas. Ol kisi «joq» dep birden kesip aıtty. –О́zińiz túsken fılmderdi ekrannan kóre almaýyńyzdyń qandaı sebebi bar? – Men ózime syn kózben qaraıtyn adammyn. О́z-ózime kóńilim tola bermeıdi. Oınaǵan spektaklderimde keıde rolimniń bir jeri kóńilimnen shyqpaı qalyp jatady. Sol spektakldi kelesi oınaǵansha mazam ketedi. Kınoda da solaı. Adamnyń ózi ǵana biletin ádeti nemese qylyǵy bolady emes pe? Ony kórermen bile bermeıdi. Jańaǵy ózim ǵana biletin tustardy ekrannan kórgen kezde, óz-ózimnen qysyla bastaımyn, «bir kózben» synap qaraımyn. – Al endi kerisinshe, «Sardar» men «Jeńis semserinde» keıipkerlerińizdiń sózi anaǵurlym kóbirek. Teatr akteri retinde bul sizge esh qıyndyq týǵyzbaıdy. Degenmen, sahnadaǵy sóıleý men kınodaǵy sóıleýdiń árqaısysynyń óz talaptary bar. Joǵarydaǵy fılmderdiń rejısserleri osy turǵydan qandaı da bir talaptar qoıdy ma?   – «Jeńis semseri» fentezı janryndaǵy fılm ǵoı. Negizgi kórermeni balalar bolǵandyqtan, ondaǵy oqıǵalar, akter oıyny sol balalardyn oıyna, senimine qaraı ıkemdeldi. Bul fılmde eli úshin, jeri úshin janyn pıda etetin batyrdy ǵana emes, ony qarapaıym adam retinde de kórgimiz keldi. Fılmge túser aldynda maǵan salmaq qosý kerek degen talap qoıyldy. Biraq, nege ekeni belgisiz, qansha tyryssam da, artyq salmaq qosa almaımyn. Jaratylysymnyń ózi sondaı ǵoı deımin. Osydan on bes jyl buryn qalaı bolsam, áli de sol qalpym. Negizi, ýaıymshyl adammyn, kez-kelgen nárseni júrekke jaqyn qabyldaımyn. Múmkin, osy da sebep bolatyn shyǵar... Fılmniń túsirilimi kezindegi basty qıynshylyq – Jarkenttiń qyryq gradýstyq ystyǵynda temir saýytpen attyń ústinen kúnine toǵyz saǵat túspeı júrý aýyr boldy. Sodan soń fılmde Arystan batyrdyń qalaǵa keletin tusy bar. Onyń daladan birden qalaǵa kelgendegi jaǵdaıyn oınaý maǵan azdap qıynshylyq týǵyzdy. Keıipkerimniń ishki dúnıesindegi  keıbir ıirimderdi aıaq astynan oılap tabý da ońaılyqqa túspedi. Fılmniń rejıserleri Ásııa Súleeva men Ánýar Raıbaev – óz isin jaqsy biletin kásibı sheberler. Olar bizdiń balalarymyz úshin úlken jumys jasady dep oılaımyn. О́kinishtisi sol – fılmniń operatory Bolat Súleevtiń oılamaǵan jerden baqılyq boldy... Meniń bir baıqaǵanym – ol kisiniń kameraǵa túsirip jatyp, aktermen qatar ózi de ishteı birge oınaıdy eken. Bul Bolat aǵanyń operator retindegi ishki sezimtaldyǵyn, plastıkasyn kórsetedi. Kıno operatory úshin bul óte qajet qasıet qoı. –Osy fılmde keıipkerińizdiń ezý tartqyzatyn jerleri óte kóp.  Bul sizdiń bir qalyptan ekinshi qalypqa (ishki) arajigin sezdirtpeı, kóshe alatynyńyzdy jáne komedııalyq rolderdi de alyp shyǵatynyńyzdy sezdirtedi. Eger komedııalyq fılmderge shaqyryp jatsa, kelisim beretin be edińiz? –Árıne. Men komedııalyq rolderdi teatrda oınap júrmin. Bilmeımin, kınoda da bul janrmen jumys isteýge bolatyn shyǵar. Usynyp jatsa, oılanyp kórýge bolady. Biraq teatrda bolsyn, kınoda bolsyn, bir amplýada qalǵym kelmeıdi... –Búgingi qazaq kınosynda «áttegenaılar» bar ma? –Bul suraqqa jaýap berý qıyn. Menińshe, kıno túsirý úshin bizde bári bar. Taqyryp ta, tarıh ta jetedi. Keıde oılaımyn: biz qany da, jany da, tipti jegen asyna deıin taza halyqpyz. Osyndaı taza halyq basqa jerde bar bolsa bar shyǵar, meniń biletinim bireý ǵana, ol – qazaq. Biz Gollıvýdtyń jasaǵanyn jasaı almaımyz, ony qaıtalaýdyń da keregi joq. Tek ózimizdiń qundylyqtarymyzdy saqtasaq eken deımin... Qazirgi bizdiń fılmderden qarjy tapshylyǵy kórinip turatyn sııaqty... Sodan soń, keıbir rejısserlarymyz kásibı akterlardy emes, qarapaıym adamdardy izdeıdi. Múmkin, bul durys ta shyǵar, oǵan qarsylyǵym joq. Ár adam kınoda bir ret bolsa da, oınaı alady degen pikir bar. Biraq báribir sol oınaǵan rolde akterlik tehnıkanyń kerek bolatynyn umytpaǵanymyz abzal. Áńgimelesken Nazıra Muqysheva, kınotanýshy, ónertaný kandıdaty. Astana qalasy.