SÝDIаLAR JUMYSY SARALANDY

Keshe Joǵarǵy Sot Tóraǵasy Musabek Álimbekovtiń tóraǵalyq etýimen respýblıka sottarynyń 2010 jyldyń birinshi jartyjyldyǵyndaǵy jumysynyń qorytyndylary boıynsha Joǵarǵy Sot sýdıalarynyń keńeıtilgen keńesi bolyp ótti. Oǵan Joǵarǵy Sot Keńesiniń tóraǵasy O. Jumabekov, Joǵarǵy Sot janyndaǵy Sot ákimshiligi jónindegi komıtet tóraǵasy G.Kım, Joǵarǵy Sot jáne oblystyq sot sýdıalary qatysty. Otyrysty ashqan Joǵarǵy Sot Tóraǵasy M.Álimbekov bizdiń osy keńesimizdiń aldynda ǵana oblys­tyq jáne oǵan teńestirilgen sottar tór­aǵalarynyń qatysýymen semı­nar bolyp ótti. Onda sot júıesinde oryn alyp otyrǵan kemshilikter jáne ony joıý máseleleri, sony­men qatar sot monıtorıngin júr­gi­zýge baılanysty halyqaralyq tájirıbelerdi saralaý barysy qa­raldy. Munda, ásirese, Nıderlandy Ádilet mınıstrliginiń keńesshisi, halyqaralyq sarapshy Pım Al­berspen áńgime ótkizildi. Bul oraı­da bizdiń sýdıalar tıisti tájirıbe almasqany anyq, dedi. Respýblıka sottarynyń 2010 jyldyń birinshi jartyjyl­dy­ǵyn­daǵy jumysynyń qorytyndylary boıynsha Joǵarǵy Sot sýdıalary­nyń keńeıtilgen keńesine shaqy­ryl­ǵan oblystyq jáne oǵan teńes­tirilgen sot tóraǵalaryna aldymen semınar sabaqtary júrgizildi. Onda ústimizdegi jyldyń birinshi jarty­jyl­dyǵynda apellıasııalyq tártip­pen qylmystyq isterdi qaraý boı­yn­sha Joǵarǵy Sottyń sot prak­tı­kasy, qadaǵalaý tártibindegi óti­nish­ter men isterdi qaraýdyń keıbir máseleleri aıtyldy. Ásirese, sý­dıa­lardy munda Nıderlandy Ádilet mınıstrliginiń keńesshisi, ha­lyqaralyq sarapshy Pım Al­bers myrzanyń “Sottardy jetil­di­rý­diń halyqaralyq tájirıbesi ne­me­se sot monıtorıngi týraly” ta­qy­ryptaǵy “Qazaqstandaǵy aqpa­rat­tarǵa jáne sot tóreligine qol­je­timdilik jáne ashyqtyq” atty Qa­zaqstandaǵy BUU DB men birik­ken joba týraly baıandamasy qy­zyqtyra túskeni belgili boldy. Al jalpy Joǵarǵy Sot sýdıalarynyń keńeıtilgen keńe­sinde sot júıesi ótken jartyjyl­dyqta qandaı ju­mystardy qandaı dárejede atqar­dy, onda nendeı máseleler týyn­dap otyr degen suraqtarǵa jaýap berýdi kózdedi. Bul oraıda qylmystyq isterdi qaraý kezinde sot tóreligin iske asy­rýdyń jaǵdaıy jáne zańdy­lyqtyń saqtalýy týraly Joǵarǵy Sottyń qylmystyq ister jónindegi sot-baqylaý alqasynyń tóraǵasy A. Qasymov jan-jaqty aıtyp ótti. Ústimizdegi jyldan bastap Sot júıe­sine jańa tolyqtyrylǵan zańdar boıynsha jumys isteýge týra keldi. Bul jumystar qylmystyq ister jónindegi mamandandyrylǵan sottardy qurýǵa baılanysty ke­shen­di uıymdastyrylǵan sharalar­dy júzege asyrýmen qatar júrgi­zil­di. Jańa zańdaǵy kóptegen ózge­rister sýdıalardyń qylmystyq ne azamattyq isterdi qaraǵan kezinde zań talaptaryn qatań saqtaýy úshin Joǵarǵy Sottyń qadaǵalaý jasaýy­na múmkindik týǵyzdy. Sonyń arqa­synda azamattardyń quqyn buzatyn sebepter men jaǵdaılar anyq­ta­lyp, joıyldy. Respýblıka boıyn­sha birtutas tájirıbe jınaqtaýda mańyzy zor normatıvti qaýlylar daıyndalyp, qabyldandy. Máse­len, birinshi jartyjyldyqta aza­mat­tardyń quqy men bostandyǵyn konstıtýsııalyq qorǵaý jónindegi “Qylmystyq sot isin júrgizýde adam men azamattyń bostandyǵyn, quqyn sottyq qorǵaý týraly” normatıvtik qaýly qabyldandy. Asa aýyr emes ister boıynsha kúshine engen isterdi qaıta qaraýda kedergiler joıylǵanyn aıta ketý kerek. Buryn qadaǵalaý satysynda asa aýyr emes ister qaraýǵa jat­paı­tyn. Bul qatelik bolǵanyn qazir Jo­ǵarǵy Sotqa qaıta qaraýǵa tús­ken isterdi qadaǵalaý barysy tá­ji­rıbe júzinde aıqyndap otyr. Má­se­len, osy jartyjyldyqta 6 qyl­mystyq is boıynsha sot aktileri joıylǵan. Sonyń ishinde, aıtar bolsaq, Jumabaevaǵa qatysty Qos­tanaı qalalyq soty men Qostanaı oblystyq sotynyń qylmystyq ister boıynsha alqasynyń úkimi, Nurmaǵambetovke qatysty Qyl­mys­tyq kodekstiń 129-baby boı­ynsha Almaty qalasy, Bostandyq aýdany №2 sotynyń úkimi men Almaty qalalyq sotynyń qylmys­tyq ister boıynsha alqasynyń qaýlysy toqtatyldy. Mundaı oń she­shim kezinde oblystyq sottyń deń­geıinde shyǵarylýy qajet edi, biraq, ókinishke qaraı, zańdy­lyqtyń buzylýy túgil, zańsyz sottaý da anyqtalyp otyr. Mundaı jaǵdaı nelikten bola­dy? Joǵarǵy Sot ókilderi muny sot organdarynyń qyzmetine durys baǵa bermeý saldary dep esepteıdi. О́ıtkeni, aýdandyq, oblystyq sot­tar qyzmeti úkimderdiń buzylýy men ózgertilý sanyna qaraı baǵa­la­nady. Mine, osyǵan baılanysty oblystyq sottar ózderiniń qyzmet baǵytyn adamdardyń bostandyǵy men quqyn qorǵaýǵa qaraı emes, ke­risinshe, úkimderdiń turaqtylyǵyn saqtaýǵa qaraı burǵan. Osyǵan baı­lanysty Joǵarǵy Sot oblystyq sottardyń jumysyn jańasha baǵa­laý ádistemesin júzege asyrdy. Eger buryn, joǵaryda aıtqany­myz­daı, ózgeriske ushyramaǵan  sot aktileriniń sany kóp bolyp jáne kúshin joımaǵandary az bolsa, sot qyzmeti oıdaǵydaı dep tanylatyn. Endi sot tóreligin júrgizýdiń sapa­sy jergilikti sottarda kórinis tap­qan kemshilikterdiń sanyna, Joǵar­ǵy Sottyń qalpyna keltirilgen bi­rinshi satydaǵy sottardyń úkimderi men sheshimder sanyna, sýdıalar atyna túsken aryzdar sanyna jáne oblystyq sot tóraǵalarynyń Jo­ǵar­ǵy Sotqa aǵylyp jatqan aza­mat­tar shaǵymdaryn azaıtýǵa ba­ǵyt­tap atqaryp jatqan sharala­ry­na baılanysty shyǵarylady. Árıne, sottardyń qyzmeti kóp­te­gen faktorǵa, onyń ishinde sot aktileriniń oryndalýyna da tyǵyz baılanysty ekendigi anyq. Sot qaý­lylarynyń oryndalýyna barlyq jerde birdeı tolyqqandy baqylaý júrgizilmeıdi. Sonyń saldarynan keıde qylmyskerlerdiń jazasyz qalatyndyǵy baıqalady. Buǵan keńeste baıandama jasaǵan Joǵarǵy Sot ókilderi Almaty qalasy, Medeý aýdandyq sotynyń Álibaevqa qa­tys­ty úkimin mysalǵa keltirdi. Atal­ǵan sot ony bas bostandy­ǵy­nan aıyrǵanymen, sot zalynda qamaýǵa almaǵan, tek úkim kúshine en­genge deıin eshqaıda ketpeý tý­ra­ly qolhat jazdyryp alǵan. Budan keıin isti qaraǵan apellıasııalyq ınstansııa da úkimdi kúshinde qal­dyr­ǵanymen, sol úkimniń oryn­da­lýy úshin eshqandaı shara qabyl­da­ma­ǵan. Mundaı salǵyrttyq aqyr sońynda sottalǵan adamnyń qashyp ke­týine soqtyrdy. Qazir ol memleket­aralyq izdeýde júr. Budan sot bı­li­giniń bedeline úlken nuqsan keledi. Aqyltaı Qasymovtyń aıtýyna qaraǵanda, jartyjyldyqtaǵy qyl­mystyq ister boıynsha sot tóre­li­gin júrgizý barysy keıbir oblys­tyq sottar tóraǵalarynyń ortasha qylmys jasaǵandardyń arasyn­daǵy túzelýi múmkin jandardy qo­ǵamnan oqshaýlamaı jaza qoldanýda jáne aýyr, asa aýyr qylmys ja­sa­ǵandarmen aıaýsyz kúres júrgizýde zań talaptaryn saqtamaıtyn tó­men­gi turǵan sottar jumysyna jet­kilikti túrde kóńil bólmeıtindigin anyqtap bergen. Qadaǵalaý tártibi boıynsha byltyrǵy kórsetkishterdi esepke ala otyryp aıtqanda, Jo­ǵar­ǵy Sotqa  5384 usynys túsken, bul byltyrǵy jyldyń osy keze­ńimen salystyrǵanda 120 paıyzǵa kóp degen sóz. Biraq bul jer men kókteı aıyrmashylyq ústimizdegi jyldyń basynda engizilgen is júr­gizý zańdaryna qosylǵan ózge­ris­terge baılanysty bolyp otyr. Jalpy, qazir sot júıesiniń qyz­meti turaqty, baıypty, ádil júrgizilip keledi. Oǵan ústimizdegi jyldyń birinshi qańtarynan bastap sot júıesine engen jańa zańnyń áseri zor boldy. Respýblıkanyń barlyq sottary osy zańdy paı­da­lanyp otyr. Ol zańnyń qandaı ereksheligi bar? Máselen, bir erek­shelik elimizdiń oblystyq sottary qańtar aıynan bastap qylmystyq isterdi qaramaıtyn boldy. О́te aýyr, ıaǵnı qasaqana kisi óltirý sekildi ister arnaıy aýdanaralyq sottarda qaralady. Buryn mundaı dárejeli isterdi oblystyq sot birinshi satysynda qaraıtyn, endi olar jańaǵy aýdandyq sottardyń ús­tinen túsken narazylyq kelti­ril­gen shaǵymdardy apellıasııalyq tártipte qaraıtyn quzyretke ıe boldy. Buryn sot júıesinde, árı­ne, apellıasııalyq sot tártibi bol­ǵan­dyǵy da ras, biraq qazir sot júıe­sine ol tolyq engizildi. Tolyq deıtin sebebimiz, buryn eski zań boıynsha apellıasııalyq sot jańa­dan túsken bir, eki dálelderdi, qu­jat­tardy paıdalanýǵa quqy bar edi. Endi birinshi satyda qaralmaı qal­ǵan, ne taraptar jetkize almaı qal­ǵan qosymsha dálelderdiń bárin apel­lıasııalyq sottyń qaıta qabyl­dap, tolyqtaı qaraýyna múmkindigi keńeıdi. Iаǵnı, oblystyq sottyń úkimdi qaıta qarap, jańasha sheshim shyǵarýyna quqy bar. Mundaı úsh býyndy satylyq sottardyń tıimdiligi baıqalyp otyr. Buryn sotqa túsken istiń she­shimi uzaq ýaqytqa sozylyp ketedi degen áńgime de jıi aıtylýshy edi. Qazir isti sozý múmkin emes, ob­lys­tyq sot tez sheshim shyǵaryp berýge tıis. Apellıasııalyq satyda qaral­ǵan isterdiń 99 paıyzy bastapqy kúshinde ózgerissiz qalady. Demek, olardyń sheshimine aryzdanýshylar sanaýly ǵana. Degenmen, atalǵan zańda kemshi­lik­ter de joq emes kórinedi. Máse­len, birinshi satyda qaralǵan istiń sheshimi belgili ýaqyttan keıin kú­shi­ne enetini málim. Osy ýaqyt ara­lyǵynda taraptar apellıasııalyq sot­qa shaǵym berip úlgirmese, ol qa­ralmaıdy. Kassasııalyq sot ta ony qaraı almaıdy. Bul jaǵdaıda taraptarǵa sonaý alystan aryz­da­ryn arqalap Joǵarǵy Sotqa jetýge týra keledi. Bul keıbir adamdarǵa qıynshylyq týǵyzatyny anyq. Son­dyqtan Joǵarǵy Sot qazirgi kúni mundaı ister oblystyq apel­lıa­sııalyq jáne kassasııalyq sot­tar­da qaralýǵa tıis degen usynys daıyndaý ústinde. Bul Joǵarǵy Sotqa túsip jatqan aryzdardyń da sanyn azaıtýǵa múmkindik týǵyzar edi. Áıtpese, munda bir aptada 200-ge deıin aryzdar qaralady, ıaǵnı bir sýdıaǵa 40, 50 isten túsedi. Onyń bári ýaqtyly úlgerý kerek degen jan­talas kezinde tolyqqandy qara­lady dep aıtýǵa da aýyz barmas. Demek, asyǵystyqtan ústirt qaraý yqtımaldyǵy basym bolyp tur­ǵandyqtan, Joǵarǵy Sottyń atal­ǵan usynysy oryndy dep bilemiz. Búgingi otyrysta alǵashqy saty­larda qaralatyn isterdiń durys sheshim tabýyna nazar aýdaryldy. Sýdıalar eshqashan qatelikke jol bermeýi kerek. Ol úshin monıtorıng júrgizýdiń róli erekshe artyp otyr. Buryn sýdıalardyń qyzmetine baǵa berilgende olardyń shyǵarǵan she­shimderiniń qanshasy buzylǵan­dy­ǵy, ne qaıta qaralmaǵandyǵy esep­ke alynatyn edi. Qazirde bul tá­ji­rı­be saqtalyp otyr, biraq oǵan qosa sýdıalardyń qandaı qatelik jáne qanshalyqty ony jibere­tin­digi esepke alynatyn boldy. О́ıt­keni, zań buzýshylyq bolsa, tarap­tar oǵan qarsy báribir narazylyq tanytady, ondaı sheshimmen eshkim kelispeıdi. Mine, monıtorıng júr­gizilgende isti birinshi qaraǵan sý­dıa­lardyń kemshiligi buryn anyq­talǵan bolsa, ol eskertý alǵannan keıin joıyldy ma, álde sonyń sal­darynan aryzdanýshylar áli Joǵarǵy Sotqa júginip júr me degen suraqtar jiti anyqtalady. Osyǵan qarap ár sýdıaǵa tıisti talap qoıylady. Keńeste sóz alǵan Joǵary Sot keńesiniń tóraǵasy O. Jumabekov sonaý 2008 jyly “Sot júıesi jáne sýdıalar mártebesi” Konstı­tý­sııa­lyq zańyna ózgerister men tolyq­tyrýlar engizildi, “Joǵary Sot keńesi týraly” Zań jańa redak­sııa­da qabyldandy, sonymen qatar, aza­mattyq jáne qylmystyq pro­ses­sýaldyq zańdarǵa birqatar tú­zetýler engizildi, dedi. Konstı­tý­sııaǵa sáıkes sot óndirisin júr­gizý­diń úsh býyndy júıesi iske qo­syl­dy. Sonyń arqasynda sot júıesi ashyq ári  halyqqa qoljetimdi bola tústi. Bul osy ústimizdegi jyldyń respýblıka sottarynyń 1-shi jar­ty­jyldyǵyndaǵy jumys tájirı­be­si­nen ańǵarylady. Alǵa qoıylǵan negizgi maqsattar oryndalyp, sot tóreligin júrgizý deńgeıi turaqty saq­talyp tur, degen O.Jumabekov,  atqarylyp jatqan ju­mystar qazirgi talaptarǵa jaýap ber­meıtindigin de jasyrmaı alǵa tartty. Onyń aıtýynsha, nátıjeniń ne­gizi kórsetkishter sany emes, shet­eldik ınvestorlar, zańdy tulǵalar, azamattar seniminiń kórsetkishi bo­la­tyn jumys sapasy. О́ıtkeni, Memleket basshysy quqyqtyq ke­ńi­stikti jetildirý boıynsha keshendi jáne júıeli jumystar júrgizý jónindegi mindetterdi alǵa qoıyp otyr. Ol mindetter Elbasynyń Sý­dıa­lar odaǵynyń V sezinde sóı­legen sózinde jáne Qazaqstan Res­pýblıkasynyń 2010-2020 jyldar aralyǵyn qamtıtyn Quqyq­tyq saıasat tujyrymdamasynda baıan­dalǵany belgili. Qazirgi kúni sý­dıa­lyqqa kandıdattarǵa talap kú­sheıe tústi. Olardyń jas mólsheri, ómirlik tájirıbesi, bilim deńgeıi, jaqyn týysqandarynyń oń nemese teris áreketteri esepke alynady. Sondyq­tan da, qazir atalǵan Keńes jasy 30 jáne odan da asqandarǵa konkýrs júrgizgende basymdyq beredi. Keńeste, sondaı-aq respýblıka sottarymen 2010 jyldyń 1-shi jartyjyldyǵynda azamattyq jáne ákimshilik ister boıynsha sot tóre­ligin júzege asyrýdyń nátıjeleri, sýdıalar arasynda sybaılas jem­qorlyqqa qarsy áreket boıynsha qabyldanyp jatqan sharalar, jergilikti jáne basqa da sottardyń qyzmetin uıymdastyrýshylyq jáne materıaldyq-tehnıkalyq qam­ta­ma­syz etý, sondaı-aq sot aktileriniń oryndalýy, oblystyq sottardyń qyzmetin qamtamasyz etý boıynsha oblystyq sottyń jáne Sottar ákimshisiniń ózara áreketi týraly, atqarýshylyq is júrgizýdiń tıim­di­ligin arttyrý jónindegi sharalar jáne aldaǵy kezeńge qoıylatyn mindetter týraly aıtylyp ótti. Keńeste aıtylǵan máselelerge oraı búgingi tańda sýdıalarǵa memleket tarapynan jasalyp jatqan jaq­sy­lyqtar az emes ekendigi, sonyń bir kórinisi Elbasy únemi erekshe kóńil bóletindigi, sýdıalarmen, sýdıalar qaýymdastyǵymen Memleket bas­shy­synyń kezdesýi dástúrge aınal­ǵan­dyǵy, sondyqtan mundaı qa­rym-qatynasty baǵalaı bilip, ha­lyq aldyndaǵy mindetti abyroıly oryndaý qajettigi aıqyndaldy. Aleksandr TASBOLATOV.