EKVATOR BELDEÝINEN О́TKENDE

(EQYU TО́RAǴALYǴYNYŃ EKINShI TOQSANY HAQYNDA) Qazaqstan EQYU-daǵy tór­aǵalyǵyn áý bas­tan-aq salıqaly ári qarqyndy bas­taǵan edi. Jalpy, “Kári qurlyqpen” qa­tar Eýrazııanyń da qaýipsizdigin qamtamasyz ete­tin bul uıym, sarapshylardyń pikirinshe, osyǵan deıin mundaı “shapshańdyǵymen” kózge túspegen edi. Qazaqstanǵa tóraǵa tizgini tıgenshe atalǵan uıym álemdegi bolyp jatqan oqıǵalarǵa belsendi atsalysa bermeı, óziniń jalpy tujyrymdamasy men túıindemelerin meńzep qana otyratyn jaǵdaılar son­shalyqty sırek emes edi. Álem saıasatshylary men sarapshy­lary­nyń pikirin eskerer bolsaq, qazir Qazaqstan óziniń tóraǵalyq mindetin abyroımen alyp kele jatyr deýge tolyq negiz bar. Qazaqstannyń EQYU-daǵy tóraǵalyǵynyń birinshi toq­sany­nyń qorytyndylaryn saralaǵa­ny­myzdan beri álemde kóp jáıt­ter ózgerip úlgerdi. Sonymen qa­tar, uıym tórindegi qyzmetimizdegi basymdyqtardyń tizimi de ulǵaıdy. Sonyń barlyǵyn ret-retimen taldap kóreıik. Árıne, eń birinshi kezekte EQYU-daǵy Qazaqstan tóraǵa­ly­ǵy­na aıtýly syn bolyp túsken Qyr­ǵyzstandaǵy dúrbeleń oıǵa keledi. Aǵaıyn ári kórshiles mem­lekettiń basyna túsken bul sy­naqqa bizdiń beıtarap qarap qal­maıtynymyz jáne tıisinshe yqpal etetinimiz belgili. Qazaqstan óz tóraǵalyǵy aıa­syn­da Aýǵanstandy ońaltý máse­le­sin, Ázirbaıjan men Armenııa arasyndaǵy Taýly Qarabaq jaıy, Reseı men Grýzııa arasyndaǵy, Prıdnestrove jáne basqa da sheshimi tabylmaǵan teketiresterdi jekelep qarastyrýǵa bel baılaǵan bolatyn. Bulardyń barynsha tez arada ońalýyna tek qana biz emes, búkil álem múddeli. Esterińizde bolsa, Elbasy N.Á.Nazarbaev Qyrǵyzstanda bolǵan oqıǵalardan keıin dereý Reseı Prezıdenti D.Medvedevpen jáne AQSh Prezıdenti B.Obama­men kelissózder ótkizip, atalǵan máseleni shuǵyl túrde qarastyrýǵa kirisken bolatyn. Solardyń ná­tı­jesinde, Q.Bakıev Qyrǵyzstannan shyǵarylyp, sol sátte úlken qan­tó­giske jol berilmedi desek, eshqan­daı artyq ketpegenimiz. О́z kezeginde, EQYU-nyń Is ba­syndaǵy tóraǵasy retinde Q.Saý­dabaev ta Qyrǵyzstandaǵy jaǵ­daıdy turaqty qalpyna kel­ti­rýge barynsha úlesin qosty jáne qosyp keledi de. Otandyq dıplo­ma­tııanyń qabyldaǵan sharalary ýaqtyly ári tıimdi boldy jáne olar EQYU-ǵa múshe memleketter jáne sheteldik sarapshylar tara­py­nan joǵary baǵalandy. Atap aıtqanda, oqıǵalar oryn alǵannan keıin artynsha Q.Saýdabaev BUU, Eýroodaq, Ujymdyq qaýipsizdik jónindegi shart uıymy, Reseı, AQSh, Germanııa, Ispanııa, Fran­sııa, Túrkııa sekildi halyqaralyq qaýymdastyqtyń bedeldi múshele­riniń ókilderimen telefon arqyly sóılesip, birqatar keńesýler ótkizý arqyly Qyrǵyzstanǵa qatysty qolǵa alynǵan sharalardy tıimdi úılestirýge qol jetkizildi. Der ke­zin­de J.Káribjanov EQYU tór­aǵasynyń arnaıy ókili bolyp ta­ǵaıyndalyp, halyqaralyq qaýym­das­tyq jibergen bitistirýshilerdiń qatarynda birinshi bolyp Bish­kek­ke bardy. Sonymen qatar, onyń mıs­sııasyna Is basyndaǵy tóraǵa­nyń tapsyrmasymen EQYU Hat­shy­lyǵynyń qaqtyǵystardyń aldyn alý jónindegi ortalyǵynyń dırektory H.Zalber qosyldy. Venada EQYU Turaqty keńesiniń jedel otyrysy ótkizilip, dereý Bishkektegi Uıymnyń Ortalyǵyna tıisti nusqaýlar berilgen bolatyn. Sondaı-aq, Q.Saýdabaev­tyń ózi 7-8 sáýirdegi qaqty­ǵy­s­tar­dan keıin onshaqty kún ǵana ótken kezde Qyrǵyzstanǵa sapar shekken alǵash syrtqy ister mınıstri edi. Onda ol jan-jaqty, tolyq ári shy­naıy aqparat alý maqsatynda Ýaqytsha úkimet basshylyǵy men sheteldik dıplomattarǵa qosa, saıa­sı partııalar men azamattyq qo­ǵamnyń jetekshilerimen de kez­de­sip, qalyptasqan jaǵdaıǵa yqpaly eleýli tulǵalardyń pikirlerin bildi. Memleketimiz baýyrlas elge tu­raqty kómek kórsetip keledi. Bú­gin­gi kúni, joǵaryda atap ótken­deı, Qazaqstan, Reseı jáne AQSh-tyń birlese otyryp Qyrǵyz­stan­nyń taqtan taıdyrylǵan prezı­denti Q.Bakıevti elden der kezinde alyp shyǵýy azamattyq soǵys qa­te­rinen saqtap qaldy. Al jaqynda oryn alǵan oqıǵalardy saıası astary bar azamattyq qaqtyǵystan góri ultaralyq shıelenisti shy­myl­dyq qylǵan qylmystyq top­tardyń terrorlyq áreketterine jatqyzýǵa bolady. Qazaqstan qyrǵyzdardyń ja­qyn kórshisi retinde, aǵaıyndas halyq retinde gýmanıtarlyq kó­mek kórsetýge atsalysyp keledi. So­lardyń qataryna Qyrǵyzstan­daǵy egin naýqany toqtap qalmas úshin, sóıtip qyrǵyz halqyna qı­ynshylyq odan beter túspes úshin Qazaqstan tarapynan 3700 tonnaǵa jýyq janar maı berilgendigin jatqyzýǵa bolady. Sonymen qosa, Q.Saýdabaev pen R.Otýnbaevanyń qol jetkizgen kelisimderine sáı­kes, qazirgi tańda Qyrǵyz Respýb­lı­kasynyń ótpeli kezeńdegi Pre­zı­denti R.Otýnbaeva eline qajetti kómek pen olardy jetkizý jolda­ryn qarastyryp, bizge usynys­taryn daıarlap jatyr. Áńgimeniń toqeterin aıtqanda, osy máselelerdiń barlyǵyna Qa­zaq­stan EQYU tóraǵasy retinde álem qaýymdastyǵynyń kóńilin aýdartyp, basqa da halyqaralyq uıym­dardy birlese jumys jasaýǵa shaqyryp, Qyrǵyz eline belsendi kómek kórsetýlerine yqpal etýde. Alaıda, óz eli ishindegi ultara­lyq tatýlyqty qamtamasyz etýge biz derbes memleket retinde bol­syn, halyqaralyq uıymnyń qu­ral­dary arqyly bolsyn tikeleı áser ete almaımyz. Birinshiden, bul memlekettiń ishki sharýasyna qol suǵýshylyq bolady. Ekinshiden, memlekettiń ishki tynyshtyǵy tek memleket bas­shylyǵy men halqynyń óz qo­lyn­da. Eshqandaı memleket, esh­qan­daı halyqaralyq uıym syrt­tan kelip, memleket basshylaryna qalaı basshylyq jasaý kerektigin, halyqqa qalaı durys ómir súrý kerektigin úıretip kete almaıdy. Sondyqtan da Q.Saýdabaev óziniń málimdemelerinde Qyrǵyzstan bıligin emosııaǵa berilmeı, halyq­tyń qamyn oılaýǵa, al halqyn tózimdilik tanytýǵa shaqyrýda. “Daǵdarys jaǵdaıyndaǵy me­ned­jmentti” atqarýmen qatar, res­mı Astana sondaı-aq EQYU-ǵa tór­aǵalyq etýiniń ekinshi toq­sa­nyn­da birneshe halyqaralyq deń­geı­degi iri sharalar ótkizgen bolatyn. Atap aıtqanda, 14-15 mamyr kúnderi Almatyda ótken EQYU Par­lamenttik Assambleıasynyń Tran­sazııalyq forýmy qazaq­stan­dyq tóraǵalyqtyń elde ótken al­ǵashqy iri is-sharasy boldy. On­da­ǵan Eýropa, Azııa, Amerıka mem­le­ketterinen jınalǵan halyq qa­laýlylary Qyrǵyzstandaǵy shıe­le­nis pen Aýǵanstanda beıbit ómir­di qalpyna keltirý, Eýrazııa keńis­tigindegi ekonomıkalyq baılanys­tar­dy nyǵaıtý men adam quqyq­taryn qorǵaý sekildi máselelerde “Kári qurlyq” pen Azııa elderi arasyndaǵy yqpaldastyqtyń tıim­diligin arttyrý joldaryn tal­qylady. Arada bir aı óte, 10-11 maýsym aralyǵynda adam quqyqtary men demokratııa tetikterine qatysty EQYU aıasyndaǵy tarıhı sheshim qabyldanýynyń mereıtoıyna oraı Danııada “EQYU Kopengagen qu­ja­tynyń 20 jyldyǵy: qazirgi jaǵdaıy jáne keleshegi” atty kon­ferensııa uıymdastyrylǵan bolatyn. Bizdiń bilýimizshe, halyqaralyq standarttar negizinen halyqtyń jaǵ­daıyn jaqsartýǵa, adam quqyq­taryn qorǵaýǵa, ómir súrý sapa­sy­nyń deńgeıin arttyrýǵa, halyq al­dynda ashyq ári shynaıy basqarý saıasatyn júzege asyrýǵa, bir sóz­ben aıtqanda, bılik pen halyq ara­syndaǵy jaıly qatynas orna­týǵa baǵyttalǵan. Al atalmysh qu­jat­ty halyqaralyq standartqa en­gen, adam quqyqtaryn qamtamasyz etýge arnalǵan ereje dep qaras­tyrýǵa bolady. Sondyqtan da bul konferen­sııa barysynda delegattar EQYU-nyń barlyq aýmaǵynda Kopenga­gen qujatynda kórsetilgen qaǵı­da­lar­dyń saqtalýynyń jalpy úde­ri­sin qarastyrdy. Sonymen qatar, qujatta kórsetilgen mindetteme­ler­di júzege asyrý barysynda múshe memleketterdiń kezigetin má­seleleri aıqyndalyp, bul máse­lelerdi sheshýge jáne mindetterdi júzege asyrý barysynda olqy­lyq­tardy azaıtýǵa arnalǵan sharalar talqylandy. Atalǵan shara uıym basshy­la­ry­na demokratııa, zańnyń ústem­di­gi, ulttyq azshylyq jáne EQYU azamattyq ólshemi boıyn­sha EQYU-nyń ustanymdaryn odan ári ulǵaıtýǵa múmkindik berdi. Taǵy da bir asa iri sharaǵa ke­le­tin bolsaq, 2010 jyly EQYU-ǵa tóraǵalyq etýshi memleket re­tinde Qazaqstannyń basty basym­dylyqtarynyń biri tózimdilik, kemsitpeý jáne mádenıetaralyq únqatysý taqyryptaryn alǵa tartý ekenin atap ótken abzal. Osy oraıda, 29-30 maýsym ara­lyǵynda Astanada uıymdasty­ryl­ǵan EQYU-nyń tózimdilik pen kem­sit­peý jónindegi joǵary deń­geıdegi konferensııasy aıtylǵan sózderdiń is júzinde ómirge kelýi dese bolady. Konferensııanyń negizgi maq­saty – EQYU sheńberindegi tıisti mindetter men qundylyqtardy júzege asyrýǵa atsalysý. Konferensııa barysynda qan­daıda bolsyn din nemese ult ókil­derine baǵyttalǵan tózimsizdik pen kemsitýge qarsy kúres joldaryn talqylaýǵa erekshe kóńil aýda­ryl­dy. Qatysýshylar ashyq únqatysý arqyly ózara túsinistik máselesin alǵa tartýda jáne tózimsizdik kóri­nisterine qarsy turýda zań shy­ǵarý­shy qurylymdardyń, quqyq qorǵaý organdarynyń, bilim júıe­siniń jáne BAQ-tyń atqarar rólin talqyǵa saldy. Jalpy, qoǵamdaǵy tózimdilik pen kemsitpeýshilik máselesin sheshý óte kúrdeli is. Biz, ıaǵnı Qa­zaq­stan, EQYU sheńberinde bul máseleni kóterip, osyǵan basym­dylyq berip, jańalyq ashyp otyrǵan joqpyz. Biraq áli kúnge deıin halyqaralyq qaýymdastyq arasynda da, jekelegen memle­ket­ter ishinde de sheshimi tabylmaǵan qıyn jaǵdaılardy eskere otyryp, elimizde jınaqtalyp úlgergen, ultaralyq jáne dinaralyq kelisim salasyndaǵy shyn máninde baǵa jet­pes tájirıbemizdi dúnıege kór­sete bilip, ózgelerge tózimdilikpen qa­raý jáne eshbir kemsitpeı, ke­ri­sinshe shynaıy dostyqpen bir­lese ómir súrýdiń qundylyqtaryn nasıhattap júrgenimizdi sheteldik áriptesterimiz óte oryndy dep sanaıdy. Taǵy bir eskeretin jaǵdaı, aǵym­daǵy jyldyń ekinshi toq­sa­nynda qazaqstandyq tóraǵalyqtyń tarapynan EQYU-nyń óziniń dás­túrli yqpaldastyq sheńberimen shek­telmeı, kórshiles aımaqtarda uqsas maqsattardy kózdeıtin ha­lyqaralyq uıymdarmen baıla­nys­tardy nyǵaıtýǵa zor kóńil bólindi. Osy oraıda, eń alǵashqy bolyp Azııa men Taıaý Shyǵysta qaýipsizdik pen yntymaqtastyqty ilgeriletý úshin qurylǵan eki uıym eske túsedi. Al eger Islam Kon­ferensııasy Uıymynda otandyq dıplomatııa óziniń bitimgerlik, úılestirýshi qabiletterin tanytý úshin qyzý daıyndyq ústinde bol­sa, Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńes (Azııa Keńesi dep qysqartady) aıasynda Qazaqstan óz tóraǵalyǵyn aby­roı­men ótkizip, Bedeldi birles­tiktiń tizginin baýyrlas Túrkııa eline tapsyryp úlgerdi. Islam Konferensııasy aıasyn­da EQYU-men salıqaly yqpal­das­tyq ornatý arqyly “Kári qur­lyqtyń” keıbir elderinde oryn alǵan ıslamofobııaǵa birlese tótep berý jónindegi Qazaqstannyń jyl basynan beri kún tártibine engizip otyrǵan usynystary basqa mem­le­ketter tarapynan tolyq qoldaý tapty dese bolady. Osyndaı qyz­met­tiń mańyzyn jete túsinetin IKU bas hatshysy Ekme­le­dın Ihsanoglý 6 mamyrda Vena­daǵa EQYU-nyń Turaqty keńe­si­niń aldynda sóz sóılegende Eýro­pa men musylman áleminde dini ózgeshelerdiń bir-birine tózimdiligi tek ashyq ta adal únqatysý arqy­ly ǵana nyǵaıa alatynyn jáne osy qadamdarǵa Qazaqstan qosyp júrgen úles zor ekenin qadap aıtqan bolatyn. Eki birlestik arasyndaǵy yqpaldastyq taqyrybyn 18-20 mamyrda Dýshanbede ótken Islam Konferensııasy Uıymy Syrtqy ister mınıstrleri keńesiniń 37-shi otyrysyna EQYU-nyń basshysy retinde qatysqan Qanat Saýdabaev ta dáleldi túrde jalǵastyrǵan edi. Keleshekte EQYU men IKU ara­synda ózara tıimdi qarym-qaty­nas­tardyń damýyna jol ashyldy deı alamyz. Osy kúnge deıin otandyq dıp­lo­matııanyń eń basty jetistigi bo­lyp sanalyp kelgen Azııa Keńe­siniń bıyl 8 maýsymda Ystam­bul­da ótken úshinshi sammıti negizin Prezıdent Nursultan Nazarbaev qalaǵan birlestiktiń tarıhynda qaı jaǵynan qarasań da úlken beles boldy. Qazaqstan tarapy synı kózben qaraǵandarǵa nazar aýdarmaı, mápelep shyqqan halyq­aralyq joba búginde óz elderinde sonyń aıasynda mańyzdy is-shara­lar ótkizip, barynsha belsendi túr­de atsalysýǵa múddelilik tanytyp júrgen álemniń eń alpaýyt qurlyǵynyń 20 memleketi múshelik etetin Azııa Keńesi búginde qur­lyqtyq qaýipsizdik máselelerimen aınalysatyn birden-bir bedeldi birlestikke aınaldy. Dál osy Ystambul sammıti aldynda Jaıyǵymyzben ispettes, Azııa men Eýropany qosatyn Bosfor jaǵasynda Azııa Keńesi men EQYU-nyń alǵash birlesken is-sharasy ótkizilgen bolatyn. “XXI ǵasyrdaǵy Eýrazııa qaýip­siz­digi jáne ekonomıkalyq yn­tymaq­tas­tyq” semınaryna qatys­qan on­daǵan memleketterdiń ókil­d­eri eki birlestik arasynda ke­shendi yq­paldastyq ornatý ar­qyly, qur­lyq­aralyq qaýip­sizdik plat­formasyna jol ashylýy yqtımal degen pikirdi qoldady. Qalaı bolatynyn kóre jatarmyz, biraq halqymyz “Jaq­sy sóz – jarym yrys” dep beker aıtpasa kerek. Bir qýanyshtysy, EQYU basyndaǵy Qazaqstannyń qyzmeti jaqsy nıetpen shektelmeı, naqty istermen de aıshyqtalýda. Tóraǵa­lyq­tyń ekinshi toqsanynyń qo­rytyndylary osyny dáleldeıtin sekildi. Ekvator beldeýinen ótkende Qazaqstan tóraǵalyǵy kemeline kele tústi deı alamyz. Nurbek JOLTAIULY.