ABAIDYŃ BAIKО́KShESIN BILEMIZ BE?

Abaıdyń qasynda júrip, oǵan tikeleı áseri bolǵan jáne odan joǵary baǵasyn alǵan aqyndardyń biri – Baıkókshe. Jalpy biz Abaıdy, onyń óleń qudiretin aıtqanda, mańyndaǵy aqyn-jyrshylardan bólip qarap, artyq bitken aqyndyq qýatyna joǵary baǵa bergende qasynda júrgen aqyndar, jyrshy-jyraýlar aıdyń qasyndaǵy juldyzdaı nazardan tys qalyp qoıatyny bar. Sondaı kó­meski qalyp kele jatqan aqynnyń qataryn­daǵy Baıkókshe Balǵynbaıuly (1813 – 1892) – Abaıdyń zamandasy, onyń apyl-tapyl basqan shaǵynan qasynda bolyp, erekshe syılasqan adamy. Baıkóksheniń Abaımen baılanysty óleń-sózderi ǵana saqtalyp, qalǵan murasy umytylǵan. Abaıdyń qasynda sóz patshasy – óleńge erik beretin sanaýly aqyn boldy desek, sonyń biri joǵaryda aıt­qan­daı osy – Baıkókshe. “Abaı joly” epopeıasyn oqyǵanda eń alǵash jas Abaıdy “Qozy Kórpesh – Baıan sulý” jyrymen tanystyratyn da osy Baıkókshe. Aqyndyqqa boı túzep, qolyna qalam alǵan Abaı, sóz joq, aldymen óz eliniń aqyny Baıkóksheni úlgi tutty. Kele-kele aqyndyǵyn, sheshendigin qadirlep “Baıkóke” dep qurmetpen atady. О́kinishke oraı, soǵan qaramastan Baıkókshe aqynnyń esimi umytylyp barady. Basqasy basqa, búgingi aqyndardyń qaısybiri onyń shyǵarmalary túgil, esimin bilmeıdi. Solardyń qaısybiriniń ıá, kezinde ondaı aqyndar ár aýylda boldy ǵoı deıtinin qaıtersiń! Son­dyqtan biz kózden tasa, kóńilden jyraq qalyp bara jatqan aqyn týraly sóz qozǵaǵandy jón kórgen edik. Baıkókshe Abaıdyń aldynda qaımyqpaı sóılep, onyń qaı synyna da tótep bergen adam. О́tkir tildi Baıkókshe Tobyqty ishindegi az taıpa Qabastan shyqqan. Myrza-Mamaı, Boranaı-Qabas bir týysady. Qabastyń Bek­bo­lat, Nurbolat, Toqbolat, Esbolat, Jan­bo­lat esimdi uldary 1723 jylǵy el basyna kún týǵan alasapyran shaqta erlikpen sheıit bol­ǵan. Olardan qalǵan bir urpaq Aıý bolsa, onyń Botaqara, Esdáýlet degen eki uly bo­lypty. Mine, Baıkókshe osy Esdáýlet urpaǵy. Joǵaryda onyń aqyn inisiniń aldynda irkilmeı, erkin sóılep, óz oıyn ashyq bildire bilgenin aıttyq qoı. Sonyń dálelindeı, Baıkóksheniń ashy tildi bet qaratpaıtyn týrashyldyǵyn esine salǵan Abaı birde: “Baıkóke-aı, toqpaqpen uryp jyǵatyn qylyǵyń bar-aý”,– degende Baıkókshe: Kókeńdi uram deısiń toqpaqpen, Júrsiń be atań salǵan soqpaqpen. Týra sózdi aıtsam da kinalaısyń Jasyńda joldas bop pa eń aqymaqpen, – dep jaýap qaıtarypty. Osy shýmaqtyń shyǵý tarıhy Árham Ysqaqulynyń esteliginde basqasha aıtylady. “Qı syndyratyn toqpaq aǵashty Abaı qolyna alyp Baıkóksheni kútip otyrypty. Baıkókshe bir aıaǵymen tabaldy­ryq­­tan endi attaǵanda, Abaı aqyryp: – Toq­ta, beri baspa! Sol qalpyńda turyp bir aýyz óleń aıt, eger óleń aıtpaı beri bassań, qol toq­paqpen basyńdy jaramyn”, – depti. Árı­ne, ózinen úlken aqynǵa Abaıdyń óıtpesi anyq. О́leńniń maǵynasyna týralap shyǵarǵan el áńgimesi bolýy da yqtımal. Durysy – Abaıdyń alǵashqy “toqpaqpen uryp jyǵar qylyǵyń bar-aý” degen sózine saıa ma deımiz. Abaı taǵy birde “Baıkóke-aı, kóbine tiliń ashy, jasyńda jetim bolyp jábirdi kóp kórgensiń-aý”, – degende Baıkókshe: Az ǵana aýyl Qabaspyn – týysym ol, Myrza menen Mamaıdyń zorlyǵy mol. Eki ókpemnen qysqan soń shaıa bolyp, Tilim ashy bolatyn sebebi sol, – dep el ishindegi ádiletsizdikti tilge tıek etken eken. Abaı aldynda bolys saılaýymen elge kelgen oıazǵa óleńmen aıtqan aryz shaǵymy saqtalǵan. Toqsan eki joldyq uzaq óleń-shaǵymdy bizge saqtap jetkizýshi – S.Qaramendın. Oıazdyń aldynda aıtyldy degenmen, aryzdy Baıkókshe aqyn búkil Tobyqtyny aqyl-parasatymen jýsatyp-órgizip otyrǵan Abaıǵa baǵyshtaıdy. Ashy tildi aqyn eldiń aryzyn aıtýda Abaıdan da seskenbeıdi: Eldi búıtip qurysyn meńgergeniń, Az ben kópti salmaqpen teńgergeniń. Kún kórgenim osy edi qyzyl tilim, Oǵan da synap-minep jol bermediń, –degen kesek sózdi Baıkókshe ǵana aıta alady Abaıǵa. Tobyqty ishindegi kishi atalardyń jaq-jaq bop bólinip, jerge talasy, barymta, urlyq, óktemdigin jipke tizgendeı jyrǵa qosqan aqyn el ishindegi buzyqtardyń atyn ataýdy da umytpaıdy. Meńgerseń eldi jóndep meńger, Abaı, Az ben kópti salmaqpen teńger, Abaı. Súringen, súren attap nasharlady, Súıe de, súıemeldep dem ber, Abaı. Týysynyń zorlyǵyn tııady dep, Tileýińdi tilep júr kimder, Abaı, – dep Abaıǵa salmaq sala sóıleıdi. Sonaý Qara­mende, Keńgirbaı, О́skenbaı men Qunanbaıdan kele jatqan úlgi el bıleriniń bárinen asyp týǵanyń shyn bolsa, nasharǵa kózińdi sal, ten­tektiń oń-terisin tekser, – dep óktem sóılep, shyndyqtyń perdesin sypyrǵanda, Abaı kózi­ne jas alyp, iske kirisken eken deıdi el ishin­de saqtalyp qalǵan ańyzda. Sol jyly Baı­kók­sheniń usynǵan adamdaryn Abaı bolys qoıyp, el ishindegi ury-qary, tentekti tııa bastaǵan. Baıkóksheniń oıazǵa aıtqan aryz-óleńin Kókbaı aqyn orysshaǵa aýdaryp turǵan. Kókbaıdyń ózi Baıkóksheni ustaz tutyp, qasynda kóp júrgen. Jergilikti shejireshi Beken Isabaevtyń aıtýynsha, “Baıkókshe sekildi jaryp aıtar, týra tildi aqynnyń Kókshege (Kókbaı aqyn shyqqan Tobyqtynyń bir tarmaǵy) jıen bolýy bolashaq úlken aqyn Kókbaı Janataıulyna da septigi tıgendeı. Kókbaı jasynda jıen Baıkóksheniń qasyna erip, aqyndyǵyn ushtaǵan. Taban astynda sýyryp salar aıtqyshtyq jáne shyndyqty jaltarmaı aıta bilýdi Kókeń Baıkóksheden alyp, aqyndyǵynyń sara jolyna aınal­dyrǵan. Aqpa aqyndy sóıletýge qashan da qumar Abaı jolyqqan jerde Baıkóksheniń aqyn­dyǵyn synaı túsken eken de, Baıkókesi sóz taýyp ketkende erekshe kóńili tolyp, mereıi tasyp qalatyn bolypty. Birde Baıkókshe esikten kirip kelgende Abaı: Oıpań jerge qaýynda shóp bitedi, Keı adamǵa mal men bas kóp bitedi, – dep toqtaı qalǵanda, Baıkókshe ilip áketip: Pysyqsynǵan jigitti bolys qoısań, Qashan túsip bolǵansha jep bitedi, – dep aıaqtapty. Jalpy aıaq astynan óleń shyǵartý nemese basyn bastap shýmaqtyń sońyn aıaqtaý sııaqty qubylystardy Abaı shákirtteriniń ortasynda kúndelikti qoldanyp otyrǵan. Abaı men Baıkóksheniń arasyndaǵydaı óleń jarysy aqyn shákirtter Kókbaı, Árip jáne Abaı balalarynyń arasynda keń óris alǵan. Tórttik jyrdy tórt aqyn bolyp, ilip-qaǵyp aıtatyn bir dástúrdiń “Abaı jolynda” sýretteletinin eske alsańyz, aqyndyq ónerdi ushtaı túsý úshin Abaıdyń den qoıa qoldanǵan erekshe bir tásili ekendigin ańǵarýǵa bolady... Baıkókshe Qunanbaıdy da erekshe syılaǵan: Qunanbaı artyna úlgi qaldyrypty, Qý qusty quladynǵa aldyrypty. Qazaqtyń balasyna tálim berip, Mekkeden tákııany saldyrypty, – dep óleńge qossa, Qunanbaı dúnıeden ótkende: Kósem ediń aýyr oı bastaıtuǵyn, Qaryndasqa daý kelse saspaıtuǵyn. Arystan bop jaralǵan asylym-aı, Alysqandy alysqa tastaıtuǵyn, – dep bastalatyn kesteli óleń joldarymen kóm­kerilgen joqtaýyn aıtady. Anadan artyq týǵan Qunanbaıdyń qasıetin asa joǵary baǵalap “Tiri áýlıe tabylmas endi bizge”, – dep qamyqqan da osy Baıkókshe aqyn. Jasynan Baıkóksheniń janynda bolyp, onyń árbir qımylyn qalt jibermeıtin Abaı birde Baıkóksheniń shabyty qysyp kele jatqanyn tap basady. Bul týraly Kókbaı esteliginde bylaı deıdi: “Bir mezgilde Baıkóksheniń túsine Abaıdyń kózi tústi de: “Myna káriniń jyny ustap kele jatyr eken”, – dedi. Aıtqanyndaı, sol arada Baıkókshe Abaıǵa túnde kórgen túsin aıtyp, uzaq óleńdi shubatyp jóneledi. Túsinde Abaıdyń birtalaı qıyndyq, qaýipten ótip ómir muratyna qoly jetkendigin kórgen eken. Sony aıtýmen birge óziniń jorýyn da óleńge qosyp, Qaramoladan joly bolyp, qastyq qylmaq kisilerdi jeńip qaıtatynyn aıtady. Kórgen eki túsin Baıkókshe óleńmen ózi jorıdy: Kókti qushsań, baqytyń kókti sharlar, Aqylyń osy júrgen jannan artar. Ákelgen eki nárseń – ǵylym, bilim Sózińdi estigenniń kóńili tarqar. Kúndi qushsań bolarsyń aı men kúndeı, Arqa urandy qazaqqa tegis birdeı. Aq suńqardyń janyńa lyq tolǵany Tuqymyńnan jan qalmas atqa minbeı… Abaı ózin maqtaǵanyna emes, Baıkóksheniń aqyndyǵyna rıza bolyp, bir toǵyz syı berip qaıtarypty desedi. Baıkóksheniń kóripkeldigi aınymaı keledi. Abaıdyń ózi de, balalary da elden asyp erekshe qasıetterimen qadirli bolǵan. Baıkókshe – sýyryp salma aqyn. Aıtqan óleńi sol jerde el esinde qalsa qaldy, qalmasa qaǵazǵa túspeı joǵalyp otyrǵan. Shejire aqynnyń kóp dúnıesi halyqqa jetpeı jatqanyn kórgen Abaı: “Baıkóke! El qorǵaǵan erdi aıtyp, keıingi urpaqqa iz qaldyrsańshy”, – degende Baıkókshe: “Abaıjan-aı, sen sııaqty saýatty bolsam, bir kúnde bir kitap óleń jazar edim, amal qansha, qolym qalam, tilim qaǵaz bola almaıdy-aý!” depti. Jazýshy Beıbit Saparaly aqynnyń “Ánet baba”, “Mamaı batyr”, “Toqtamys batyr”, “Keńgirbaı bı”, “Qaramende bı”, “Kóbeı bı”, “Tobyshaq tory”, t.b. tarıhı dastan jyrlary bolǵanyn, tilge tıek ete kelip: “Abaıdyń Baıkókshe aqynǵa jazdyrtqan “Keńgirbaı bı” dastanynda da bı ómirinen derekter mol qam­tylǵan”, – degen derek aıtady (“Qazaqstan”. Ulttyq ensıklopedııa. 2-tom. –Almaty, 1999 j.). Alaıda, Abaı tóńiregindegi estelik-áńgimelerde atalǵan dastandar týraly, oǵan Baıkóksheniń qatysy týraly eshteńe aıtyl­maıdy. Qolymyzda Baıkóksheniń “Tobyshaq tory” dastany ǵana bolǵandyqtan, qalǵan kólemdi shyǵarmalary týraly pikir aıtýdy keıinge qaldyramyz. Bizge jetken aqynnyń “Tobyshaq tory” dastany da dástúrli qara óleń uıqasymen jazylǵan. Aqynnyń bul dastany báıge aty týraly jazylǵan alǵashqy shyǵarmalardyń qatarynda. Az ǵana mazmunyna toqtalsaq, Barynbaı degenniń asy bolyp Raıhan degen kedeı jigit jalǵyz torysymen kelip asqa tigilgen úsh báıgeni de áketedi. Raıhan aıtty sonda kári-jasqa, Istiń artyn kútińder, sender saspa. Ishiń kúıip myrzalar tuz jalarsyń Báıgeni úsh alamyn dál osy asta,– degen úsh báıgeniń birinshisi “Naımanda odan asqan palýan joq” deıtin Musataıdy jer qaptyryp, Raıhan “Qurysh qara” degen atqa ıe bolady. Júz qadam qashyqtyqtan bıik baǵananyń basyndaǵy kúmis teńgeni kózdep túsirip, ekinshi báıgeni alady. Úshinshi báıge – eki júz elý attyń aldynda kelgen Tobyshaq toryniki, ıaǵnı taǵy Raıhandiki. Dastandaǵy at synshysy Qııasbaıdy Baıkókshe ómirden alǵan, Abaıdyń qasynda júrip, “ómirdiń ózin mazaq etetin” Qııasbaıy. О́ıtkeni, el esindegi Qodardyń nemeresi Kógedaıuly Qııasbaı olpy-solpy kıinip, turaq-mekensiz el aralap, óner kórsetip ómirden ótken, onyń kóp qasıetiniń biri – at synshysy. Káriqulaq shejireshi B.Isabaevtyń sózine júgineıik: “Astyndaǵy atyn jelidegi qulynǵa aıyrbas­taı salý ol kisiniń mashyqty isi eken. El qydyrýdan toqtalmaıtyn jaryqtyq at berip alǵan qulynyn aldyna salyp aıdap júre beredi eken. Jurttyń “atqa qulyn alatyn Qııasbaımysyń” dep sóıleýi erteden bolǵan. Biraq alǵashqyda kúlki, ájýa etýshiler ony Qııasekeńniń jaıdan-jaı istep júrmegenin baıqaıdy. Synshy Qııasbaı jelidegi qulynnyń kez-kelgenine at aıyrbastamaǵan. Júıriktigin tanyp baryp aıyrbastaıdy eken atyn. Sony ańǵarǵan Tobyqty jurty Qııasekeń qyzyqqan qulyndy bermeıtin, qaıta ol qulyndy at qylatyn bolǵan”. “Tobyshaq tory” dastanynda da Qııasbaı­dyń osy beınesi aıqyn kórinedi. El keleke etip turǵan toryǵa Qııasbaı kerisinshe, oń baǵa berip, Raıhannyń kóńilin ósirip tastaıdy. Biraq el Qııasbaıdyń synshylyǵyn mazaq etip: Essizdiń sózin sóıleıdi dep, Qııasbaıdy aljyǵan eken desti. Tipti Supataı degen jetim baladan basqasy toryǵa minip shabýǵa arlanady. Aqyry Qııasbaıdyń bergen synyn toltyrǵan tory báıgeden jalǵyz dara keledi. Dastandaǵy synshy Qııasbaı beınesi – Baıkóksheniń ózi kúnde kórip, qaljyń aıtyp júrgen adamy. Baıkókshe aqyn Raıhannyń baǵyn asyrǵan osy atty baıandaýda bizge etene tanys taǵy bir oqıǵany qosqan. Ol О́skenbaı bı asynan belgili, qazaqta buryn bolǵanmen asa sırek kezdesetin oıyn túri áıel jalańash shyǵyp, qazyqqa baılanǵan kilem jabýly túıeniń buıdasyn tisimen sheshse, túıe kilemimen sonyki. О́skenbaı bıdiń asyna qatysqan Toǵalaq rýynyń adamy О́tepbergen degenniń esteligi jetken. Astaǵy oqıǵa tómendegishe órbıdi. Kópten soń jıynnan taǵy bir áıeldiń she­shinip jatqany baıqalady. Sary kidir tartyp qalǵan qatyn eken, búrkenish jamylyp, túıe qasyna kep: Erler, erler, Erler týǵan jerler. Qaraımyn deseń de ózderiń bil. Arystyń bul asynda Bul báıgeni almaq dúr, – dep búrkenishti sypyrǵanda, Qunekeń áıelge shapan jap­qyzyp jiberedi. Buıdany sheshkizgen joq. Ki­lem jabylǵan ingen ústine qosyp, “sheshin­dirgen aıybymyz” dep áıelge shapan beriledi. Dál osy oqıǵa “Tobyshaq tory” dasta­nynda sál ózgesheleý avtordyń kórkemdik qııalyna qaraı óńdele, túrlendirile berilgen. Maıly kúıe jaǵylǵan qazyqqa kilem jabylǵan túıe baılanyp, sony sheshýge Toıke degen kedeıdiń on segizdegi jalǵyz (ádemiligine qarap jurt ony “Aqqýla” dep ataǵan eken) qyzy shyǵyp topqa qarsy qarap: Sý tazartar meıli bet kúıesin, Áıteýir ákeme bir túıe bolsyn, – dep táýekel etedi. Aqqýla sol arada “Erler! – dedi,– Bárińiz ónip shyqqan jerler” dedi Bilmesteriń mazaq qyp keleke etip Bilgenińniń mańdaı teri terler edi. “Bilseńder, dúnıege áıel ana! Áıelsiz dúnıege kelmes bala. Alyp – anadan degendeı, at – bıeden Áıelden neshe túrli týǵan dana” Ne tústi kórgenińnen ana etin, Masqaralap kúıelep ana betin. Muny qyzyq kórýshi kim de bolsa Ananyń bilmeıdi eken qasıetin. Bir kezde besik kórdim, bala boldym, Er jettik boıjetken qyz jańa boldym, Tánime kózi túsken kópshiliktiń Minekeı, bárińe de ana boldym. Baıkókshe qyzdyń aýzymen elde joq osy oıyn túrin qatty synǵa alady. Kókshe jerindegi osy bir sırek kezdesetin anaıylaý oıyn túrine Qunanbaıdyń da yrza bolmaǵany estelikten baıqalady. Estelikte aıtylǵan áıel sózin Baıkókshe shyǵarmasynda óte áserli jymdastyra alǵan. Dál osy kórinisti dastanda sóz etýinde aqynnyń taǵylymdyq, tárbıelik maqsattaǵy kózqarasy aıqynda­lady. Oqıǵa sıýjetin О́skenbaı bı asynan alǵandyǵy aıqyn. Biraq sary kidir tartqan kelinshektiń ornyna on segizdegi Toıkeniń Aqqýla degen qyzy shyǵady ortaǵa. Dastannyń sońynda Raıhan báıgeden túsken oljany qalyńmalǵa tólep Aqqýlany aıttyryp, jar etedi. Úsh báıgeni de jeńip alǵan Raıhandaı erdiń aqyr sońynda qyzyq úshin emes, turmystyń qıyndyǵynan top ortasyna shyǵyp, er uıaltatyndaı aqyldy sóz aıtqan Aqqýla qyzben qosylýy dastannyń sıýjettik jelisin tartymdy etip, kompozı­sııalyq ishki qurylysyn nyǵaıta túsken. Baıkókshe óleń sóziniń bizge jetýine Abaıdyń tikeleı qatysy bolǵan. Qashanda Baıkókshedeı syr sandyqtyń ishindegi óleń qoımasyn aqtarýǵa yntyq bolǵan Abaı: “Baıkóke, “Aqtaban shubyryndy, alqakól sulamada” qazaq-qalmaq bolyp talasqanda, Syr boıynan kók alaly jylqyǵa qalyń tý alyp, bólip aıdap shyqqan kim edi, bilesiz be, sony aıtyńyzshy” dep Belibaı bı tý­raly, Toqtamys batyr týraly jyr aıt­qyzǵan eken. Abaı men Baıkókshe arasyndaǵy osyndaı rýhanı jaqyndyqty Á.Jırenshın sııaqty zertteýshiler basqa qyrynan tanyp, Baıkók­sheni Abaıdyń aqyn-shákirti qataryna qosyp jibergen. Solaı deı turǵanmen, hakim aqyn shyǵarmalarynyń bir tomdyq tolyq jı­­­naǵyn qurastyryp, ony 1961 jyly Qazaq­tyń mem­lekettik kórkem ádebıet baspa­synan shyǵarýǵa muryndyq bolǵan sol Ábish aǵamyz atalǵan kitaptyń túsiniktemesinde Baı­kók­sheni Abaıdyń qatty jaqsy kórgenin aıǵaqtaıdy. Anyǵynda Baıkókshe Abaıdyń shákirti emes, kerisinshe Abaı jas kezinde Baıkókshe­den aqyndyq ónerdiń qyr-syryn tanyp, keıin kele Baıkóksheniń aqyndyǵyn qatty syılap qasyna ertip júrgen. Demek, Abaıdyń aqyndyq aınalasy, aqyndyq ortasy degende Baıkóksheniń aty aldymen atalatyny sondyqtan. Al biz hakim aqynnyń amanatyn basshylyqqa alyp, Baıkókshe aqynnyń artynda qalǵan murasyn halyqqa qaıtaryp berýdi óz mindetimiz dep bilgen edik. Sóz so­ńynda oqyrmanǵa Baıkókshe aqyn shyǵar­ma­laryn jınaqtap shyǵarǵaly jatqanymyzdy, sol ıgilikti sharýaǵa qamqorlyq tanytyp otyrǵan belgili tarıhshy-ádebıetshi ǵalym, Shákárim atyndaǵy Semeı memlekettik ýnı­versıtetiniń rektory, Erlan Báttashuly Sydyqovqa ádebıet janashyrlary atynan alǵysymyzdy bildiremiz. Baýyrjan ERDEMBEKOV, fılologııa ǵylymdarynyń doktory. Dáýlet SEISEULY, SEMEI.