Kezdesýge Májilis depýtattary Ulyqbek Tumashınov pen Sergeı Ponomarev, Qazaqstan Kásipodaqtar federasııasynyń tóraǵasy Satybaldy Dáýletalın, «Eýrazııa» birinshi arnasynyń baspasóz hatshysy Polına Shımanskaıa, S.Amanjolov atyndaǵy ShQÝ basqarma tóraǵasy – rektory Muhtar Tólegen jáne ózge de azamattar qatysty.
Jıynda negizinen jańa Konstıtýsııa jobasy men 15 naýryzda respýblıkalyq referendýmdy ótkizý jaıy talqylandy. Jalpyulttyq koalısııa osymen on segizinshi kún el aralap, Memleket basshysynyń jańa Ata zań boıynsha referendým ótkizý bastamasyna qoldaý kórsetip kele jatqanyn jetkizgen Aıda Balaeva jańa Konstıtýsııa jekelegen ózgeristerdi emes, elimizdiń odan ári damý jolyn strategııalyq turǵyda aıqyndaıtynyn erekshe atap ótti.
– Nebári 13 kúnnen keıin búkil halyq bolyp memleketimizdiń aldaǵy kópjyldyq taǵdyryn resmı túrde aıqyndaımyz. Mán-mazmuny jaǵynan da, maqsat-múddesi turǵysynan da jańa Konstıtýsııany shyn máninde «Halyqtyq» dep ataýǵa tolyq negiz bar. О́ıtkeni onyń ózeginde qarapaıym azamattarymyzdyń kókeıinde júrgen kóp suranys kórinis tapty.
Atap aıtqanda, azamattyq quqyqtardyń edáýir keńeıýi, olardyń áleýmettik múddeleriniń tolyq saqtalýy, ilim-ǵylym, ınnovasııa, mádenıet pen jalpy rýhanııattyń saltanat qurýy, el ekonomıkasynyń sıfrlyq dáýirdegi orny men oǵan berer jaýaby. Aıta bersek, bul tizim Konstıtýsııanyń barlyq 96 babyn tutas qamtıtyn jańalyqtarmen jalǵasa beredi, – dedi Premer-mınıstrdiń orynbasary – Mádenıet jáne aqparat mınıstri.
A.Balaevanyń pikirinshe, jańa Ata zańymyzdaǵy eń basty novella – tutas qoǵamnyń zańdylyq pen ádilettilikke degen uzaq jyl boıy kútken suranysyn eń joǵarǵy quqyqtyq turǵyda qamtamasyz etý.
Sondaı-aq Aıda Ǵalymqyzy Konstıtýsııanyń óne boıynda Ádilettilik ıdeıasy turǵanyn, ol Ata zań mátinindegi árbir jańa normaǵa rýh beretinin atap ótti.
– Jańa Konstıtýsııadaǵy progressıvti jańalyqtar týraly aıtqanda, 96 bap pen 312 tarmaqtan turatyn osy qujattyń ózegindegi eń basty máseleni atap ótkim keledi. Ol – Ádilet ıdeıasy. Dál osy ustanym Negizgi zańnyń kirispesinde aıqyn kórinip tur.
Áńgime jaı ǵana zańnamalyq normalar týraly emes, bul – adamdardyń ádiletti ómirge degen zańdy ári tabıǵı suranysy týraly sóz. Al mundaı ómirdi tek «ádil zańdar», «jalpyǵa ortaq moıyndalǵan tártip» pen qoǵamnyń joǵary rýhanı-adamgershilik qaǵıdattary ǵana qamtamasyz ete alady. Munyń bári – 2019 jyldan beri, bılikke kelgen alǵashqy kúnnen bastap Prezıdent júrgizip kele jatqan memlekettik saıasattyń negizine aınalǵan qundylyqtar. Osy kezeń boıy Qasym-Jomart Kemeluly quqyqtar men múmkindikter teńdigin tý etip, jaýapkershilik pen ádiletti ushtastyrǵan «Ádiletti Qazaqstan» tujyrymdamasyn nyq senimmen alǵa jyljytyp keledi, – degen A.Balaeva «Ádilet – qýatty progressıvti qoǵam qurý jolynda zań men tártiptiń múltiksiz saqtalýyn ári adal eńbekti talap etetin memlekettiń moraldyq temirqazyǵy» degen tujyrymdy Memleket basshysy 2022 jyly, qańtar oqıǵasynan keıin birden aıtqanyn atap ótti.
«Alaıda saıası-quqyqtyq oı-pikirdiń tarıhyn, ondaǵy minsiz qoǵam týraly belgili ıdeıalardy tereń túsinetin ozyq oıly tulǵa ǵana emes, azamattardyń máselelerimen kóp jyl boıy tikeleı aınalysqan memleket qaıratkeri ári qarapaıym halyqqa jaqyn adam retinde Prezıdent Toqaev bul qundylyqtardy atalǵan oqıǵalardan áldeqaıda buryn ustanyp kelgeni búgin anyq baıqalyp otyr. Prezıdenttiń saıası qaǵıdattary men jeke adam retinde bastan keshken ishki sezimderiniń búkil rýhanı qyryn onyń «Táýelsizdik bárinen qymbat» atty maqalasynan kóre alamyz. Onda Memleket basshysy «Biz 30 jylda qandaı jetistikke jettik?», «Bolashaq urpaqqa qandaı el qaldyramyz?», «Memlekettigimizdi nyǵaıtý úshin taǵy ne isteý kerek?» degen barshamyzdy tolǵandyrǵan suraqtar tóńireginde oı tolǵaıdy. Shyndyǵynda Memleket basshysy osylaısha eldi ózgeristerge, eń aldymen onyń quqyqtyq negizderin jańartýǵa bastaǵan qazirgi shynaıy jaǵdaılarda dáleli tabylýy qıyn suraqtarǵa ashyq jaýap berýge shaqyrdy. Bul turǵyda abstraktili uǵymdarǵa emes, ádilet qaǵıdattaryna súıený, ásirese adamdardyń ómir sapasyn arttyrý mańyzdy. Prezıdent árbir sheshim qabyldaǵanda osy qaǵıdatty basshylyqqa alatynyn aıtady», – dedi Úkimet basshysynyń orynbasary.
Sondaı-aq Prezıdenttiń sonaý 2019 jyldan beri árbir Joldaýynda, árbir bastamasynda «Ádiletti Qazaqstandy» quraıyq», «táni de, jany da taza qoǵam qalyptastyraıyq», «azamattarymyz tártipti, bılik zańdy ustansyn», «bilim men ǵylym – qarý, mádenıet pen rýhanııat – qalqan bolǵan myna zamanda álemnen qalmaıyq», dep kele jatqany da sondyqtan ekenin aıryqsha atap ótti.
Aıda Balaevanyń aıtýynsha, osynyń bári bir ǵana memlekettiń moınynda emes, eń aldymen sol memleketti kúshti de qýatty etetin azamattarymyzdyń qolynda ekeni anyq. Sol úshin de Memleket basshysy «Adal azamat» ıdeıasyn qoǵamnyń sanasynan ótkizip, óskeleń urpaqtyń júregine jetkizýdi mindet etip otyr. О́ıtkeni adal adam óz ortasynyń uıtqysy bolsa, adal qoǵam – berekeli ómirdiń jarshysy, al adal memleket – baıandy bolashaqtyń basty kepili!
Sóz joq, onyń ushar bıiginde ádiletti, progressıvti, adam men azamattyń múddesine beıim zań tur. Biraq zań – kóbine syrtqy qurylym ǵana, jáne ol negizi myqty bolmasa jumys istemeıdi. Bul – ómirdiń aksıomasy. Sondyqtan aldymen saıası reformalar paketi júzege asyryldy. Sonyń nátıjesinde prezıdenttik ókilet merzimin qaıta saılaný quqynsyz 7 jyl merzimge belgileý, Prezıdenttiń jaqyn týystarynyń saıası memlekettik qyzmet pen kvazımemlekettik sektor basshylary laýazymdaryn atqarýyna tyıym salý, saılaýda Májiliske partııalardyń ótýine múmkindik beretin daýys shegin 7%-dan 5%-ǵa tómendetý, saıası partııalardy tirkeýdi jeńildetý, «Barlyǵyna qarsy» baǵanyn engizý sııaqty jańashyldyqtar engizildi.
Sonymen qatar Konstıtýsııalyq sot qaıta quryldy. Adam quqyqtary jónindegi ýákildiń mártebesi kúsheıtildi, onyń aımaqtyq ókildikteri ashyldy, aýdan jáne oblysqa baǵynysty qalalardyń ákimderin saılaý jáne taǵy basqa ózgerister júzege asty.
Premer-mınıstrdiń orynbasary – Mádenıet jáne aqparat mınıstri Aıda Balaeva reformalardyń keń aýqymdy tizbegindegi mańyzdy tarmaqtardyń biri – birpalataly Parlamentke kóshý bolǵanyn da atap ótti. Al bul reformany Memleket basshysy ótken jyldyń qyrkúıeginde usynǵan-dy.
– Qazan aıynyń basynda Prezıdent bastamashylyq etken reformany júzege asyrý jóninde usynystar ázirleý maqsatynda jumys toby quryldy. Keń aýqymdy talqylaýǵa zańger-ǵalymdar, sarapshylar, saıası partııalar men qoǵamdyq uıymdardyń ókilderi, sondaı-aq, e-Otinish jáne eGov platformalary arqyly óz usynystaryn joldaǵan azamattar qatysty. Jarty jylǵa jýyq ýaqyt boıy qyzý ári júıeli jumys júrgizilip, kelip túsken myńdaǵan usynys jınaqtalyp, saraptalyp, júıelendirildi, – dedi A.Balaeva.
Al osy jumystyń nátıjesinde usynystardyń sany sonshalyqty kóp bolyp, jańa Konstıtýsııa qabyldaý qajettiligi aıqyndalǵanyn atap ótti.
– Mine sondyqtan, búgin jańa Konstıtýsııa jobasyn talqylaǵanda, biz aýqymdy nemese shaǵyn túzetýler týraly aıtyp otyrǵan joqpyz. Keıbir synaýshylar oılaǵandaı, bul eski zańdy jańasymen aýystyrý emes. Tipti biz belgili bir quqyqtyq nemese moraldyq kategorııalardyń qajettiligi týraly da pikirtalas júrgizip otyrǵan joqpyz.
Birinshiden, sóz eldiń damýy traektorııasyndaǵy túbegeıli ózgerister týraly. Biz osy damýdyń sapasy jóninde aıtyp otyrmyz.
Ekinshiden, bul – ór basynda Táýelsizdik uǵymy turǵan bizdiń ulttyq qundylyqtarymyzdyń máńgiligi týraly sóz. Endi biz ony jaı qadirlep qana qoımaı, nyq senimmen qorǵaımyz.
Úshinshiden, bul – jan dúnıesi taza, oı-órisi joǵary, álemde básekege qabiletti Qazaqstan azamattarynyń jańa býyny týraly sóz. Olardyń ajyramas quqyqtary men bostandyqtary qazirgi sıfrlyq ǵasyrda ǵylym, mádenıet jáne ınnovasııa qundylyqtarymen nyǵaıtylǵan.
Qoryta kelgende, bul – ulttyń qazirgi álemdik tártiptegi ornyn jáne rólin qaıta qaraý degen sóz. Bul taǵdyrsheshti prosess halqymyzdyń myńjyldyq tarıhynda basyp ótken jolynyń sabaqtastyǵy arqyly júzege asady.
Eń bastysy bul ıdeıalyq jeli shaǵyn toptyń kabınetinde paıda bolǵan joq. Kerisinshe, búkil halyqtyń keń qatysýymen ashyq dıalog arqyly qalyptasty, degen A.Balaeva óziniń Konstıtýsııalyq komıssııa basshylyǵy quramynda jumys isteý qurmetine ıe bolǵanyn jáne jańa joba baptaryn talqylaý barysynda ótken qyzý, keıde emosııaǵa toly, biraq árdaıym syndarly pikirtalastarǵa tikeleı qatysqanyn jetkizdi.
Sondaı-aq Aıda Balaeva tarıhta alǵash ret memlekettik tilde, ózge emes, óz konstıtýsıonalıst-mamandarymyzdyń qolymen jazylǵan Qujatqa qol jetkizgenimizdiń de mańyzdylyǵyn atap ótti.
– Jańa Konstıtýsııanyń negizi Prezıdenttiń «Adal azamat», «Zań men tártip», «Taza Qazaqstan» sııaqty tujyrymdamalarynan turady. Sondyqtan Qasym-Jomart Kemelulyn eldiń Ata zańynyń negizgi avtory dep ataýǵa tolyq negiz bar. Memleket basshysy halyqtan túsken árbir usynysty jeke ózi qarap, syn-eskertpelerdi de nazardan tys qaldyrmaı, jan-jaqty saralap otyrdy. Sol sebepti Konstıtýsııadaǵy kóptegen qaǵıdatty ózgerister onyń bastamasymen ázirlenip, Konstıtýsııalyq komıssııanyń qaraýyna usynyldy, – dedi ol.
Jıyn barysynda A.Balaeva bul óńirge shyǵysqazaqstandyq aǵaıynnan qoldaý surap, tek úlken úmit artyp qana emes, berik senimmen, naqty usynyspen, el bolashaǵyn aıqyndaıtyn aqjoltaı habarmen kelip otyrǵanyn jetkizdi. Barshany aldaǵy kele jatqan referendýmda jańa Konstıtýsııany qoldaýǵa shaqyrdy. О́ńir jurtshylyǵynyń osy Ata zańdy qoldaǵandaryn – bolashaqty qoldaǵany, osy Ata zańdy qurmettegenderin – Prezıdenttiń eńbegin syılaǵany dep biletinin aıtty.
Jıynda Shyǵys Qazaqstan oblysynyń ákimi Nurymbet Saqtaǵanov jańa Konstıtýsııa jobasy aýqymdy qoǵamdyq dıalogtiń nátıjesi ekenin, azamattar men sarapshylar qaýymdastyǵynyń usynystaryna súıene otyryp ázirlengenin aıtty. Májilis depýtaty Ulyqbek Tumashınov birqatar ınstıtýttardyń tarıhı sabaqtastyǵyna jáne bılik sabaqtastyǵyn qamtamasyz etý mindetterine toqtaldy. S.Amanjolov atyndaǵy ShQÝ Basqarma tóraǵasy – rektory Muhtar Tólegen Konstıtýsııada adam damýyn negizgi baǵyttardyń biri retinde aıqyndaý – tehnologııalyq damý men óńirlerdiń básekege qabilettiligin arttyrý sekildi zamanaýı talaptarǵa saı keletinin atyp ótti.
Pikirtalas barysynda qatysýshylar qujat eldiń bolashaǵyna aıqyn baǵdar beretinin atap ótti. Mátinde adam kapıtalyn damytýǵa, bilim men ǵylymǵa, ınnovasııalarǵa, ekologııalyq jaýapkershilikke jáne keleshek urpaq aldyndaǵy mindetterge erekshe mán berilgeni aıtyldy.
Kezdesý sońynda qatysýshylardyń barlyq suraqtaryna tolyq jaýap berildi.
