QAJYLYQQA DAIYNDYQ BASTALDY

Qarasha aıynyń sońǵy on kúndiginde ótetin úlken qajy­lyqqa daıyndyq kóptegen mu­sylman elderinde bıylǵy kók­temde-aq aıaqtaldy. Al, bizde negi­zinen endi-endi qolǵa alynýda. Jıyrma mıllıon musylmany bar Reseıde qajylyqpen nebári eki fırma ǵana shuǵyldansa, al bizde bıyl buryn-sońdy bolmaǵan rekordtyq kórsetkish – 34-ke jetti. Byltyr 17 edi, bıyl eki esege ósti. Reseıdegi eki fırma dinı basqarmasynyń qanaty astyn­da qyzmet etse, al bizdegiler ár­qaısysy jeke dara, qarjylyq jaǵynan da derbes. Onyń bulaı bolýynyń ózindik sebebi bar. 2000 jyldardyń basyna deıin bizdegi qajylyqpen dinı basqarmanyń arnaıy bir bólimi ǵana shuǵyldanatyn. Ol kezde qajylyqqa barýshylar sany da az edi. Keıin birte-birte sany áldeqaıda ósti. Búkil uıymdastyrý jumysymen bir ǵana qyzmetkerdiń shuǵyldanýy saldarynan oǵan kóp aýyrlyq tústi. Bárine birdeı der kezinde úlgerýi de múmkin emesteı jaǵdaıǵa jetti. Osynyń salda­rynan qajylyqqa alǵash ret barý­shy keıbir otandastarymyz sabyr­syzdyq tanytty. Onyń bir sheti jekelegen aqparat quraldarynda da baıqaldy. Qajylyqpen tikeleı shuǵyldanatyn birneshe shtatty ustaýǵa dinı basqarmanyń qarjy­lyq múmkindigi de joq-ty. Sol sebepti bul mańyzdy máseleni ózin-ózi qarjylandyratyn jeke, derbes fırmalarǵa tapsyrý qa­jettigi týǵan edi. Fırmalardyń kóbeıe túsýi ózara básekelestik týǵyzdy. Mu­nyń bir jaqsy jaǵy qajylyqqa barý­shylarǵa qyzmet kórsetý dáre­jesin jaqsarta túsýge yqpal etti. Soǵan oraı, baǵasynyń da árkel­ki­ligi búgingi naryqtyq qatynasqa tán zańdylyq. Baǵanyń jo­ǵa­ry­laýyna Mekke men Medınedegi qonaq­úılerdiń deńgeıi men olar­dyń Qaǵba men súıikti Paı­ǵambarymyzdyń (s.ǵ.s.) meshitine qanshalyq jaqyn ornalasýy, neshe mezgil tamaqtanýy, qansha kún bolýy, ushaqpen baryp-qaıtýy tikeleı áser etedi. Álbette, ár fırmanyń munan paıda tabýdy kózdegen múddesi de baryn eskergen jón. Bizdegi qajylyqpen shuǵyldanatyn fır­malardyń kúrt ósýine osy óz múddelerin kózdeý nıeti basym ekeni aıtpasa da túsinikti. Ár fırma qajylyqqa óz shama-sharqyna qaraı aldyn ala Mekke men Medınege alyp baratyn zııarat etýshilerdiń sanyna oraı qonaqúıden orynǵa kelisip, arly-berli qatynaıtyn avtokólik jáne ushaq úshin ózge elderdiń tıisti kompanııalarymen shart jasasýy qajet. Osy “shama-sharqyna qaraı” qonaqúıden aldyn-ala oryn alý fır­ma­larymyz úshin túıtkildi máselege aınaldy. Aldyn-ala birneshe aı buryn qonaqúıden tıisti merzimge oryn alyp, onyń birshama bóligin tóleýi qajet bolsa, bul talapty jekelegen fırmalar oryndaı bermeıdi. Adam sanyn aldyn ala kelisilgennen kem aparady da, qonaq úıdi shyǵynǵa batyrady. О́tken jylǵy qajylyqta osyndaı semiz sóılep aryq shyqqany úshin “Asyl maqsat” pen “Er-Sı týr ı Ko” fırmalaryna Saýd Arabııasy Koroldigi aldaǵy qajylyqqa vıza bermeıtin boldy. Osy eki fırma bul is-áreketi týraly óz kezinde Saýdııa jaǵyna túsinikteme berýdi de qajet dep tappaǵan. Sondyqtan árbir fırma dinı basqarmadan aldaǵy qajylyqqa óz shama-sharqyna qaraı kvota suraǵany jáne ony múmkindiginshe oryn­daǵany abzal der edik. Bıyl dinbasy bastaǵan Qa­zaqstan delegasııasy Saýd Ara­bııasy Koroldiginde qajylyq mınıstri doktor Abd as-Salam ál-Farısıdiń shaqyrýymen bolyp qaıtqan-dy. Qazaqstan jaǵynyń talap-tilegi boıynsha bizge jalpy 4 myń oryn bólindi. Eger zııarat etýshiler sany munan da asyp jatsa, qosymsha suranysyna qaraı taǵy da oryn bólinbek. Bul oryndar 34 fırmanyń árqaı­sy­synyń ótinishine qaraı bólinýde. Saýdııa jaǵy bizdegi fırmalardyń kóptigine alańdaýshylyq bildirip, múmkindiginshe 2-3-ten birlesip qonaqúıine ornalasýyn jáne onyń árqaısysymen emes, tek qajylyq mıssııasy arqyly ǵana baılanysyp qyzmet etetinin bildirdi. Munyń ózi fırmalar ara­synda taǵy bir kúrdeli máseleni týyndatty. 2-3 fırma ózara kelisken jaǵdaıda barlyq uıymdastyrý sharalary men tıisti qarjy tólemine onyń bireýi ǵana jaýapty bolýǵa tıis. Qajylyqty ótkizýde kóp jyldyq tájirıbege ıe fırmalar bul salaǵa endi ǵana kiriskenine senim arta almaýynan bulardy biriktirip, sanyn kemitý talabynyń oryndalýy qıynǵa soǵýda. Tájirıbeli fırmalardyń tájirıbesizdigi senimsizdik bil­dirýiniń sebebin túsinýge bolady. Sol 2-3-niń atynan Saýdııa jaǵynyń tıisti oryndarymen osy tájirıbeli degen fırma ǵana kelisimshart jasasady. Demek, áli ýaqyt synynan ótpegen táji­rı­besiz fırmalardyń búkil qyzmeti úshin de zań aldynda sol jaýapty. Eger tájirıbesiz fırma kvotadaǵy adamyn jınaı almaı qalsa, onyń shyǵyny úshin de jaýapty. Tá­jirıbesiz fırmanyń óz qyzmetin tıisti deńgeıde atqara almaýynan aldyn ala kózdelgen tólemderin tóleýge shamasy da jetpeı qalýy múmkin. Mine, kúrdeli qıyndyq týyn­datty deýimiz de sondyqtan. Osyǵan qatysty óz shama-shar­qyna senbeıtin, keleshegi bulyń­ǵyr, qarjylyq múmkindigi shek­teýli jańa fırmalardyń tez arada óz qyzmetin jalǵastyrý ne jalǵastyrmaý týraly naqty bir sheshimge kelýi qajet. Taǵy bir eskerer jaǵdaı, Saýdııa jaǵy birqatar fırma­larymyzdan zııarat etýshilerdiń Arafat pen Mınadaǵy shatyrlarǵa qalammen de, tipti shegemen de tyrnalap jazý jazyp (mysaly, óziniń aty-jónin atap, qaı kúni, qaı aıda, qaı jyly bolǵanyn, qaıdan kelgenin) ketkendigi úshin ótemaqy talap etip, óndirýde. Bul zııarat etýshilerimizdiń parasaty men mádenıetiniń deńgeıine syn. Keshegi keńes tusynda súıegimizge sińgen osynaý jaman ádetten áli kúnge aryla almaı kele jatqa­nymyz ókinishti-aq! Bul úshin fır­malardyń kúıgeni óz aldyna, al elimizdiń atyna da eleýli syn aıtylýy qaıbir abyroı deısiz. Bul máseleler jýyrda fırma jetekshileriniń qatysýymen ótken dinı basqarmadaǵy basqosýda jan-jaqty talqylandy. Oǵan QMDB-nyń tóraǵasy, Bas múftı, sheıh Ábsattar qajy Derbisáli men QR Mádenıet mınıstrligi Din komıteti tóraǵasynyń orynbasary Janbolat Muhammedqalıev jáne taǵy basqa da jaýapty qyzmet­kerler qatysyp, óz oılarymenen bólisti. Zııarat etýshiler bıyl da qa­jylyqqa tek jolaýshylar ushaǵymen baryp qaıtpaq. Buǵan kórshiles О́zbekstan, Qyrǵyzstan, Reseı, Tájikstan sekildi óz ushaqtarymen baryp-qaıtý máse­lesi bizdiń el úshin sheshýi qıyn túıinge aınalǵaly qashan?! Osy­nyń saldarynan fırmala­rymyz sheteldik áýe kom­panııa­laryna jalynyp, solardyń qyzmetin paıdalanýǵa májbúr. Olardyń keıbiri aldyn ala jasalǵan kelisim shartqa qaramastan, onda kórse­tilgen ýaqytty saqtaı bermeýinen Almaty áýejaıynan solaı qaraı der kezinde usha almaı jolaý­shylardy ıirip qoısa, al Jıdda áýejaıynan beri ushpaı taǵy kúttirip qoıýy ókinishke oraı ushyrasyp qalýda. Máseleniń baıybyna barmaǵan keıbireýler bul úshin dinı basqarmanyń atyna syn aıtyp jatady. Dinı basqarma sol qajylyqtyń shartyna oraı ótýi úshin zııarat etýshilerdi aldyn ala meshitterde daıyndap, túrli túsinik jumystaryn júrgizedi. Al qajylyq kezinde ár fırmada bilimdi de bilikti ımamdardyń bolyp baǵyt-baǵdar, aqyl-keńes berýin qamtamasyz etýmen keledi. Bul dástúr bıyl da óz jalǵasyn tappaq. Qajylyq týraly kitap­shalar shyǵyp jatsa, al meshit­terde musylmannyń osynaý besinshi paryzy týraly ýaǵyzdar aıtylýda. Dinı basqarmanyń basylymdarynda tıisinshe nası­hattalýda. Ár fırma óz zııarat etýshilerin taýyp, tartý úshin jappaı jar­nama jasaýǵa kiristi. Sonymen, úlken qajylyq úshin daıyndyq qyzý qolǵa alyndy. Ońǵar О́MIRBEK, QMDB-nyń baspasóz hatshysy.