Jeti dáliz ben jańa serpin
Otyrysta Kólik mınıstri Nurlan Saýranbaev avtojol salasynyń qazirgi jaǵdaıy men aldaǵy mindetter týraly baıandady. El aýmaǵyndaǵy jol ınfraqurylymy, óńirlik jelini jańǵyrtý jospary, halyqaralyq dálizderdiń áleýeti keńinen sóz boldy. Respýblıkada 95 myń km avtomobıl joly bar. Sonyń 25 myń shaqyrymy – respýblıkalyq mańyzy bar baǵyttar. Bul jeliniń 94%-y normatıvtik talapqa saı. Qalǵan 70 myń km oblystyq ári aýdandyq deńgeıdegi joldar jergilikti organ quzyrynda.
Aldaǵy úsh jylda óńirlik joldardy jóndeý kólemin bes ese ulǵaıtý kózdelgen. Jospar júzege assa, 32 myń km joldyń sapasy jaqsaryp, normatıvtik deńgeı 95%-ǵa deıin kóteriledi. Osy mindetti iske asyrý maqsatynda vedomstvolyq normatıvter qaıta qaralǵan. Standartqa ózgeris engizý aıaqtalýǵa jaqyn. Ákimdiktermen ótken keńeste ortaq ustanym qalyptasyp, jergilikti qurylymdar naqty jumysqa kirisken.
«El aýmaǵynda jeti halyqaralyq avtomobıl dálizi túzilip otyr. Keıingi kezde tórt iri joba máresine jetti, «Qalbataý – Maıqapshaǵaı», «Taldyqorǵan – О́skemen», «Atyraý – Astrahan», «Qaraǵandy – Almaty». Bul baǵyttardyń jıyntyq uzyndyǵy eki myń shaqyrymǵa jýyq», degen Nurlan Saýranbaev, kólik aǵyny ulǵaıǵan ýchaskelerdi eskere otyryp, dálizderdi kezeń-kezeńimen jańǵyrtý jospary bar ekenin alǵa tartty.
Buǵan qosa, jekelegen bólikterde ótkizý qabiletin arttyrý, jol jabynyn kúsheıtý, qaýipsizdik ınfraqurylymyn jetildirý sharasy qarastyrylǵanyn aıtty. Avtojol salasyndaǵy bul qadamdar eldiń tranzıttik áleýetin nyǵaıtyp, óńirler arasyndaǵy ekonomıkalyq baılanysty jańa deńgeıge shyǵarýdy kózdeıdi.
«QazAvtoJol» UK basqarma tóraǵasy Darhan Imanashev jol salasynda aýqymdy jumys qolǵa alynatynyn málimdedi. Memleket basshysynyń tapsyrmasyna saı 8 myń 900 km avtojol jóndeledi. Bul – qurylys, qaıta jańǵyrtý, kúrdeli ári ortasha jóndeýdi qatar qamtıtyn keń kólemdi shara.
«Josparǵa sáıkes 3 myń 400 km-de qurylys pen rekonstrýksııa júzege asady. 324 km jol kúrdeli jóndeýden ótedi. 5 myń 200 km-de ortasha jóndeý júrgiziledi. Mundaı aýqym kólik qatynasynyń sapasyn arttyryp, tozyǵy jetken ýchaskelerdi kezeń-kezeńimen jańartýǵa múmkindik beredi», dedi basqarma tóraǵasy.
Onyń aıtýynsha, apattyq jaǵdaıda turǵan 53 kópir erekshe nazarǵa alynǵan. Olardy qalpyna keltirý qaýipsizdik máselesin sheshýmen qatar, óńirler arasyndaǵy úzdiksiz baılanysty saqtaýǵa jol ashady. Josparlanǵan mindetterdi oryndaý maqsatynda 10 mln tekshe metr fraksııalyq qıyrshyq tas, 210 myń tonna bıtým, 230 myń tekshe metr temir-beton buıymdary daıyndalyp jatyr. Materıaldyq baza erte qamdalyp, qurylys qarqynyn báseńdetpeý kózdelgen.
Infografıkany jasaǵan – Amangeldi Qııas, «EQ»
Jol-qurylys maýsymynda shamamen 12 myń arnaıy tehnıka, 25 myń jol mamany, 193 asfaltbeton ári beton zaýyty iske qosylady. Bul eńbek pen tehnıkanyń úılesimdi jumyldyrylýy jumys sapasyn saqtaı otyryp, joldy paıdalanýǵa tapsyrý merzimin qysqartýǵa baǵyttalǵan.
«Úkimet qoldaýynyń nátıjesinde «Ortalyq – Batys» jobasyna daıyndyq júrip jatyr. О́zge bastamalarǵa qatysty halyqaralyq qarjy ınstıtýttary men elimizdiń Damý banki qatysatyn konkýrstyq rásimder qolǵa alynǵan. Investısııalyq tetikterdi ártaraptandyrý iri jobalardyń qarjylyq ornyqtylyǵyn qamtamasyz etedi», dedi D.Imanashev.
Shekaralyq ınfraqurylym da jańǵyrý kezeńine qadam basqan. Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq elderimen avtomobıl ótkizý beketterin jańartý isi júıeli túrde júzege asyrylyp jatyr eken. 2028 jylǵa deıin 37 pýnktti jańǵyrtý mejelengen. Byltyrdan beri 14 nysanda qurylys-montaj jumystary jalǵasyp keledi. Bes bekette júk kólikterine arnalǵan servıstik aımaqtar salynyp jatyr. Qalǵan 23 pýnktte daıyndyq kezeńi bastalǵan.
Kompanııa basshysynyń aıtýynsha, elimizde jalpy uzyndyǵy 4 myń 900 km bolatyn 26 aqyly jol telimi jumys istep tur. Dese de, aqaýlary bar aqyly ýchaskeler boıynsha jol júrý aqysyn alýdy toqtata turatyn norma engizilgenin jasyrmady. Máselen, aqaýlardyń tirkelgen kólemi 1 mln 100 myń sharshy metrdi quraıdy eken. Barlyǵy 14 ýchaske – 477 km, olarǵa qatysty jol-qurylys jumysy jóndeý maýsymynda bastalady.
Sapa, qaýipsizdik pen servıs
О́z kezeginde Premer-mınıstr Memleket basshysynyń keńeıtilgen jıynda bergen tapsyrmalaryna toqtalyp, jańa avtojol jobalaryn júzege asyrý isin jedeldetýdi talap etti. Negizgi halyqaralyq kólik dálizderi strategııalyq arqaýǵa aınalyp keledi. Endigi mindet – óńiraralyq baılanysty kúsheıtip, el ishindegi qozǵalys jelisin jańartý.
«Qaraǵandy – Jezqazǵan», «Beıneý – Sekseýil» baǵyttarynda bıyl jobalyq qujattamany tolyq aıaqtap, qarjylandyrý tetikterin aıqyndaý, jer telimderin rezervke qoıý qajet. Astana, Arqalyq pen Yrǵyzdy jalǵaıtyn «Ortalyq – Batys» jobasy da jedel qarqyn alýǵa tıis. Úkimet basshysy jaýapty tulǵalarǵa bul bastamalardy jeke baqylaýǵa alýdy tapsyrdy.
«Jol sapasy qoǵam nazarynan túsken emes. Byltyr jergilikti joldar men kóshelerdiń jaı-kúıine qatysty shaǵymdar sany bir jarym esege ósip, 60 myńǵa jýyqtaǵan. Bıyldyń ózinde 7,5 myń ótinish tirkeldi. Dossor – Aqtaý, Atyraý – Oral baǵyttary jıi synǵa iligip otyr. Týrızm salasynyń ókilderi Jetisý men Abaı oblystaryndaǵy, ásirese Alakólge aparatyn joldardyń kútimi kóńil kónshitpeıtinin jetkizgen. Ákimdikter turǵyndardyń talap-tilegine der kezinde jaýap berip, jóndeý barysyn ashyq baqylaýda ustaýǵa mindetti», dedi Oljas Bektenov.
Sapaly jol – qaýipsiz qozǵalys kepili ǵana emes, óńirlik ekonomıkanyń ósimine, ınvestısııalyq tartymdylyqtyń artýyna yqpal etetin faktor ekenin aıtqan Úkimet basshysy, qurylys pen jóndeý kezinde tehnologııalyq talaptardy saqtaý, jobalardy merziminde aıaqtaý – ortalyq organmen qatar aımaq basshylarynyń da jaýapkershiligi ekenin eske saldy.
Jol boıyndaǵy servısti damytý da ózekti másele retinde kóterildi. Ulttyq standarttarǵa saı nysandar kóbeıgenimen, olardyń basym bóligi iri eldi mekender mańynda shoǵyrlanǵan. Trassalar boıynda servıstik ortalyqtardy birkelki ornalastyrý, janarmaı beketteri men qonaqúılerge deıingi araqashyqtyqty kórsetetin aqparattyq belgiler ornatý qajet. Shekara mańyndaǵy ótkizý beketteri tóńireginde júrgizýshilerge qyzmet kórsetetin nysandar ashý da kún tártibinde. Tranzıttik júk kólemi artqan shaqta aýyr kólikterge sapaly qyzmet usyný – tabysty bıznes baǵytyna aınalýy múmkin.
Premer-mınıstr avtojoldardyń normatıvtik jaı-kúıin saqtaý basty mindettiń biri ekenin aıtty. «Sapany baqylaýda jasandy ıntellekt múmkindigin keńinen qoldaný tapsyryldy. Sıfrlyq transformasııa jobalaý men josparlaýdan bastap, paıdalanýǵa berý, tehnıkalyq qyzmet kórsetý kezeńderine deıin basqarýdyń tıimdi quralyna aınalýǵa tıis. Jyl sońyna deıin respýblıkalyq, jergilikti ári qalalyq jeliler týraly derekterdi biriktiretin biryńǵaı sıfrlyq platforma iske qosylady. Bul júıe joldardyń naqty jaǵdaıyn jedel baqylap, aqaýlardy der kezinde joıýǵa jol ashady», dedi ol.
Qaýipsizdik máselesi de ótkir tur. Byltyr 36 myńnan astam jol-kólik oqıǵasy tirkelgen. Apat qaýpi joǵary ýchaskelerde ınjenerlik sheshimderdi kúsheıtý, jyldamdyq rejimin qatań qadaǵalaý, ıntellektýaldy kólik júıelerin engizý qajet. Kólik, Ishki ister, Tótenshe jaǵdaılar organdary men ákimdikter mamyr aıynyń basyna deıin jol qozǵalysy qaýipsizdigine qatysty birlesken is-qımyl josparyn jańartýǵa tıis. Ásirese kólik aǵyny tyǵyz avtomagıstraldar men iri qalalarǵa kireberisterge aıryqsha kóńil bólinbekshi.
Jalpy, avtojol jobalaryn keshendi iske asyrý ınfraqurylym sapasyn jańa deńgeıge kóterýdi kózdeıdi. Jaýapkershilik pen baqylaý kúsheımeıinshe, mejelengen maqsatqa jetý qıyn. Úkimet basshysy bul baǵyttaǵy jalpy úılestirýdi birinshi orynbasary Roman Sklıarǵa júktedi.
