BIRLIK PEN BEREKE BASTAÝY

Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń 15 jyldyǵy qarsańynda Jalpy, adamzat tarıhyn etnogenezdik na­za­rııa turǵysynan saralasaq, jumyr basty, ju­lyn ózekti pendeniń jer beti, aspan as­tyndaǵy búkil qam-qareketi, áreket-shar­ǵysy, murat-muǵdasy eki túrli, qos erekti sıpattan – birigý jáne bólektený úderisinen qu­ra­latynyn ańǵarar edik. Tar qolat úńgirlerdiń qursaǵynan baspalaı shyǵyp, mamonttarǵa tas ata kúndelikti tirshiligin jalǵastyrý – ıin jaýyp, qaryn jubatý qa­mynan ózgege áli bas qatyryp úlgermegen al­ǵashqy adamd­ar­dyń aldynda bir-birine ba­ıyrqalasý, tobyr jıyp, qandyq-tuqymdyq jaqyn­dyqtaryna qaraı biregeı rý-taıpaǵa birigý muraty turdy deıdi ǵalymdar. Sol qa­ýymdasý, jazataıym, stı­hııaly quby­lyst­ar­ǵa birlese tótep berý ań­sary bertin kele qoǵamdasý, ıaǵnı gene­tı­kalyq týystyǵyna ǵana emes, etnostyq-aýmaqtyq belgilerine, mádenı-mentaldyq bol­mysyna oraı oqshaýlana turmys keshý, ózara bas qurap, tilek juptaǵan áleýmet múddesin ózgelerdiń óktemdiginen qyzǵyshtaı qorý muratyna yǵysyp oryn bere bastaǵany kámil. Mine, baǵzy zamanalardan bastaý alatyn qara joldyń bir-birinen alystap ta ketpeı, búıir de túıistirmeı, basyp oza da qoımaı taıtalasqan qos tabanyndaı ydyraý men birigý úderisi búginge sheıin jer-jahandaǵy san túrli halyqtardyń, ulttar men ulystardyń derbes tý kóterip, egemen el ataný, eshkimge táýelsiz memleket qurý ıdeıasyna túrtki bolyp, tikeleı yqpal etip kele jatqanyna ózimiz de kýámiz. Basqasyn bylaı qoıǵanda, jampoz aqyn Juban Moldaǵalıev aıtqandaı, tarıhtyń ótkeleginde “myń ólip, myń tirilgen” qazaq halqy da jalpy adamzatqa ortaq qun­dy­lyq­tardyń shoqtyǵy – ulttyq memleket qurý ıdeıasyn ejelden ardaq tutyp, aspanǵa kó­terdi. Osynaý asyl ańsar halyq arasyna taral­ǵan, buqara sanasyna ornyqqan jyr-das­tandar men ańyz-ápsanalarǵa arqaý bolyp, bereke uıyp, birligi jarasqan máńgilik meken – Jeruıyq, Jıdeli Baısyn túrinde kórinis taýyp, júzi jarqyn, óńi nurly keleshekke jeteledi. Erte orta ǵasyrlardyń tabaldyryǵynda alǵashqy memlekettik birlestikter quryp, ultty uıystyrýdy kóksegen arystar el birligi, jer tutastyǵy úshin “kúndiz kúlki, túnde uıqy kórmegenin” tasqa qashap, keler urpaǵyna amanat-arzý etip qaldyrdy. Aı­ba­ry­men álemdi titiretken Altyn Orda ım­pe­rııa­synyń bıleýshisi áz-Jánibekten Shyń­ǵyrlaý atyrabyndaǵy Ashybas-Shatty surap alyp, qazaqy taıpalardy derbes qonys­tan­dyrǵan Asan (Qaıǵy) Sábıtuly da, tóńiregin ol kezde shurat kómkergen Ústirtti “uıyq jer” retinde tańdap, tuńǵysh ulttyq mem­leket – Esen Qazaq túleıin quraǵan Abat ta, shaıbanıdter bıligine moıynsunbaı, qazirgi Shý óńiriniń Qozybasynan alǵashqy Qazaq Or­da­synyń shańyraǵyn kóterýge táýekel etken Jánibek pen Kereı sultandar da qadym zama­nalardan tinin uzatqan ıdeıa – qara ha­lyqtyń basyn qurap, memlekettilik ny­shanyn berkindirý ańsaryna adaldyqtan tanbaı ótti. Kótergen týlarynyń kókke shanshylyp, el mereıiniń asqaq bolýy, ózgelerdiń taba­nyn­da taptalyp, bodaýynda ketpeýi úshin ata-ba­balarymyz qylysh qaırap, naıza baılap qana qoıǵan joq, sonymen qatar, memlekettiń ishki-syrtqy sharýasyn shashaý shyǵarmaı, qymqa tizgin, qyl shylbyr ádibimen rettep otyratyn, qalyptasqan salt-dástúr men ádet-ǵurypqa negizdelgen jol-josyn, zań-jarǵy, ereje-qaǵıdattaryn túzip, kádege asyrdy. Bilge qaǵan men Tonykók abyzdyń el bıleý, shep quryp, joryqqa shyǵý, irgeles ulys­tar­men qarym-qatynas ornatý túzilikterin negiz­de­gen “Týrasy”, jan-jaqtan jaý anta­la­ǵan kezeń – orta ǵasyrdaǵy qazaq jur­ty­nyń áskerı-jaýyngerlik ustyndary men qyl­mystyq-tártiptik jaýaptylyǵyn, bas­tapqy áleýmettik stratıfıkasııasyn jap­sar­laǵan “Esim hannyń eski joly”, “Qasym han­nyń qasqa joly” sııaqty josyn jınaq­tary, ásirese, qarapaıym halyq, qalyń buqara arasynan sýyrylyp shyqqan bı-sheshen­der­diń qatysýymen túzilgen áz Táýkeniń “Jeti Jarǵysy” el basqarý isindegi ortalyq ókimet ókilderi – han-sultandardyń pármenin kúsheıtip qana qoıǵan joq, sonymen birge, potestarly bılik tutqyrlary – qara qyldy qaq jarǵan bı-datqalar men júrek jutqan batyr-baǵlandardyń bedelin asyryp, mártebesin asqaqtatýǵa selkeýsiz septesti. Sonyń arqasynda dástúrli basqarý júıesinde búginge deıin kún tártibinen túspeı kele jatqan “memlekettik bılik tarmaq­ta­ry­nyń tepe-teńdigi men tejegishtigi” deıtin kons­tıtýsııalyq-quqyqtyq qaǵıda ózdiginen, ta­bıǵı-tarıhı túrde ornyǵyp, ómirsheń fe­no­men retinde qalyń buqarany ata-babadan jalǵasyp kele jatqan ádet-ǵurypqa, ımandylyq-adamgershilik sharttaryna negizdelgen “joldardy” zań-josyndardy syılaýǵa, saıyp kelgende, eldik murat, memlekettik múddeni qurmetteýge baýlydy. О́ıtkeni, zań talaby eskerilmese, tártip ornyqpaıtyny, al tártibi tárk etilgen elde bereke-birlik bolmaıtyny belgili edi. Onyń ústine, dástúrli qazaq qoǵamynyń tutynǵan zańdary, ereje-qaǵıdattary kinálini jazǵyryp, qylmystyny jazalaýdy maqsat tutqan joq, kerisinshe, telini tejep, tentekti tyıatyn gýmanıstik-izgilikti prınsıpterdi kóldeneń tartyp, aıyptynyń ar-uıatyna júk artty; “taıaq etten, sóz súıekten ótedi” dep úırengen ardabol qazaq azamaty túrme-zyn­dansyz-aq bir aýyz ýáli sózge toqtap, aı­ba­na­syn ótedi; kesimdi ýájge bola keshirimin berip, aldyna kelse, atasynyń da qunyn keshti. О́kpesi qara qazandaı qabartyp, ónbes daý qýmaı, dúnıáýı molshylyqtan rýhanı kemeldikti, ahlaqtyq tazalyqty artyq kórdi, esesi ketip bara jatsa da esi shyqpaı, “malym – janymnyń sadaǵasy, janym – arymnyń sadaǵasy” degen adaldyq ustynyn asqaq tutty. Adamgershilik pen izgiliktiń ǵurpyna, adaldyq pen arlylyqtyń urqyna tamyr boılatqan dástúrli quqyqtyq-mádenı júıe qazaqy qoǵamda shynaıy demokratııalyq ınstıtýttardy qalyptastyryp, dala parlamentarızminiń (mysaly, han-sultandar keıde bı-sheshenderdiń tóreligine júgingen; sondaı-aq, handyqtyń ishki-syrtqy saıasa­tyndaǵy kúrdeli máselelerdi sheshýge buqara arasynan boı ozdyrǵan bıler men batyrlar da tikeleı atsalysyp otyrǵan) erekshe modelin qorytyp shyǵardy. Sonyń nátıjesinde, qarapaıym buqa­ranyń boıyna erkindik pen eriktiliktiń, bekzattyq pen darhandyqtyń qaıtalanbas qasıeti daryp, “qara qazan, sary balanyń qamy” úshin jalańash baryp, jaýǵa shabardaı eljandylyq, otanshyldyq sezimi erte sińdi. Aǵaıyn-jurtyn daýǵa shaldyrsa da, jaýǵa qaldyrmaǵan arda halyqtyń moınyna otarlyq buǵaýy baılanǵanǵa sheıin jeriniń tutastyǵy men eliniń birligine syzat túspeı, san ǵasyrlar ótiminde suryptalǵan salt-sanasy men ádet-ǵurpy, ásirese, eldik murat pen memlekettik múddeni tabıǵı úılesimmen ushtastyrǵan dástúrli quqyqtyq-mádenı dili buljymastan qasterlenip kelgen edi. HVIII ǵasyrdyń orta sheninde bastalǵan orys patshalarynyń otarshyl-ozbyr saıasaty men keshegi keńestik-totalıtarlyq rejimniń qansoqta oırany qazaq saharasyndaǵy ulttyq memlekettilik negizderi men quqyqtyq mádenıet túısigin keltesinen qıyp, qurdymǵa sulatty. Kommýnıstik ıdeologııa demokratııa uranyn tóbesine kóterip, teńdik pen birlikti, baýyrlastyqty Konstıtýsııaǵa battıta jazyp qoıǵanymen, is júzinde az ulttardyń quqyǵyn shektep, etnostyq erekshelikterin joıyp, bir tarynyń qaýyzyna syıǵyzýǵa tyrysty.  Halyq qamyn, el keleshegin qaýzap, ashyq oı-pikir bildirgen zııaly qaýym ókilde­ri­niń moınyna “ultshyl”, “kon­tr­re­volıý­sıoner” degen qarǵy taǵyp, “ıt­jek­kenge” aıdady nemese sotsyz-úkimsiz “úshtiktiń” qolymen atyp tastady. Buqara halyqtyń memleketti basqarý isine qatysý dármeni jel ótinde dalpyldaǵan shúberek qýyrshaqtyń keıpinde qaldy, shyn máninde, búkil bılik – atqarýshylyq-nızamdyq quziret saptaıaqqa as quıyp, sabyna qaraýyl qoıǵan, qoǵamdyq negizde ǵana qareket etýge tıisti kommýnıstik partııa fýnksıonerleriniń ýysynda boldy. Quraq kórpedeı qımalaı qıystyrǵan Keńes Odaǵy tigisinen sógilip, tininen ydyraǵannan keıin ǵana derbes damý jolyn tańdaǵan respýblıkalar sapynda Qazaq eli de ulttyq memlekettilik týyn qaıta kóterip, urpaqtar sabaqtastyǵynyń úzigin jalǵap, joǵaltqan ulttyq qundylyqtaryn qalpyna keltirý, qaıta jandandyrý múmkindigine ıe boldy. Sol qundylyqtardyń, bile bilgenge, eń ardaqtysy da, ańsarlysy da – eki myńjyldyq qatparly tarıhy bar Qazaq memleketiniń Táýelsizdigi, halqynyń Azat turmysy edi. Iá, altynmen aptap, kúmispen kúptep qoısa da eli bodannyń eri bostan bola almaıtynyn patshalyq Reseıdiń qol astynda bulqynyp, Keńes Odaǵynyń tar noqtasyna yqtııarsyz bas suqqan qystalań kezeńderdiń zildeı aýyr, zárdeı ashy tájirıbesi kózge shuqyp kórsetti ǵoı. Stalındik repressııa men qoldan jasalǵan asharshylyqtyń, ekinshi jahandyq soǵystyń qısapsyz qurbandaryn sanamalap jatpaǵannyń ózinde, bir ǵana Batys Qazaqstan ólkesi qazaqtarynyń orys otar­shy­laryna udaıy qarsy shyǵyp, 180 jyl boıy ult-azattyǵy úshin úzilissiz kúreskenin en­sıklopedııalyq-hronologııalyq tizbeden kóre otyryp, búgingi azat turmys, bostan tir­ligi­mizdiń myna bizge ońaılyqpen kelmegenin baǵamdaı berýge bolar. Tipti, ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń jalyny jer-kókti sharpyp, repressııalyq-ıdeologııalyq qyspaq bet qaratpaı turǵan shaqtyń, 1942-43 jyldardyń ózinde burynǵy Oral (Batys Qazaqstan) oblysynyń Fýrmanov (Jalpaq­tal) aýdanynda turatyn bir top jas el muraty erkindikti kóksep, “Qazaq qoǵamyn qutqarý” odaǵyn qurǵany belgili. Keńes Odaǵy quramyndaǵy Qazaq eliniń memlekettik negizderi men kons­tı­tý­sııalyq quqyqtaryn nyǵaıtyp, ózgelermen teń dárejede damý jáne qarym-qatynas ornatý múmkindigine ıe bolýyn, qoǵam mú­sheleriniń saıası-azamattyq erkindigine qol jetkizip, ulttyq-tarıhı qundylyqtardyń ardaqtalýyn maqsat etken jasyryn jastar uıymynyń jetekshisi, Oral muǵalimder daıarlaý ınstıtýtynyń stýdenti Ǵubaıdolla Ánesovti kommýnıstik qoǵamnyń qanbaltasy – “úshtik” alqasy atý jazasyna kesip, qalǵan múshelerin – jastary áli jıyrmaǵa tol­maǵan 12 qazaq bozbalasyn ártúrli merzimge bas bostandyqtarynan aıyryp, “ıtjek­ken­ge” aıdady, kóz kórmegen qıyrǵa jer aýdar­dy. Tastúnek qapasta azattyqtyń alaýyn tutatyp, ult erkindigine umtylǵan “qazaq qoǵamyn qutqarýshy” jastardyń, tipti, kúlli qazaq mıllátiniń kókeıin tesken ańsar-muraty tek 1991 jyldyń 16 jeltoqsanynda, Qazaqstan óziniń memlekettik táýelsizdigin jarııalaǵan kúni ǵana oryndalyp, ata-babanyń aıyqpas muńyndaı arman-qııaly aqıqat shyndyqqa aınaldy. 1992 jyldyń maýsymynda saıası táýelsizdigin ıelengen, derbes ekonomıkalyq-áleý­mettik hám mádenı damý jolyn tańdaǵan egemen el retinde Qazaqstan negizgi atrı­býttaryn – Memlekettik týyn, Eltańbasyn qabyldap, 11 jeltoqsanda Ánuranynyń jańa mátinin bekitti. Sol jyly Birikken Ulttar Uıymyna múshe boldy... Jalpy, táýelsiz turmys, bostan ómir úshin kúres, shyn máninde, sol saıası táýel­siz­dik deklarasııasyn qabyldaǵan kúni bas­taldy desek, tarıhı shyndyqqa, qarapaıym qısynǵa qıǵash kele qoımas. О́ıtkeni, egemen el basshylarynyń aldynda memlekettik jáne qoǵamdyq qurylystyń sıpatyn, adam men azamattyń quqyqtyq mártebesin aıqyndap, basqarý-bılik etý organdarynyń qyzmettik júıesin belgileý mindeti turdy. Eń aldymen, búginginiń rásimi, kele­shek­tiń qamy úshin sheshýshi qadam bolyp sana­la­tyn bul mindetterdi údesine jetkizýdiń ma­ńyzdy quraly, qadeli tetigi – búkil qoǵamdyq qarym-qatynasty retke keltirip, jónge salyp otyratyn quqyqtyq-normatıvtik akt ataýlyǵa altyn arqaý, qyzyl ózek bolar Negizgi Zańy – Konstıtýsııasy qajet edi. Keńestik-totalıtarlyq rejimnen mırasqa qalǵan, 1978 jyly qabyldanyp, jamap-jasqaýmen kele jatqan Qazaq KSR-i Negizgi Zańy­nyń qaǵıdattary egemen eldiń qoǵam­dyq-saıası jańarý, áleýmettik-ekonomıkalyq damý talaptaryna septespek turmaq, bógesin bola bastady. Mine, sondyqtan táýelsiz Qazaqstan 1993 jyldyń qańtarynda óziniń alǵashqy Ata Zańyn qabyldady. Sodan bastap álemniń júzden asa memleketi resmı túrde moıyndap úlgergen Qazaqstan Respýblıkasy syrtqy saıasatyn derbes ustanyp, ózgelermen teń quqyly qarym-qatynas ornatýǵa kóshti. Biraq, burynǵy ámirshil-ákimshil bıliktiń júıesinen shylbyr uzatyp kete almaǵan, kóbinese keńestik demokratııa qaǵıdattaryna boı ura beretin bul Konstıtýsııa jańa zaman talaptaryna jaýap bere almaı jatty. Ásirese, onda adamnyń quqyqtary men bostandyqtary, olarǵa saıası-áleýmettik múmkindik berý joldary, sharýashylyqty júrgizýdiń erkin básekelestikke, órkenıetti naryqtyq qarym-qatynasqa negizdelgen ońtaıly joldary men tıimdi tásilderi, memlekettik bılikti júzege asyrýdyń usy­nyq­ty pishimi men basty nysandary, sondaı-aq basqarý salasyndaǵy demokra­tııa­lyq ınstıtýttardyń orny aıqyn, júıeli kórse­til­megen edi. Qoǵamdyq turmystyń san alýan sala­syndaǵy ózgerister men jańarýlar aǵy­mynan kenjelep qalmaı, totynyń túgindeı qulpyra túrlengen ekonomıkalyq-áleý­met­tik, saıası-mádenı qarym-qatynastardy sha­shy­ratpaı ustap, shymjymdap jónge salyp, ýaq­tyly rettep otyrý úshin quqyqty qoldaný jáne qorǵaý aıasynda da tyń izdenisterge jol ashý qajettiligi týyndady. Elbasynyń 1993 jylǵy 16 shildedegi “Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy quqyqtyq reformanyń tıimdiligin arttyrý jónindegi is-sharalar týraly” Jarlyǵy qoldanysqa enip, 1994 jylǵy Quqyqtyq reformanyń mem­lekettik baǵdarlamasy qabyldanǵannan keıin baıtaq elimizde quqyqtyq-saıası jańarý, úzdiksiz jetigý úderisiniń eleýli, ekinshi kezeńi qarqyn aldy. Eń bastysy, 1995 jylǵy 30 tamyzda ótken respýblıkalyq referendým nátı­je­sinde elimizdiń táýelsiz bolmysynyń qu­qyq­tyq-resmı baıanyndaı tóltýma Kons­tı­týsııasy qabyldanyp, onyń 1-babynyń bas­tapqy tarmaǵyna “Qazaqstan Respýb­lı­kasy ózin demokratııalyq, zaıyrly, qu­qyqtyq jáne demo­kratııalyq memleket re­tinde or­nyq­tyrady; onyń eń qymbat qa­zy­na­sy – adam jáne onyń ómiri, quqyqtary men bostandyqtary” ekendigi aıshyqtaı jazyldy. Respýblıka turǵyndary elimizdiń búkil qalasy men aýyldaryndaǵy 10253 saılaý ýchaskesine jappaı baryp, bir kisideı daýys bergen bul Konstıtýsııa shyn máninde ha­lyq­tyń tilek-qalaýyn tal boıyna jınaqtaǵan demokratııalyq sıpattaǵy qujatqa aınalyp, memleketti basqarý men buqaralyq bılikti úılesimdi ushtastyrýdyń eń senimdi de ónegeli joly – saıası, áleýmettik jáne etnostyq turaqtylyqty qamtamasyz etý, qoǵamnyń eń asyl qazynasy – adam men azamattyń qu­qyq­tary men tabıǵı (ajyramas) erkin­dikterin saqtaý qaǵıdasyn qadeli qundylyqtar retinde mazmundady. Iá, solaı: qoǵamdyq qundylyqtyń altyn arqaýy ári memlekettik bıliktiń tuma bastaýy bolyp sanalatyn Qazaqstan halqy ózderiniń ańsarly tilekteri men ómirsheń múddelerin kózdiń qarashyǵyndaı qorǵap, asyldyń synyǵyndaı ardaqtaýy úshin jasampaz da jarqyn bitimdi ustyndarǵa arqa súıeýge tıis edi. Atap aıtqanda, olar qoǵam­dyq tatýlyq pen saıası turaqtylyqty saqtap, búkil qoǵam múshelerin ıgilikke keneltetin ekonomıkalyq damýdy, qazaqstandyq patrıotızmdi nyǵaıtyp, memleket ómirindegi mańyzdy máselelerdi demokratııalyq jolmen sheshý muratyna adaldyqtan aınymaýdyń mańyzdy ekendigine esh shek keltirgen joq. Memleket basshysy Nursultan Nazar­baev­t­yń kóregen saıasatynyń, shalymdy strategııalyq bastamasynyń arqasynda der shaǵynda dúnıege kelgen, kirispe bólim men 9 taraý, 98 baptan turatyn 1995 jylǵy Konstıtýsııa adam men áleýmet múddesin, murat-muqtajdaryn bárinen joǵary, ámmeden asqaq qundylyq retinde qarastyra otyryp, sonyń qamy úshin memlekettik bılik júıesin jetildirip, pármenin arttyra túsýimen erekshelendi. Atalmysh bılik júıesiniń basty tulǵasy retinde Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti tanylyp, basqa ókim etý tarmaqtarynan bıik turýy da sol bir ótpeli kezeńdi bastan keship jatqan balaýsa memleketimizdiń tabıǵı bitimi men tarıhı bolmysyna bite qaınasyp ketti. Sonyń arqasynda ǵana keń baıtaq elimizdiń, ata-babadan amanatqa qalǵan uıyq mekenimizdiń saıası táýelsizdigi men ekonomıkalyq der­bestigin nyǵaıtyp, áleýmettik turaqty­lyǵyn shaıqaltpaı, aman saqtap qala aldyq. “Bas-basyna bı bolyp, shynar emes, shı bolyp”, el ishindegi bılikti baýyryna basyp qalýǵa talasqan, aqyry azamattarynyń naqaqtan qany tógilip, qaralaı qyrǵynǵa ushyraýyna ulasqan, táýelsiz turmysynyń tuǵyryn qopsytyp, topsasyn bosatyp alǵan keıbir kórshiles elderdiń talaıly taǵdyry bizdiń 15 jyl burynǵy nızamdyq tańdaýy­myz­dyń – konstıtýsııalyq damý joly­myz­dyń durystyǵyn taǵy da bir dáleldep berdi. Osy haqynda áńgime órbitip, pikir ozdyrǵan sátimizde Batys Qazaqstan oblysynyń prokýrory, 3-dárejeli memlekettik zań keńesshisi Jaqsylyq Baıtuqbaev: – Sońǵy on jyldyń aǵymynda elimizde zańdylyq pen konstıtýsııalyq tártiptiń saltanat qurýy kóz qýantyp, kóńil súıindiredi. Tipti, “demokratııa” degen sóz árkimniń aýa jaıylyp, aýzyna kelgenin aıtýy, oıyna kelgenin isteýi emes, búkil­halyqtyq daýys berý arqyly qabyldanǵan Kons­tıtýsııa men zań baptaryn syılap, bul­jytpaı oryndaýǵa tyrysý ekendigin túsine bilýdiń ózi úlken jetistik qoı. Árkim óziniń azamattyq quqyqtary men bostandyqtaryna mem­leket qamqor bolyp, qalypty ómir súrip, turmys keshýine konstıtýsııalyq normalar ar­qyly naqty kepildik beretinin aıqyn se­zingende ǵana qoǵamdyq, saıası-áleýmettik tu­raqtylyqqa qaıaý túspeı, halyq pen bıliktiń murat-maqsaty bir arnaǵa toǵysyp, eko­nomıkalyq-áleýmettik damýdyń buryn­ǵydan da asqaq, ambısııalyq mejelerine qol soza bereri sózsiz, – dep tereńnen oı tolǵaǵan edi... Rasynda da, eń joǵary zańdyq kúshi bar ári búkil el aýmaǵynda tikeleı basshylyqqa alynatyn Konstıtýsııa normalary men qaǵıdalary qoǵamdyq qarym-qatynastyń san-salasyn retteýge muǵdarly búkil quqyq­tyq-normatıvtik aktilerdiń kallızııalyq sharpysýlarsyz kádelenýine, qısyndy da úılesimdi qyzmet etýine berik negiz qalaı otyryp, Qazaqstannyń memlekettik táýel­sizdigi men egemendigin ornyqtyryp, shynaıy halyq bıligin jetildire túsýdiń baıandy quralyna aınalǵanyn kórip otyrmyz. Negizgi bólimderi men arnaýly bapta­ryn­da demokratııalyq, quqyqtyq jáne áleý­met­tik zaıyrly qoǵamdy qalyptastyrýdyń sara baǵyttary, ásirese, jeke adam men áleýmettik top­tardyń erkindigin, ıdeologııalyq-saıası áralýandylyǵyn qamtamasyz etýdiń demokratııalyq izgi amaldary tııanaqty mazmun­dalýynyń ózi-aq Konstıtýsııamyzdyń quziretin álemdik talaptar deńgeıine kóterip, uzaq jyldardyń údesinen shyǵyp, kádesine asatyn asa qundy qujat ekenin tanytady. Mynaý dúnıede, árıne, máńgilik eshteńe joq, jańa eskirip, eski tozady. Onyń ústine jasampaz ister men jańashyl bastamalardyń taıqazanyndaı qaınap, tabysty isterdiń máıegin tasytqan Qazaq eli jan-jaqty damyǵan aldyńǵy qatarly elderdiń legine qosylýǵa jigerin janyp, nıetin juptap qana qoıǵan joq, osy mindetti ilgerilegen saıyn ilgerileý úrdisine serpin beretin eldik muratqa aınaldyrdy. Qudaıǵa shúkir, jyl ótken saıyn memlekettik qurylysyn ny­ǵaıtyp, ekonomıkasyn qarqyndy damytyp, jahandyq qarjy daǵdarysyna qaramastan, áleýmettik máselelerin batyl sheship kele jatqan Qazaqstannyń halyqaralyq keńistiktegi qadiri artyp, bedeldi qaýymdas­tyqtardyń tórinen óreli oryn aldy. El Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń demokratııalyq ózgeristerdi odan ári damytyp, saıası júıeni jańartýǵa – Parlamenttiń, saıası partııalardyń rólin kóterip, jergilikti ózin-ózi basqarýdy jetildirý jónindegi batyl da baıypty bastamalary halyqtyń memleket basqarý isine qatysýyn meılinshe qamtamasyz etip, qoǵamdyq-saıası belsendiligin arttyryp keledi. Ásirese, Elbasynyń bastamasymen 2007 jyldyń 18 mamyrynda Konstıtýsııaǵa engizilgen ózgerister men tolyqtyrýlar táýelsiz Qazaq eliniń aýqymdy demokra­tııa­lyq damý jolyna nyq qadam basqandyǵynyń jarqyn kórinisi boldy. Eń aldymen, ótpeli kezeńde pármendi prezıdenttik bılikti tańdaǵan memleketimiz endi prezıdenttik-parlamenttik basqarý pishimindegi el retinde damýǵa berik negiz qalady. Táýelsiz elimiz tól tarıhynda tuńǵysh ret ábiger tirliksiz, áleýmettik sil­kinissiz memlekettik qurylysyn jańa sapalyq deńgeıge kóterip, júıeli de turaqty ilgerileýdiń tolaıym nátıjesin kórip, jemisin tatty. Jańaryp, jetilgen Konstıtýsııamyzda jalpy adamzatqa ortaq izgi murattardyń Qazaqstan halqy úshin eń joǵary qundylyqtar retinde bekitilýiniń ózi elimizdiń evolıýsııalyq damýynyń bir bıik belesi ekenin aıǵaqtaıdy. Jahandyq jáne óńirlik daǵdarystardyń aýyrtpalyǵyn erkin eńserip shyǵyp, halqynyń ál-aýqatyn aıtarlyqtaı kótergen Qazaqstannyń serpindi demokra­tııalyq damýynyń senimdi kepili, tutasqan birligi men uıysqan berekesiniń altyn dińgegi, asyl bergegi – kemel mazmundy, keń tynysty Konstıtýsııasy ekenin biz búgin maqtanyshpen aıta alamyz. – Konstıtýsııalyq reforma elimizdiń jańa tarıhı dáýirge qadam basqanyn bildirip qana qoımaı, sonymen qatar, Tuńǵysh Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaevtyń qoǵamdy izgilikke bastaǵan iri qaıratker, kórnekti reformator ekenin álemge tanytty. Alysty boljaı, taıaýdy talǵaı biletin Elbasynyń “Áýeli – ekonomıka, sodan soń saıasat” degen ustanymy ýaqyt aǵymynda altyn qaǵıdaǵa aınalyp, elimizdi qoǵamdyq damýdyń órkenıetti óresine jeteledi. Jeke menshik ınstıtýty konstıtýsııalyq normamen qorǵalyp, adamdardyń ózinshe eńbek etý, ónim shyǵarý múmkindigine kepildik berilgendikten, jergilikti sharýashylyq salalary damı tústi. Sonyń nátıjesinde, tur­ǵyn­dardyń ál-aýqaty jaqsaryp, eko­no­mıkalyq qam-qareketten endi eldik múddege – saıası jańarýǵa den qoıa bastady,– deıdi Batys Qazaqstan oblysynyń ákimi, Batys Qazaqstan oblystyq Qazaqstan halqy Assam­bleıa­synyń tóraǵasy Baqtyqoja Izmuhambetov. 2007 jylǵy mamyrdaǵy “Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasyna ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly” Zańǵa sáıkes, Prezıdent pen Parlament bıligine, Úkimet pen jergilikti basqarý organdaryna, máslıhattar men partııalar máselesine qatysty Konstıtýsııaǵa engizilgen ońdy ózgeristerdi tarata aıtyp jatpaı-aq, bulardyń bári ýaqyt talabynan týyndaǵan saıası-quqyqtyq jańarý ekenin atap ótýge tıispiz. Ásirese, burynǵy majorıtarly júıeniń ornyna proporsıonaldy saılaý júıesin engizý azamattardy saıası-partııalyq dańǵazalyqqa uryndyrmaı, azamattyq sanalylyqqa, el taǵdyry, memleket qamy úshin jaýapkershilikke baýlıtyndyǵyn bizdiń oblystyń janǵa jaǵymdy jarqyn mysaldarynan kórýge bolady. Máselen, qazirgi tańda Batys Qazaqstan oblysynyń aýmaǵyn 80-nen astam ulttyń ókilderi mekendep, tatý-tátti turmys keship keledi. Olardyń basyn qurap, ulttyq maqsat-múddelerin bir arnaǵa toǵystyrǵan jergilikti uıym – oblystyq Qazaqstan halqy Assambleıasy endi mádenı-kópshilik is sharalarǵa muryndyq bolýmen shektelmeı, óz ortalarynan quqyqtyq quzireti bar ókilder shyǵaryp, el ómirindegi san alýan reformalarǵa tikeleı aralasyp, belsene úles qosý múmkindigine ıe boldy. Konstıtýsııaǵa engizilgen bapqa sáıkes, Májilis quramyna Qazaqstan halqy Assambleıasynan toǵyz depýtat saılaý quqynyń berilýi eldegi etnosaralyq kelisimdi qamtamasyz etip, beıbitshilik pen turaqtylyqty saqtaýdyń is júzindegi, naqty tetigine aınaldy. Táýelsizdik – rýhanı aýan, ulttyq ıdeal ǵana emes, bir týdyń astynda bas qosqan barsha qazaqstandyqtyń saıası-áleýmettik bolmysy, máńgilik turmys salty bolyp qala berýi úshin biz osynaý bereke-birligimizdiń qaınar bastaýy, sarqylmas qýaty – Ata Zańymyzdy árdaıym ardaq tutyp, qurmetpen qarasaq degen oı-murattyń ózi kókeıdi kernep, kóńilge qanat bitiretinin aıtsańshy, shirkin... Temir QUSAIYN, Batys Qazaqstan oblysy.