TÁÝEKEL MEN SABYRǴA SÝARYLǴAN

“Úıińde de, túzde de óz elińniń Táńirine qulshylyq et, óz elińniń batyrlaryn qurmette!”

Anarys

Eki dáýir aqıqatyn kózimen kórip, kó­kirek súzgisinen ótkizip kele jatqan, ýaqyt, za­mana minezine qanyq, jańa tarıhty ja­saýshy búgingi urpaqtyń aıtary qalaı kóp bolsa, jańa tarıh sahnasynda urpaq pen ult kóshin bastap kele jatqan táýelsizdik dáýiriniń bas qaharmany Nursultan Ábishuly Nazarbaev haqynda aıtylar sóz, tolǵatar syr da solaı kóp bolmaq.Bul zańdy. “Ár urpaq tarıhty qaıta jazyp shy­ǵady” degen sóz bar. Bálkim ol aqıqattan onsha alys kete qoımaıtyn tujyrym shyǵar. Biraq solaı eken dep, kúni keshe óz basymyzdan ótkenderdiń kórer kózge óńin aınaldyryp jiberýshi­likpen kelise qoıýǵa bolmas. Ony aıtyp otyrǵan sebebimiz: qazir saıası memýar jazý qaıtadan úrdiske aınaldy. Ol bir jaǵynan túsinikti de. Zy­myran ýaqyt buryn birneshe on­jyl­dyq­tardy qamtıtyn­daı orasan oqıǵalardy búgin bir jyldyń ishine syıǵyzyp jiberip jatqany ras...” – deıtin “Ǵasyrlar to­ǵysy” kitabynan keltirip otyrǵan úzindi tá­ýelsizdik dáýirin óz júreginen ótkizip, óz oı-sanasymen qorytyp, óz qolymen or­nyq­tyryp kele jatqan tulǵanyń aýzymen aı­tylǵan osynaý tolǵamdy pikir tórkininde ýaqyt, zaman qalyptastyrǵan aqıqattyń tur­ǵany kúmánsiz. О́mir men qoǵam aǵysy óz tiz­ginin ózgertip, ýaqyt shabysy bu­rynǵysynan áldeqaıda qarqyn alyp, adam­dar sanasyna yqpal eter syrtqy kúshter men jalpy jaratylys boıyndaǵy sanalýan ózge­ris­ter­di sezinbeý múmkin emes. Adam­dar­dyń my­na uly dúnıemen qarym-qatynasyn anyq­­taıtyn kórý, estý, seziný, túısiný, oılaý, qorytý tárizdi ómir súrýimizdi qamtamasyz etetin qubylystardan bastap, ár urpaq pen ár ulttyń, ár halyq pen ár memlekettiń ǵumyr keshý qabileti jahandaný deıtin surapyldyń uly synyna túsip otyrǵan qazirgideı soıqany men toıtańy mol dáýirde jeke dara adam, ult, memleket retinde baıandy tirshilik jasaý sanaǵa syımaıtyn ertegige aınalyp barady. Endi 17 aıdan soń Táýelsiz memleket retinde álgindeı jańa dáýir qalyptas­tyryp otyrǵan aǵys pen shabystyń qyspaǵynan, ýaqyttyń “tar jol, taıǵaq keshýinen” aman ótip, órkenıet dúnıesine erkin aralasa bas­­ta­ǵanyna, buıyrsa, jıyrma jyl tol­ǵaly otyrǵan Qazaqstan úshin Elbasy aıt­qan “...buryn birneshe onjyldyqtardy qamtı­tyndaı orasan oqıǵalardy búgin bir jyldyń ishine syıǵyzyp jiberip otyrǵan” zymyran ýaqytqa des berý ońaıǵa túspegeni – tarıhı aqıqat. Bul aqıqat halqymyzdan orasan tózim­di­lik pen shydamdylyqty, eresen eń­bek­qor­lyq pen parasattylyqty, eńkeıý bilmes eldik pen erlik rýhty qalaı kerek etse, el taǵdyry synǵa túsken tarıhtyń alasapyran kezeńinde, órshil aqyn Mahambet aıtqandaı, “Ereýil atqa er salmaı, egeýli naıza qolǵa almaı, eńký-eńký jer shalmaı, qońyr salqyn tóske almaı, tebingi terge shirimeı, ter­ligi maıǵa erimeı, qý tolaǵaı bastanbaı, te­mir qazyq jastanbaı... Erlerdiń isi biter me?!..” dep býyny bekip, qabyrǵasy qatpaı jatyp, Batys pen Shyǵystyń alaman maıdanyna aralasqan Alash jurtynyń ata qonysy atanǵan Uly Dalada Qazaq memleketiniń tizginin – qolyna, el bolyp ómir súrý jaýapkershiligin moınyna alǵan Nursultan Nazarbaevtan da qalǵý bilmes qaıratkerlik pen sanany saz-uıyqqa batyrtpas saıasatkerlikti qajet eter “bylaı tartsań – arbasy synar, bylaı tartsań – ógizi óler”, “shyqpa, janym, shyqpa” deıtin tártipke eti úırengen, eski men jańanyń dodasyna qatar túsken qoǵamdyq sanany táýelsizdik aıdynyna alyp shyǵýdyń “soq­tyqpaly, soqpaqty” joldary men sodyr minezdi mazasyz jyldary kútip turdy. О́ıtkeni... Jeriniń asty da – qut, ústi de – qut ulan-baıtaq keńistik dúnıe dúr­beleńge túsken uly ımperııanyń ydyraý ke­zeńinde “ınvestısııasyn arqalap”, “ka­pı­ta­lyn jetektegen” elderdiń kózqurtyn al­ǵany shyndyq. Álemniń altynshy bóligi atan­ǵan Keńester Odaǵy jaraly jolbarystaı jıyrylyp, búktetilip, “uz­yn­da óshin, qysqada kegin” kimnen alaryn bilmeı, birese óz ishimen, birese syrtqy kúshpen alysyp jatqan sol bir qaýip-qateri mol toqsanynshy jyldardy oılasań, áli kún arqań shymyrlaıdy. Kúrmeýi qıyn oqıǵalar men saıası ka­taklızmderge toly ótpeli kezeńde ondaǵan jyldar boıy qyzyl ımperııanyń shetki aımaǵy sanalyp kelgen Qazaqstan tárizdi kóp etnos ókilderi turatyn eldiń “derbestený dáýiriniń” ot-jalynyna oranýy ábden múmkin edi ǵoı... Iá, múmkin edi... Oǵan obektıvti, sýbek­tıv­ti faktorlar jetkilikti bolatyn. Biraq... Sol obektıvti, sýbektıvti fak­torlardyń shyrmaýy men toryna el taǵ­dyryn uryndyrmaı, alashubar kezeńniń qara­shubar qaltarystarynan alash jurtyn qan­tógissiz aman alyp ótý mindeti, Alladan deısiz be, álde on segiz myń ǵalamdy qalt jibermeı qadaǵalap otyratyn qudireti kúshti Uly Jaratýshynyń buıryǵymen deısiz be, Nursultan Nazarbaev esimdi ultyn súıgen, kemel oıly, kemeńger tulǵanyń peshenesine jazylypty. Degenmen... Jańa tarıh sahnasyna ulttyq táýelsizdigimizdi tolaıym taǵdy­rymen, tolyq keskinimen alyp shyǵyp, álemge jańa turpatty Qazaq elin alǵash tanytýda, osy jolda asa mańyzdy tarıhı qujattarǵa qol jetkizýde, ondaǵan iri memlekettermen saıası, ekonomıkalyq baılanystar ornatýda, shek-shekaramyzdy belgilep, ony túbegeıli bekitýde, Batys, Shyǵys qarym-qatynastaryn tarazylaý­da, qazirgi tańdaǵy kúrdeli geosaıası ahýaldar qoryǵynan aman shyǵyp, jahandaný jaǵ­daıynda álem tanyp moıyndaǵan táýelsiz mem­leket qurýda qazaqstandyq úl­gini qa­lyptastyrý tulǵa tuǵyryn bıikteter tarıhı aqıqattyń naqty kórinisteri ekeni kúmánsiz. О́tkensiz búgin joq... Búgingi ómirimiz – kesheginiń jalǵasy. Mine, ýaqyt aıtar El bolý men eldikti saqtaýdyń tarıhı aksıomasy osy. Tarıhı aqıqat degen qasıetti de qasterli uǵymǵa den qoıyp otyryp, “jańa dáýir qa­zaq úshin, qazaqstandyqtar úshin qashan, qalaı bastalyp edi?..” degen saýalǵa eriksiz jaýap izdeısiz. Shynynda da qashan, qalaı, neden bastalyp edi? Shańyraǵy shaıqalmaıtyndaı, irgesi sógilmeıtindeı kóringen, dostyq, baýyr­las­tyq haqyndaǵy uranynan urpaq qulaǵy tunatyn alyp ımperııa álem aldynda óziniń shynaıy keskin-kelbetin tanytýyna 1986 jyldyń Jeltoqsany qalaı sebep bolǵanyn bútin álem jaqsy biledi... Qyzyl ımperııa óziniń jyldar boıy ult saıasaty men ult­tardyń ózin-ózi basqarý quqy týrasyndaǵy aıt­qandarynyń ha­lyqty qur aldarqatý, kózboıaý, qaǵaz be­tindegi bos áńgi­me ekenin is júzinde dálel­de­di. Jelt­oq­san­nyń yzǵary ım­perııa­nyń jalynyn basty. Almatynyń ortalyq alańyna sherý tartyp shyqqan qazaq jastary adamzat balasy kútpegen uly tarıhtyń jańa betin, jańa taraýlaryn ashyp berdi. Bul týrasynda Nursultan Nazarbaev “Ǵasyrlar toǵysy” kitabynda: “Kóne dúnıeniń kóbesi sodan bastap sógile jóneldi. Vılnıýs, Tbılısı, Baký oqı­ǵa­la­ryna jalǵasty... 1986 jylǵy jeltoqsan qa­zaq jastarynyń ulttyq sanasynyń qan­shalyqty óskenin kórsetip berdi. Bir ǵasyr boıy halyqty ashsa – alaqanynda, jumsa – judyryǵynda ustaǵan óktemdik úrdisiniń aldyndaǵy qorqynysh alǵash ret eńserildi. Jastar aıdaı álemniń aldynda kez kelgen ultqa tán ulttyq namys budan by­laı eshqandaı basa-kókteýge moıyn us­yn­baıtynyn pash etip berdi”, – dep jazady. О́tken ǵasyr oqıǵalarynyń bel orta­syn­da júrgen, jańa dáýir usynar kúrmeýi qıyn ǵalamdyq problemalardyń oń she­shilip, jahandaný jaǵdaıyndaǵy Qazaq­stan­nyń ózin-ózi táýelsiz el retinde saq­ta­ýy­nyń, saqtalýynyń alýan-alýan joldaryn izdeýmen birge, aımaqtyq, qurlyqaralyq irgeli máselelerge de tikeleı aralasyp kele jatqan, esimi álemge máshhúr saıasatker aýzymen aıtylǵan myna sózder tórkininen biz qazaq ultynyń erlik tarıhynan óz ornyn oıyp alar uly oqıǵaǵa berilgen ádil baǵany ańǵarýmen qatar, dúnıelik quby­lystar men álemdik ózgeris ataýlyny keń oılap, keń pishetin, el bolashaǵy men erte­ńin aldaǵy ǵasyrlardan kórýge umtylatyn eýr­a­zııalyq jaratylysy berik tulǵanyń aqıqat aldyndaǵy adal sóziniń de kýási bolyp otyrmyz. Eýrazııalyq jaratylys degennen shy­ǵa­dy... Qazirgi tańda Batys, Shyǵys túgel mo­ıyn­daıtyn bir shyndyq bar. Ol – ǵalamdy saqtaýdyń birden-bir joly ór­kenıet­ter arasyna dánekerlik kópirin sa­lyp, dinine, tiline, túr-túsine qarap ala­la­maı, adamzat balasyn únqatysý pen teń dá­­re­jeli túsinistik jaǵdaıynda ǵumyr keshý úl­gisine beıimdeý. Toleranttylyq, ıaǵnı tóz­im­dilik dep júrgen ómir súrý saltyn qalyptastyrý. “Sabyr túbi – sary altyn” deıdi danyshpan halqymyz. Qazaqtardyń “sabyr” deıtin salmaqty uǵymdy ómirine serik etýi teginnen-tegin emes. Tipti, tole­rant­tylyqtyń qazaqy sanadaǵy balamasy da osy sabyr sózi bolýy tıis. Qazaq ómi­rin­degi sabyr uǵy­mynyń obektıvti, sýbek­tıvti faktor­lary bar. Obektıvti faktor – ulan-baıtaq jerimizdiń Batys pen Shyǵys órkenıetteriniń shekarasynda jatýy. So­ǵan oraı, ómir, qoǵam, ýaqyt usy­nar prob­lemalardy sheshýdiń saharalyq úl­gis­iniń qalyptasýy. “Sabyrly jeter muratqa” degen sóz sonyń aıǵaǵy bolsa kerek. Bala kezinen osyndaı tárbıe mekte­binen ótip, sabyr men kelisimge den qoıar ortada ósken, Súıinbaı men Jambyldyń ólmes jyr­larymen sýsyndap, ári kóp ult ókilderi turatyn Alataý sekildi jasyl jelekke oranǵan uly taýdyń bókterinde – Úsh­qo­ńyr­dyń óleń shóbine shomylyp ósken jannyń ózgeshe bolyp qalyptasýy múmkin emes edi... Sýbektıvti faktor qandaı? Qazaqta “jeti ata, jetpis pustysy” deıtin eskiden kele jatqan sóz bar. Aman­dyq-saýlyqtan soń, aýyldyń batagóı qa­rııalary unaǵan adamynyń syrtynan tegi kim edi dep jatady. Osy turǵydan qara­ǵan­da, ıisi qazaq óz Prezıdentiniń uly babasy Qarasaı batyr ekenin jaqsy biledi... Qara­saı – at jalynda júrip alashtyń ata­ju­r­tyn jońǵar shapqynshylyǵynan qorǵaǵan Eńsegeı boıly er Esim zamanynda aty shyqqan qazaqtyń has batyry. Aqyly men erligi qatar júrgen osynaý tarıhı tulǵa jaıly el arasynda keń taraǵan ańyzdyń aldy – urpaq qýalaıtyn qyzyl jolbarys haqyndaǵy áńgime. Qazaq uǵymyndaǵy qy­zyl jolbarys – eldik pen erliktiń, namys pen jigerdiń sımvoly. Eýrazııalyq uly keńistiktiń uzyna boıyn kezgen “jolbarys tulǵaly”, “jolbarys minezdi” deıtin balama teńeýler óz negizin, shamasy, osyndaı tór­kin­nen alsa kerek. Alash uǵymynda saq­talyp, búgingi urpaqqa jetken “arys”, “ba­rys”, “jolbarys” sózderiniń túbi bir ekeni de shúbásiz. Osy turǵydan alǵanda, qabyr­ǵa­ly qazaq jurty ózine uly baba sanaıtyn Arys – Anarys (Anaharsıs) esimdi erte dáýirde ómir súrgen ellın oıshyldary men danyshpan­daryn óziniń ǵajaıyp bilim-biligimen, tereń oı-parasatymen tań- qaldyrǵan, Gerodot jazbalaryna engen Uly Dala oıshylynyń ómiri men taǵdyry, dúnıe teńdigi men ǵalam úılesimin saqtaý jónindegi ustanym-pikirleri Batys pen Shyǵys ara­syna alǵash kópir ornatýdyń úlgisi bolǵany, bolashaqqa jol salǵany tarıhtan belgili... Urpaq boıynda araǵa dáýirler, ǵasyr­lar salyp, qaıyra jańǵyrǵan eýrazııalyq jaratylystyń bitim-bolmysy sol erte dáýirlerdegi Anarys ustanymdarynyń jal­ǵasy Uly Dalanyń uly júrekti per­zent­terine álsin-álsin oralyp soǵyp otyr­ǵan. Maıqy bı, Ábý Nasyr ál-Farabı, Abaı, Shoqan tárizdi eýrazııalyq tulǵalardyń qazaq topyraǵynda ómirge kelýi osy aıtqanymyzdyń aıshyqty kórinisteri. El bolyp irge bekitý, alys-jaqyn jurt­tar­men qarym-qatynas ornatý, dáýir, ýaqyt bederindegi ult tuǵyryn anyqtaý, qaǵı­dattyq saralaý, damýdyń jańa jolyn izdeý, Abaıdyń sózimen aıtqanda, dástúr ataý­lynyń “ozyǵynan úırenip”, “tozy­ǵy­nan jırený” – ósýdiń nyshany. Bul tur­ǵydan alǵanda Abaıdyń usynar ustanymy b.z.d VI-VII ǵasyrlarda – úsh myń jyldaı il­geride ǵumyr keshken baba­sy Anarystyń us­ta­ny­myn eske salady. Sonyń HIH ǵa­syrdaǵy jań­ǵyrǵan jalǵa­syndaı elesteıdi. “Ba­tysym – Shyǵys, Shyǵysym – Batys bol­dy” deıtin ke­meńger sóziniń yqylym za­man qoınaýy­nan til qatar tuma bastaý, tunyq kózi osy jolda janyn pıda etip, Batys pen Shyǵys arasyna altyn kópir ornatqan tól topyraǵymyzdaǵy alǵashqy eýrazııa­lyq uly tulǵa Anarysta jatqanyn ańǵaramyz... * * * Nursultan Nazarbaev – qos ǵasyr to­ǵy­­syn­da qazaq deıtin halyqtyń, Qazaqstan deıtin memlekettiń ataǵy men aby­roıyn álemge keń jaıǵan, dáýir júgin arqalaǵan sol eýrazııalyq tuǵyrly tulǵa­lardyń jańa zamandaǵy jańa turpatty jalǵasy, ár zaman, ár dáýirlerde ótken alash urandy, arqar múıizdi qazaqtyń basyn qosyp, táýelsiz memleket bolýdy kóksegen arys­tarymyz ben alyptary­myzdyń amanat-armanyn júzege asyrǵan ult kósemi. Iá. Alash uldarynyń birligi men berekesin tabystyra qoımaǵan, ár týdyń astyna jınalǵan ala-qula uranyn qabystyra qoımaǵan, qoldan genosıd ornatyp, halqy­myzdyń jartysyna jýyǵyn jalmaǵan, eldik tizginin qolyna ustatqansyp, birde arbap, birde aldaǵan, ǵasyr basyn óz eli, óz jerinde 95 paıyzdyq basymdyqpen qarsy alǵan ulttyń ǵasyrdyń orta tusyn­da óz eli, óz jerinde 29 paıyzdyq adam sengisiz quldyraýǵa jetken jıyrmasyn­shy ǵasyrdyń qazaqqa ne bergenin búgingi oıy azat, sanasy taza urpaq jaqsy biledi. Tarıhı sanamyzdy ár alýan ıdeologııa­nyń salqynynan tazartyp, ótkenniń bar keskini men kelbetin kóleńke-kúngeıimen tanýǵa, taldaýǵa, baıypty baǵa berýge tolyq jaǵdaı ornady. Arǵy-bergi tarıhymyz, sol sanatta jıyrmasynshy ǵasyr da tolyq elekke tú­sip, ult ótkeni jańasha saralanyp jatyr. Qa­zaq­stan Prezıdentiniń tikeleı bas­ta­ma­shy­­lyǵy­men júzege asyrylyp jatqan “Má­denı mura” baǵdarlamasynyń aıasynda eldik tarıhymyzdyń baıanyn uzartyp tereńdeter, naqtylap dáıekter, qanshama baı tarıhı jádigerler men qujattar tabylyp, aınalymǵa túse bastady. Táýelsizdik deıtin kıeli de qasıetti uǵymnyń arqasynda qalyptasa bastaǵan osynaý ómirtaný, qoǵamtaný, adamtaný, zamantaný, ǵalamtaný úrdisimizdegi jańa-lyqtarǵa oıymyz ben boıymyz úırene bastaǵanyn qalaı joqqa shyǵaramyz? Tarıhty taný men demokratııalyq qundy­lyq­tardy baǵalaýǵa den qoıý – ómirdiń qara­paıym qajettiligine aınala bastaǵanyn ózimiz de ańǵara bermeımiz. Bul – búgingi qoǵam shyndyǵy. Álemdik ıntegrasııaǵa erterek umtylyp, jahan­daný alyp kelgen qubylystardy iriktep, suryptaýdy da erterek júrgizýdiń nátı­jesinde ótpeli kezeńniń oıran-topyrynda halqymyzdy toz-toz etip qańǵytyp almaı, memlekettik múlik bólisin erterek jasaǵan, jer sharyn tunshyqtyra bastaǵan eńbekpen qamtamasyz etý máselesimen de erterek aınalysqan Qazaq eliniń búgingi táýbege júgindirip, qanaǵat aıtqyzar aqıqaty qalaı túzilip edi? Jıyrmasynshy ǵasyr – qazaqqa kún­geı-shýaǵyn tógýmen birge, kóleńke-qasiretin de qatar bergen júzjyldyq. Jıyrmasynshy ǵasyr – alash arys­ta­ry men alyptarynyń qanaty qaıyrylyp, taǵ­dyry taýqymetti, ómiri óksikti bol­ǵa­nymen, olardyń ulttyq murattary men eldik maqsattary júzege asqan qara qazan ǵasyr. Jıyrmasynshy ǵasyr – qazaqtyń kósh­peli dáýirin tuıyqtap, otyryqshy­lyqqa bet tú­ze­gen, úı turǵyzyp, qala salǵan, qara so­qany ǵa­rysh jolymen jalǵastyrýǵa múmkindik al­ǵan, jaly kúzelgen, qııaly aıǵa qonǵan ǵasyr. Jıyrmasynshy ǵasyr – ult oıy men parasatynyń kenen kózderi ashylyp, ǵylymy ǵaryshtap ósken, ádebıeti men óneri álemdik bıikke kóterilip, ondaǵan shedevrlerdiń dúnıege kelgen, kórkemdik mektepterdiń kókjıegi keńeıip, keńistik bolmysy tanylǵan, moıyndalǵan ǵasyr. Osy ǵasyrdyń urpaǵy óz ultynyń ımandylyqqa úıirer jaqsy qasıetterin ákeniń qabaǵynan tanyp, batagóı dana shaldardyń qaıtalanbas áńgimelerinen estip óskender edi. Bular qarshadaı kezderinen tarǵyl taǵdyrdyń bopsasynda ketpeı, kitap oqyp, bilim ıgerip, halqymyzdyń arǵy-bergi dáýirlerinen syr sherter sóz óneriniń tuma bastaýy sanalar jyr-dastandardy el-eldegi, jer-jerdegi jy­raý­lar men súleılerdiń aýzynan tyń­da­ǵan, jańa zaman tárbıesi men dástúrin qatar ıgergen urpaq boldy. Kele-kele ulttyń uly qasıetteri men álemdik órkenıettiń ozyq sıpattaryn boılaryna qatar sińirgen, talǵamy men talaby qatar jetilgen, qoǵamdy taný men baǵalaý qabi­leti berik, bilimi tereń, oıy kenen osynaý óristi urpaqtyń “jylymyq kezeńi” tusaýyn kesken “alpysynshy jylǵylar” deıtin atpen tarıhqa kirgeni málim. Qyryq jyldan astam ýaqyt “aýyzdy­ǵa sóz, aıaqtyǵa jol bermeı” kelgen kom­mý­nıs­tik ıdeologııanyń súringen bir tusy da, totalıtarlyq júıeniń júrisinen jańylyp baryp, esin bir jıǵan kezi de osy oı men sózge erkindik berilgen ótken ǵasyrdyń alpysynshy jyldary edi... Tebingili, tekti urpaqtyń qoǵam sanasyna, jas býyn jetkinshekterge jasaǵan yqpaly aıryqsha boldy. Sol ózgeriske bet burǵan, erkin sóz ben erkin oıǵa uıytqy bolǵan alpysynshy jylǵylar qatarynda Temir­taý komsomol jastarynyń uıytqysy, 1958-59 jyldary Dneprodzerjınskide bolat qorytýshylar mektebinde alýan-alýan ult ókilderiniń arasynda júrip, oıy da, ózi de quryshtaı shynyqqan Nursultan Nazarbaevtyń da bolǵany anyq. Shamasy, Prezıdent boıyn­daǵy jıi aıtylatyn lıderlik harızm men eýrazııalyq oılaý júıesi óz bastaýyn osy qytymyr qoǵam men tuıyq ómirge ózge­ris pen serpilis ákelgen jyldarda, Temir­taý­da júrgen kezinde myqtap qalyptassa kerek. Qalaı desek te bul jaıdy bolashaq el basshysynyń kózqarasyn bekitýge yqpal etken qoǵam ómirindegi aıryqsha obek­tıv­ti faktorlardyń biri dep qabyldaýǵa bolady. О́ıtkeni, bolat balqytýshy jumys­shy­lar men ıntellektýaldy ortanyń ara­syna dáneker bolý, kópir ornatý, eki orta­nyń da kóńilinen shyǵar sóz taýyp aıtý eki­niń birine buıyra bermes qasıet ekeni anyq. Prezıdenttiń osy bir kópshil minezi jaıly belgili aqyn-jýrnalıst Jaqsylyq Sátibekovtiń aýzymen aıtylǵan myna bir áńgime (“Egemen Qazaqstan” gazetiniń 1994 jylǵy kúzgi sandarynyń birinde ja­ryq kórgen Uzaq Baǵaev haqyndaǵy maqa­lasy) meniń jadymda qaıta jańǵyryp otyr. Alpy­syn­shy jyldardyń sońy, ne jetpisinshi jyl­dar­dyń basy... “Egemen Qazaqstan” (sol kez­degi “Sosıalıstik Qazaq­stan”) basy­ly­my­nyń ujymy Qaraǵandy, Temirtaý qalal­a­ryn­da úlken kezdesýler ótkizedi. Sol kez­de­sýlerdiń birinde – Temirtaý partkomynyń hat­shysy jas Na­zar­baev óziniń shashasyna shań juqtyrmas she­shendigimen, tapqyr minezimen, tereń parasatymen, dombyra­men án salatyn sırek ónerimen kózge túsedi. Jýrnalıster qaýymynyń qurmeti­ne bólenedi. Orys tili basym alyp kom­bı­nattyń eki tilde birdeı sóıleıtin jáne qaǵazsyz sóıleıtin osy bir jas basshy­syna almatylyq bas gazetten barǵan qalamgerler qatty súısinip oralady... Tulǵa tuǵyryn bıikteter osy bir sırek eki qasıet (lıderge tán harızm men tarıhı tulǵalarǵa tán eýrazııalyq oılaý júıesi) Nursultan Nazarbaevtyń ámse jolyn ashyp, qoǵam aldyndaǵy abyroı-bedeliniń bekýine qyzmet etip kele jatqan qanaty men qalqany sekildi. Qandaı kezde de, nendeı oqıǵalar tusynda da sózin týra aıtyp, oıyn jasyrmaı, búkpeı jetkizýge daǵdylanǵan kóregen lıderdiń, ótkir tildi sheshenniń tyńdaýshysyn baýrap, uıytyp áketýiniń talaı kýási bolyp kelemiz... Sondaı bir jan súısinter sátter meniń de jadymda jıi jańǵyryp turady. Italııa sapary. Rım. 1995 jyldyń kúzi. Resmı kezdesýler aıaqtalyp, ıtalıandyq jýrnalıstermen baspasóz máslıhaty ótip jatty. Kezdesý asa qyzý, ári qyzǵylyqty boldy. Suraq qarsha borady... Álden ýaq sheteldik jýrnalıst-áriptesterimizdiń biri, qylta tusyńyzdan ustadym ba degendeı, suraqty tótesinen qoıdy: “Prezıdent myrza! Áldeneshe ǵasyrlar boıy biri men biriniń sálemi jarasa bermeıtin eki túrli dinniń eline qatar kele jatyrsyz. Ol týraly baspasóz pikiri ár alýan. Osy týrasynda ne aıtar edińiz?!” – dedi. Kútpegen suraq... Katolısızmniń ǵana emes, kúlli hrıstıan dininiń ortalyǵyna aınalyp otyrǵan Rımde, Vatıkannyń tórinde turyp, Nursultan Ábishulynyń sondaǵy sabyrmen aıtqan sabaýdaı myna pikirleri meniń jadymda qalyp qoıypty: “Men – kóp ult ókilderi turatyn eldiń Prezıden­timin. О́zim – qazaqpyn! Respýblıka meniń týǵan halqymnyń atymen atalady. Al qazaqtar qa­shannan – musylman halyq. О́zin musyl­man sanaıtyn qaýymnyń Mekke men Me­dıneni bir kórý – armany. Bul maǵan bala kúnnen sińgen sezim. Vatıkandy qur­met­teımin. Qaǵbanyń kıeli qara tasyna qol tı­gizý baqyt qoı... Mekke-Medınege barar al­dynda qatty tolqyp júrgenimdi jasyra al­maımyn...” – dedi. Jýrnalıster qaýymy dýyldasyp qaldy. Bul oraıyn taýyp aıtylǵan adal sózge kórsetilgen qurmet ekeni belgili. Memleket basshysynyń óz oıyn jasyryp-jappaı, ashyq aıtqany, iri saıasatkerlerge tán qasıet tanytqany kelesi qalǵan kezdesýlerdiń de óz deńgeıinde ótýine sebepker boldy-aý dep oılaımyn... Ekinshi bir este qalǵan áńgime... Bul da sol Italııada, ertesi iskerlik elıtamen bol­ǵan kezdesýde aıtyldy. Qazaqstan Pre­zı­denti Batys iskerlerine naqty usy­nystar aıta kelip, sóziniń bir tusynda: “Karl Marks óz ómirinde barshaǵa belgili irgeli eki eń­begin – “Kommýnıstik manıfest” pen “Ka­pıtaldy” jazdy. Marks baıaǵyda dúnıe saldy...” dedi sál suraýly úzilis jasap. Sonan soń tyńdaýshylaryna: “Kapıtaly” sizderge tıdi de, “Manıfesi” bizge qaldy”, – dedi ázil aralastyra. Zal dý kúldi. Taýyp aıtylǵan utqyr sóz sol kúni-aq tórtkúl dúnıeniń tórt buryshyn kezip ketti. Ertesi kóne Kolızeı men Rım forý­my­nyń ornyn kórip, tolqyp turyp, Nu­re­keń­niń álgi bir retin taýyp aıtqan astarynda kóp maǵyna bar ázil-shyny aralas sózin eske aldym... “Otyz tisten shyq­qan sóz otyz rýly elge taraıdy” deıdi qa­zaq atamyz. Qazaq Prezıdentiniń adamzat ba­lasymen birge jasasyp kele jatqan el bas­qarý mek­tebi bar, jarty dúnıeni jaý­la­ǵan ımpe­rııa­nyń atyn tarıhqa qaldyrǵan Iýlıı Sezar, Ptolomeı, Pompeı, Kras, Kleo­pa­tra, Sıseron, Sýlla, Spartak syndy tarıhı tulǵalardyń rýhy Apenın túbeginiń kógin kezip júretin kóne Rımdi aýzyna qaratqan álgi bir tarıhı nusqaly qysqa sózi Elba­syna degen qur­met­ti kúsheıtkeni anyq. Sodan beri de, mine, 16 jylǵa jýyq ýaqyt ótipti... Shynynda da jaıaýdyń attymen ja­rysqa túskeni sekildi tarıhtyń tirsekten qaǵar taǵdyrly kezeńderi az bolǵan joq. Taǵ­dyr­ly sátterdiń sharshatqan tusy da, shal­dyq­tyryp, shamyrqantqan tusy da boldy. Bol­dy! Bári boldy... Eldiń esi kete eseńgiregen kezi de, “Meni eldiń jaıy qatty maza­laı­dy...” dep ýaıymǵa túsip, qobal­jýdyń kók muhıtyn keshken tusy da boldy. Boldy!.. Ja­ratylys boıyna úlken qaı­sarlyq pen jigerdi ólshep-piship jatpaı, molynan kúrep bergen osy bir kúresker tulǵa el múddesin jeke basynyń múddesinen joǵary ustaı­ty­nyn sondaı sátterde on san ret dáleldedi. Sonyń nátıjesi – búgingi Qazaqstan! Táýel­siz Qazaq eli qysqa merzim ishinde adam tańdanarlyqtaı, álem súısinerlikteı tarıhı qadamdar jasady. Parıj, Rım, Máskeý, Shanhaı, Nıý-Iork se­kildi álem nazaryna ilikken uly qa­lalardy kórip, súısinip, sú­ıinip júrip, shirkin-aı, bizdiń elde osyndaı aspanmen talasqan ásem ǵımarattar, el tarıhy men armanyn arqalaǵan eskert­kish­ter qashan kókke boı sozar eken degen oıymyz eselep júzege asqan joq pa?! Sal saharanyń tósinde, Saryarqada Astanadaı aıdarly ásem qala boı kóterip úlgerdi. Kórgenniń kóz jaýyn alar ǵajaıyp arhıtektýralyq symbaty kóz tartar saraılar, ǵımarattar, úıler, kósheler, alańdar el abyroıy men ıgiligine qyzmet ete bastady... Alashtyń arý qalasy Almaty da burynǵydan beter nurlanyp, Alataý bókteri qulpyryp shyǵa kelgen joq pa?!. Já, aıta bersek, áńgime kóp... Eskertkish degennen shyǵady... Astana az ǵana merzim ishinde halqymyzdyń qabyrǵaly qalyń tarıhyn aıǵaqtar jańa eskert­kish­ter­men tolyqty. On toǵyzyn­shy ǵasyrdyń qyrqynshy jyldary atasy Abylaıdan qalǵan Arqanyń eń ásem tóri Kókshe men Esil-Nurany otarlaýshy jurttyń bodanyna tastap, at jaly, túıe qomynda Betpaqty betke alǵan, belgisiz kúnderge kóshin baǵyttaǵan, azattyq úshin alysqan, qazaq úshin qan keshken Dalanyń sońǵy hany aty­na qaıyra qonyp, araǵa 160 jyldaı ýaqyt salyp, Arqaǵa qaıta oraldy. Azattyq rý­hynyń almas qyly­shyndaı elesteıtin Ke­ne­sarynyń at ústindegi beı­ne­siniń Arqa tó­rinen, elorda bıiginen kó­rinýi tarıhı ádilettiń barlyǵyn, táýel­siz­diktiń beriktigin, baıandylyǵyn dáleldeıtin bel­gideı kóringeni ras. Basqa basqa, al osy Esil jaǵasynan dúnıege atyrylǵan at ústinen qaraǵan Kenesary músininde úlken maǵyna bary anyq. Jońǵar soǵysy tusyndaǵy qazaq halqynyń bas batyrlary Bógenbaı men Qabanbaıdyń elorda tórinen biri at ústine qonyp, biri erliktiń uly sımvo­lyndaı aq kesene keıpinde oryn alýy, qazaqtyń qos birdeı uly aqyny – Abaı, Jambyl eskert­kishteriniń boı kóterýi, jıyrmasyn­shy ǵasyrdyń has batyry Baýyrjan Mo­mysh­- u­ly eskert­ki­shiniń somdalýy arýaqty Alash eliniń uly tórine Altyn Qyrannyń belgisi bolyp ornyqqan Azattyq pen Táýelsizdiktiń arqasynda emes dep kim aıta alady! Qazaq tarıhy – baı tarıh. Alys-alys ǵasyrlardan tamyr tartatyn dáýirlerdiń tereń qoınaýlaryna jeteleıtin tarıh. Qazaq handyǵy – osynaý uly tarıhy­myzdyń el jadyna “qazaq” ataýy qaıta oralǵan kezeńniń aıqyn bir nyshany, bastaýyn myńdaǵan jyldardan alatyn halyqtyq uly tarıhymyzdyń jalǵasy, shashylǵan ulystardyń basyn bir tý astyna qaıta jınaǵan, ata-babalary­myzdyń eldikke, tutastyqqa umtylýynyń belgisi. Sondyqtan qazaq handyǵy ómirge kelgen orta ǵasyrǵa qurmet kórsetý – at ústinde júrip, el tutastyǵy úshin alysqan Qasym, Esim, Táýekel, Táýke, Abylaı­lardyń uly arý­aq­taryna qurmet kórsetý dep baǵa­la­ýy­myz kerek. Biz Kereı men Jánibek eskert­ki­shiniń ashylýynda sóılegen Elbasy só­zinen halqymyzdyń ótken tarıhyn tanyp, baǵalaýdyń jańa satyǵa kóterilgen kezeńde turǵanyn ańǵardyq. El Prezı­den­tiniń óz halqynyń ótken tarıhy jaıly tereń de maǵynaly oıyn, pikir-tolǵamyn estidik. О́tkenińdi taný, ótkenińdi qadirleý – ózińdi taný, ózińdi baǵalaý! Astananyń eń sulý gúlzarlarynyń birine ornyqqan Jánibek pen Kereı handardyń eskertkishi óz ótke­ni­ne júrdim-bardym qaraıtyn keıbir jas­ta­rymyzdyń boıynda tarıhı sananyń, ult­tyq rýhtyń qalyptasýyna áser eteri shúbásiz. Osynyń bári aınalyp kelgende el táýelsizdiginiń arqasynda atqarylǵan, atqarylyp kele jatqan memlekettik mańyzy zor rýhanı sharalar. О́mir atamnyń halyqtyq máteli aldymnan kóp shyqty. Kóp estidim. Ásirese esimde qalǵany – el ishi ala­sa­pyran bolyp jatqan ótken ǵasyrdyń 90 jyl­daryndaǵy Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń bir májilisi... Aıy-kúni esimde joq. Este qalǵany – osy bir halyqtyq ta­my­ry tereń sózdiń alǵashqy Qazaq Prezıdentiniń aýzymen aıtylǵany. 1990 jyldyń jazy. Kúnde jıyn... Kúnde mıtıng... О́skemennen, Oraldan, Qyzyljardan dúńkildep alýan-alýan aqpardyń jetip jatqan kezi. Bir bútin el syrtqy-ishki “úrıt, soq” kúshterdiń jel­pýimen ekige bóline jazdap, ári-sári bolyp apshyp turǵan tus. Ertistiń oń jaǵalaýy sol jaǵalaýyna kóz alartsa, Jaıyqtyń kaza­ches­tvo­sy shporlaryn sartyldatyp, Oral kóshelerin shańdatyp jatty. Omby jaqtan kelgen qaısybir ushqalaq jigitter Sol­tústik jaqta ózderinshe áreket jasaǵansyp, el ishin qobaljytyp turdy... Almaty mazasyz... Úkimet úıiniń ishi-syrty gý-gý... Osyǵan deıingi KSRO Joǵarǵy Keńe­siniń ashyq jarııalylyq úlgide telearna­lar arqyly tikeleı efırde ótetin sessııa májilisterin búkil álem tiri teatr kórgen­deı, qara qobdıshanyń aldyna baılanyp otyryp qadaǵalaıtyny esimizde. Kóshe-kósheden laqyldap kelip, úkimet úıleriniń keń zaldaryna saý etip kirgen popýlıstik demokratııanyń “aýyzdyǵa sóz, aıaqtyǵa jol” bermeı turǵan tusy. Qaǵazsyz sóı-leıtin sheshender qaǵaz ustamaı minbege kóterile almaıtyn tusaýly qoǵamnyń tusaýly kósemderin bir ýys etti. Mine... Bir ssenarıımen ydyrap, sógilgen alyp qoǵamnyń bir bólshegi sanalatyn Qazaqstan qoǵamy da áýelgide ortalyqtyń álgi dańǵaza-daqpyrty mol jolymen Joǵarǵy Keńes májilisterin ótkize bas­tady. Bul oıy, sózi erkin ult zııaly­larynyń tanylýyna, mıllıon sandy Qazaqstan aýdıtorııasynyń aldynda ulttyq múddelerdiń ashyq aıtylýyna qalaı jaǵdaı jasasa, ımperııa ydyrap, kúırese, ımperııamen birge jer-jerdegi, el-eldegi orys ultynyń da taǵdyry talapaıǵa túsetindeı kóretinderdiń pikirleriniń solaı ashyq tarazy basyna túsýine múmkindik berdi. Joǵarǵy Keńestiń 360 depýtaty otyratyn úlken kolonnaly zal demokratııalyq pikir­saıys­tyń shynaıy tórine aınaldy. Árıne birese ońǵa, birese solǵa burýshylar bol­dy. Dúmpýi qatty Soltústik aımaqtardan kelgen depýtat­tar­dyń aıqaı-súreńi jetip artylady. Nesin jasyraıyq, keıde “azamattyq qoǵam” deıtin jeleýmen ulttyq múddelerdi aıaqasty etkisi kelgen azamattar óz ishimizden de tabylyp jatty. Qyzdy-qyzdymen kóshpeli mıkrofon qolyna tımeı qalǵanda qaısybir qyzý­qandy depýtattar asaý atqa jaıdaq minip, tura shapqan shabandozdaı ortalyq trı­býnanyń mıkrofonyna jarmasyp jata­tyn... Osyndaı minez tanytyp, ortalyq mıkrofonǵa júgirip shyqqan marqum Aleksandr Aleksandrovıch Knıagınınniń: “Já! Toqtańdar!” dep qazaq ultynyń tarıhı ádiletsizdikti kóp kórgen halyq ekenin aıtyp, araǵa túskeni: “Men – qazaq halqynyń orys perzentimin!” dep qanatty sóz aıtqany, Qazaq Parlamen­tiniń abyroıyn kótergeni jadymyzda! Árıne bul búgingi jıyn ótkizý tártibi men el basqarý júıesi bir izge túsken Astana tó­rinen qaraǵanda, sál jabaıylaý, sál tur­paıylaý kórinýi múmkin. Ári mundaı sessııa májilisterin basqarýdyń ózi ári qıyn, ári kúlkili bolyp elesteri anyq. Biraq bizdi pikir aıtyp, doda buzýǵa qalyptastyrǵan sol parlamentti de, parlament tórinen baǵdar berip otyratyn osydan 20 jyl burynǵy alǵashqy Qazaqstan Prezıdentin de saǵynyp eske alatynymyz shyndyq... Pikirsaıystyń qyzyl órti órshigen tustarda Nursultan Ábishuly jıi-jıi sózge aralasyp, áńgime betin durys jolǵa salyp otyratyn. Oıy ótimdi, sózi utymdy, pikiri ótkir bolǵandyqtan ba, teńizdeı teńselgen úlken zal siltideı tyna qalatyn... Aryny basylǵan aıqaıshy toptardyń qaısybir ókilderi bas shulǵyp, Elbasy sózimen kelisetindikterin moıyndap otyratyn... “Táýekel túbi – jel qaıyq, minesiń de ótesiń...” deıdi atamyz qazaq. Nursultan Nazarbaevty alys-jaqynnan tanyp, bilip júrip, tulǵa boıyndaǵy meniń kózim jetken endigi bir ereksheligi – der kezinde táýekelge qamshy basa biletini. Sol Táýekel ony tarıhtyń aqjal tolqyndaryna batyrmaı aman alyp keledi. Qolyna bolatshynyń súımenin ustaǵan bozbala kezden el tizginin ıgergen búgingi Elbasy bıigi aralyǵynda jatqan ýaqyt keńistigi maǵan Táýekel men Sabyr­dan órilgen qaıratty, qaısar jannyń kúreske toly jyldaryn elesteterdeı... Álgi meniń jadymda saqtalyp qalǵan jıynda áldebir sheshen órekpip toqtaý bermegeni esimde. Prezıdenttiń shalt qımyldap, mıkrofon alǵany esimde. Sondaǵy sóılegen sóziniń myna bir tusy meniń jadymda qalyp qoıypty. “Árkim el taǵdyryn óz taǵdyryndaı kórip, sóıleýi lázim. Daýdyń arty jaýlyqqa aparmaýy tıis. Jaýlyqqa barǵan elderdiń bozdaq ulandary qalaı oqqa ushyp, jazyqsyzdan-jazyqsyz qyrylyp jatqanyn kórip otyrsyzdar. Ult namysy otpen teń. Otpen oınaýǵa bolmaıdy. Daýdyń qurbany bolǵan sol ózgeniń ulyn óz ulyńdaı kórip, aryńnyń aldynda adal sóıle! Sonda ǵana isimiz ońǵa basady. Sóz – kıeli dúnıe. Taýyp sóıleseń – baǵyń janady, aýyp sóıleseń – astyńdaǵy taǵyń janady. Bir aýyz sóz bárin sheshedi. Qýanyshqa bóleıdi, baıqamasań qanǵa batyrady. Taýly Qarabaq qyrǵyny baıqamaı aıtylǵan bir aýyz sózden bastalǵan. Sózge jaýapty bolaıyq!” degeni aıqaıshylarǵa da, janashyrlarǵa da qatty áser etkeni esimde... Aıqaı-uıqaıy tym qaradúrsin kórin­ge­nimen, pikir aıtýy, sózge toqtaýy jaǵynan, Qazaqstannyń sol kezeńdegi betke ustar bilikti, beldi azamattary túgel jınal­ǵan­dyqtan ba, ótken ǵasyrdyń toq­sanynshy jylǵy alasapyran tolqyny irik­tegen Jo­ǵarǵy Keńestiń HII shaqy­rylymy ege­men­digimizge tıimdi, eldigimizge paıdaly kóp is tyndyrǵan parlament bolǵany shúbásiz. Jańa tarıhtyń áýpirim kezi ásirese kóp etnos ókilderi turatyn Qazaqstanda tynyshsyz boldy. Eki júz jyldan astam ýaqyt Edil-Jaıyq pen Esil-Nurany, Ertis pen Altaıdy erkin jaılaǵan qazynaly Qazaq elin ımperııa quramynan alyp ketý ońaıǵa túsken joq... Shekarasy belgi­len­begen, áskeri joq, halqynyń qyryq pa­ıyzdaıy ǵana baıyrǵy jurtty quraıtyn, eń bastysy, jarty álemdi alańdatqan Semeı polıgony men Baıqońyr ǵarysh aılaǵy ornalasqan Uly Dalany tastap shyǵý Reseı úshin de, sol tustaǵy Keńes Odaǵynyń kósemderi úshin de, tipti basqany qoıyp, óz ishimizdegi ortalyqqa qarap ańyrap, úlken astaýdan dám tatyp úırengen, strategııalyq maqsatta jumys istep kelgen alyp óndiris oryndarynyń qyzyl dırektorlary úshin de bul qadam qıynnyń qıyny boldy... Eger... Dál osy kezeńde Qazaqstan se­kil­di alyp ımperııanyń alyp keńistigin Nur­sultan Nazarbaevtan ózge bireý basqarǵanda Orta Azııanyń kindik jurty ne bolar edi degen saýaldyń jaýabyn aryńyzben betpe-bet otyryp izdep kórińizshi. Shynynda ne bolar edi?! Árkim óz jaýabyn ózi aıtar... Men úshin bul suraqtyń jaýaby sol toqsa­nynshy jyldary qalaı aıqyn bolsa, búgin de solaı aıqyn... Jaýabym jalǵyz – El ishi búliný qarsańynda turǵan toqsanynshy jyldar basynda halyq óz taǵdyryn ózi sengen basshysynyń qolyna jańylmaı tap­syr­ǵany – tarıhı tańdaý, zaman aqıqaty. Qazaqstan úshin, qazaq halqy úshin tarıhtyń aýmaly-tókpeli osyndaı ótpeli kezeńinde eski men jańanyń minezin tap basyp ustar, halyq júregine jol taba biler, qaı ult úshin de kúrdeli kezeńde úmit otyn óshirmeı, senim bıiginen kóriner, “órge salsań – tóske ozar, erte salsań – keshke ozar” qazaqy uǵym turǵysynan aıtqanda, arǵymaq bitimdi, arystan júrekti bir azamattyń kósh tizginin qolǵa alýy kerek edi... Tarıh sol kerektiń údesinen shyqty. Halyq óz tańdaýyn qalaı jańylmaı jasaǵan bolsa, Nursultan Nazarbaev ta el kóshin qıyn-qystaý kezeńderden solaı aman alyp ótip, el Senimin arqalap keledi. Nurlan ORAZALIN, Qazaqstan Jazýshylar odaǵy basqarmasynyń tóraǵasy, Memlekettik syılyqtyń laýreaty.