Kollajdardy jasaǵan – Amangeldi Qııas, «EQ»
Sıfrlyq valıýtany jasaý ıdeıasy 2010 jyldyń sońynda paıda boldy. Álem elderi bul baǵytta óz betinshe izdendi. Negizgi maqsat – qarjy júıesin jańǵyrtý, tólemderdi jedeldetý, shyǵyndy azaıtý ári baqylaýdy kúsheıtý edi. Barlyq modeldi biriktirgen ortaq negiz – blokcheın tehnologııasy. Biraq bul krıptovalıýtadaǵydaı memleketten táýelsiz júıe emes. Munda basqarý ortalyq banktiń qolynda.
Alǵash bolyp naqty qadam jasaǵan el – Bagam araldary. 2020 jyly olar «Sand Dollar» atty sıfrlyq valıýtany iske qosty. 2022 jyly AQSh Federaldyq rezerv júıesi sıfrlyq dollardyń múmkindigin talqylady. Onda tólemderdi jyldamdatý, dollardyń álemdik rólin saqtaý, kóleńkeli qarjy aǵyndaryn azaıtý sekildi mindetter aıtyldy. Degenmen osy kúnge deıin AQSh sıfrlyq dollardy engizgen joq. Elimiz bolsa talqylaýmen shektelmeı, naqty iske kiristi. Joba 2021 jyly bastaldy. 2023–2024 jyldary qanatqaqty ssenarııler synaldy. Qazir fýnksıonal keńeıip, bankter qosylyp jatyr.
Bas banktiń habarlaýynsha, búginde memlekettik jobalar aıasynda shamamen 336 mlrd teńge sıfrlyq formatta shyǵarylǵan. Mańyzdy qanatqaqty jobalardyń biri – QQS tańbalaý. Bıylǵy aqpannan bastap Qarjy mınıstrligi sıfrlyq teńge arqyly QQS somasyn tańbalaý tetigin engizdi. Tańbalanǵan qarajat tek salyq tóleýge, jetkizý tizbegindegi esep aıyrysýǵa jumsalady. Sonyń nátıjesinde 95,6 mln teńge QQS 10 kún ishinde qaıtarylǵan. Buryn bul rásim 75–90 kúnge sozylatyn.
Sıfrlyq teńge jobasy iske qosylǵaly beri onyń múmkindigi birtindep keńeıip keledi. Ulttyq tólem korporasııasy sıfrlyq teńge júıesin damytý departamentiniń bas sarapshysy Áıgerim Babaǵalıevanyń aıtýynsha, joba aıasynda onnan astam qoldaný baǵyty synaqtan ótken. Bul bastama tek teorııalyq deńgeıde qalyp qoımaı, naqty salalarda tájirıbeden ótkizilgen qarjylyq quralǵa aınalǵan.
«Solardyń ishinde jol qurylysy men qosylǵan qun salyǵyn qaıtarý sııaqty salalar bar. Sonymen qatar bizdiń jobanyń halyqaralyq deńgeıde moıyndalǵanyn atap ótkim keledi. Halyqaralyq valıýta qory elimizdi ortalyq bankterdiń sıfrlyq valıýtasyn damytý isinde eń ozyq elderdiń biri dep tanydy. 2024 jyly «Currency Research» uıymynan arnaıy marapat aldyq. Sıfrlyq teńge – aqshamen qatar júretin ulttyq valıýtanyń úshinshi túri. Ony Ulttyq bank shyǵarady ári kádimgi teńgemen birdeı qunǵa ıe. Aıyrmashylyǵy, ol qaǵaz emes, blokcheın tehnologııasyna negizdelgen erekshe belgiler túrinde saqtalady. Iаǵnı ár teńgeniń óz sıfrlyq izi bar degen sóz. Úsh túri de qatar ómir súredi», dep túsindirdi qarjy mamany.
Byltyr qanatqaqty joba aıasynda «Dostyq – Moıynty» temirjolynyń qurylysyna bólingen qarajat sıfrlyq formatta berildi. Bul qarjy tek temirjol salý jumysyna, kelisimshartta kórsetilgen qyzmetke jumsaldy. Qarajat naqty maqsatqa baǵyttalyp, oryndalǵan soń belgi avtomatty túrde alynyp tastaldy.
Búginde júıege bes bank pen «Qazposhta», sondaı-aq Qarjy mınıstrliginiń Qazynashylyq komıteti qosylǵan. Atap aıtqanda, «Nurbank», «Halyq banki», «Eýrazııalyq bank», «Bank SentrKredıt», «Altyn Bank» sıfrlyq teńgemen jumys istep otyr. Sonyń ishinde «Nurbank» sıfrlyq teńgege qatysty segiz negizgi fýnksııany tolyq engizgen. Klıentter shot ashyp, balansyn qarap, aqsha aýdaryp, konvertasııa jasap, barlyq operasııany onlaın oryndaı alady. Bankke baryp, qaǵaz qujat rásimdeýdiń qajeti joq.
Ekonomıst Rýslan Sultanovtyń sózinshe, sıfrlyq teńgeniń basty ereksheligi – onyń baǵdarlamalana alatynynda. Aqshany aldyn ala naqty maqsatqa baılap qoıýǵa bolady. Mysaly, mektepke bólingen bıýdjet tek merdigerlerge jetedi. Fermerge berilgen sýbsıdııa tehnıka satyp alǵany rastalǵannan keıin ǵana qoljetimdi bolady. Qarajat tehnıkalyq turǵydan basqa baǵytqa ketpeıdi. Jyl saıyn bıýdjet arqyly trıllıon teńge ótetin el úshin bul – paradıgmanyń ózgerýi. Qazir baqylaý kóbine shyǵyn jasalǵannan keıin tekserý arqyly júredi. Al sıfrlyq teńgede baqylaý tólemniń ózine engizilgen. Iаǵnı aqsha shart oryndalmaıynsha qozǵala almaıdy. Júıe memlekettik shyǵystardyń ár túrine engizilýi úshin memlekettik organdardyń aqparattyq júıelerimen tolyq ıntegrasııa qajet. Sebebi baǵdarlamalanatyn tólemder sol derekterdiń negizinde oryndalady.
«Mysaly, memleket eki qala arasyndaǵy jol qurylysyna 10 mlrd teńge bóldi delik. Qazir bul qarajat mınıstrlikten oblystyq ákimdikke, odan merdigerge, keıin qosalqy merdigerlerge, jetkizýshilerge jáne jumysshylarǵa ótedi. Ár kezeńde kidiris te bolýy múmkin, maqsatsyz jumsaý da kezdesýi kádik, sybaılas jemqorlyq táýekeli de bar. Baqylaý kóbine keıin júrgiziledi, tekseris pen aýdıtten soń ǵana anyqtalady. Al dál osy 10 mlrd teńge sıfrlyq formatta bólinse, jaǵdaı ózgeredi. Qarjy mınıstrligi sıfrlyq teńgeni Ulttyq bank platformasy arqyly arnaıy belgimen shyǵarady. Mysaly, «Astana – Kókshetaý» joly dep tańbalanady. Bul qarajat tek smetada kórsetilgen materıaldarǵa, janar-jaǵarmaıǵa, eńbek aqyǵa ǵana jumsala alady. Ár tólemde jetkizýshiniń sıfrlyq sáıkestendirýi bolýǵa tıis. Merzimi jyl sońyna deıin belgilenedi. Shetelge aýdarýǵa nemese qolma-qol aqshaǵa aınaldyrýǵa bolmaıdy. Merdiger qarajatty sıfrlyq ámııany arqyly alady. Ár operasııany smart kelisimshart tekseredi. Ruqsat etilgen shyǵyn ba, tirkelgen jetkizýshi me, lımıt asqan joq pa degen talaptar avtomatty túrde qaralady. Eger shart oryndalmasa, tólem birden buǵattalady», deıdi R.Sultanov.
Dese de, táýekelder de joq emes. Qarjy naryǵyn damytý jáne retteý agenttigi keıingi ýaqytta sıfrlyq teńge ataýyn paıdalanyp jasalatyn alaıaqtyq áreketterdiń kóbeıgenin eskertti. Agenttiktiń aıtýynsha, alaıaqtar azamattarǵa aıyna nemese aptasyna 50–100 paıyzǵa deıin kepildendirilgen tabys ýáde etedi. Usynystar «jańa memlekettik ınvestısııalyq joba», «sıfrlyq teńge platformasy», «Ulttyq banktiń resmı baǵdarlamasy» degen ataýmen taratylady. Agenttik bul máselege qatysty naqty túsindirme berdi.
«Sıfrlyq teńge – ınvestısııalyq qural emes, paıda tabýǵa arnalmaǵan. Tek esep aıyrysý quraly retinde qurylady. Taýar men qyzmetke tóleýge, aýdarym jasaýǵa, áleýmettik tólemderge qoldanylady. Ol bógde saıttar arqyly satylmaıdy, bastapqyda satyp alý retinde usynylmaıdy. Memlekettik uıymdar ınvestısııalyq jobalarǵa halyqtan qarajat tartpaıdy. Alaıaqtardyń áreketi belgili bir psıhologııalyq tásilderge negizdelgen. Birinshisi – memleketke degen senimdi paıdalaný. Ekinshisi – tıimdi múmkindikti jiberip alamyn degen qorqynysh sezimin oıatý. Úshinshisi – táýekelsiz joǵary tabys ýáde etý. Aldymen áleýetti «ınvestorǵa» jeke kabınet kórsetilip, kiristiń óskeni beınelenedi. Tipti alǵashqy shaǵyn tólem de jasalýy múmkin. Keıin iri somany salý usynylady. Al qarajatty qaıtaryp alý kezeńinde baılanys úziledi», dep túsindirdi agenttik.
