Álem muraǵaty: Alash kóshbasshysy hám zııalylary

Keleli basqosýda 2022 jyly Japo­nııa, Chehııa jáne Slovakııa arhıv­teri, kitaphanalary men jeke qorlarynan anyqtalǵan jańa ári qundy tarıhı qujattar talqylanyp, ǵylymı aınalymǵa engizý máselesi qozǵaldy. Bul qujattar XX ǵasyrdaǵy qazaqtarǵa qatysty estelikterdi qamtıdy. Naqtyraq aıtsaq, zertteýshi-aýdarmashylar Sultan Kamalıden men Dinmuhamet Baıjumanyń bir­lesken jumysynyń nátıjesinde 300-ge jýyq muraǵat qujattary – estelikter, zertteýler men materıaldar jınaqtalǵan. Sonyń biri – I.Dvorjaktyń «Qazaq arasynda» atty eńbegi. Al qalǵan qujattar aldaǵy ýaqytta jeke kitap bolyp shyǵady dep josparlanyp otyr.

Halyqaralyq konferensııaǵa otan­dyq jáne sheteldik alashtanýshy ǵalymdar, Parlament depýtattary, Qazaqstan, Japonııa, Chehııa jáne Slovakııa elderiniń qoǵam jáne memleket qaıratkerleri, EUÝ Dırektorlar keńesiniń tóraǵasy, joǵary oqý oryndarynyń professor-oqytýshylar quramy men doktoranttar qatysty.

«Qazaq gazetteri» seriktestigi bas dırektory, alashtanýshy ǵalym Dıhan Qamzabekuly moderatorlyq etken jıyn­da L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ rektory Erlan Sydyqov, «Aq jol» QDP tóraǵasy, Parlament Májilisiniń depýtaty Azat Perýashev, Astanadaǵy Chehııa elshisiniń orynbasary Iosef Bogach, Memlekettik komıssııa jobalyq keńsesiniń jetekshisi, «Qaharmandar» RQQ prezıdenti Sabyr Qasymov, Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń dırektory Zııabek Qabyldınov sóz alyp, atalǵan qujattardy ǵylymı aınalymǵa engizý  tarıhı ádildikti qalpyna keltirý ǵana emes, sondaı-aq qazirgi Qazaqstannyń memleket qurý tájirıbesiniń tamyry tereńde jatqanyn dáleldeıtin mańyzdy qadam ekenin atap ótti.

«Keshegi halyq talqysyna usy­nyl­ǵan, egemendigimizdiń jańa bir kezeńin anyqtaıtyn Ata zań jobasynda «memle­kettilikti nyǵaıta otyryp», «Uly dala­nyń myńdaǵan jyldyq tarıhynyń sabaqtastyǵyn saqtap» degen joldar jazyldy. Búgingi Alash kóshbasshysy, birtýar ǵalym, qalamger Álıhan Bókeıhanǵa arnalǵan konferensııa osy memlekettilik tarıhyna, tájirıbesine taǵzym der edik. Prezıdentimiz: «Táýelsizdik bárinen qymbat», dedi. Bul ǵylymı jıyn Álı­hannyń 160 jyldyǵynyń ǵana emes, el Táýelsizdiginiń 35 jyldyǵynyń da izashar bastamasy bolyp otyr. Álıhan Bókeıhan – eldik, memleketshildik, zııalylyq rámizi, qaıratkerliktiń temirqazyǵy. Ultqa aqylmen, qalammen, ǵylymmen qyzmet etýdiń úlgisi. Aldaǵy ýaqytta Álıhannyń 21 tomdyq tolyq shyǵarmalar jınaǵy usynylmaq. Buny álıhantanýdyń jańa kezeńi dep qabyldaımyz», dedi Dıhan Qamzabekuly.

Sondaı-aq «Aq jol» QDP tóra­ǵasy, Parlament Májilisiniń depýtaty Azat Perýashev Alash arysy­nyń jas urpaq tárbıesindegi róline toqtaldy.

«Álıhan Bókeıhannyń ult jolynda sińirgen eńbegin, árıne, bir baıandama barysynda aıtyp taýysý múmkin emes. Birtýar tulǵanyń el damýyna, memlekettiligine kórsetken qyzmeti saıası, ekonomıkalyq, áleýmettik jaǵynan alyp qarasaq ta orasan. Áli kúnge deıin alashshyl azamattarǵa serpin berip keledi. «Aq jol» partııasy úshin Alash ıdeıasy jaı ǵana uran sóz emes. Biz kúndelikti jumys aıasynda, qandaı minberde bolsyn Alash ustanymyn nasıhattaımyz. Jalpy, Alash taqyrybymen ǵalymdar ǵana aınalysýy kerek degen – jańsaq oı. Alash ıdeıasy ár qazaq balasymen birge jasaýy kerek», dedi ol.

Zertteýshilerdiń aıtýynsha, tabyl­ǵan qujattar 1917–1920 jyldary Alash res­pýblıkasy avtonomııa deńgeıinde emes, derbes ári egemen memleket bolyp ómir súrgenin aıǵaqtaıdy. Bul jańalyqtar Alash qozǵalysynyń halyqaralyq baılanystary men saıası qyzmetin tereńirek túsinýge múmkindik beredi.

QR UǴA akademıgi, Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstı­týtynyń dırektory Zııabek Qabyldınov sol bir qıyn kezeńde qazaq rýhanııatyna ólsheýsiz úles qosqan taý tulǵanyń azamattyq bolmysyn sıpattady.

«Ol halyq jadynda asa bilimdi, saýatty adam retinde qaldy. Dala jurty men ózge halyqtardyń zııaly qaýym ókilderiniń zor qurmetine ıe boldy. Ony ulttyq tarıhty, mádenıet pen dástúrdi tereń bilip, qazaq memlekettiligin qalpyna keltirý jolyndaǵy kúresinde kóringen óz halqyna degen janqııarlyq ári rııasyz qyzmeti erekshelendirdi. Ol halyq kóshbasshysy qandaı bolýy kerek degen uǵymnyń jarqyn úlgisi boldy. Mıllıondaǵan qazaq halqyn Alash qozǵalysynyń ıdeıasy tóńiregine toptastyryp, qoǵamnyń saýatty bóligin týǵan jerge adal qyzmet etýge úndedi», dedi ol.

Alqaly jıyn barysynda I.Dvor­jaktyń qazaq-orys tilderine aýda­ryl­ǵan «Qazaq arasynda» jáne B.Barysbekov qurastyrǵan «Álıhan Bókeıhan. «Alash» ıdeıasy jáne birtutas túrki álemi» kitaptarynyń tanystyrylymy ótti.

«Qazaqtar arasynda» atty eńbe­ginde avtor qazaq halqynyń turmys-tirshiligin, salt-dástúrin, tilin jáne ádebı muralaryn sıpattaıtyn qundy etnografııalyq derekterdi, sondaı-aq Reseı ımperııasy kezeńindegi aýyr jaǵdaıyn qamtyǵan. Ǵylymı baqy­laý­larymen birge avtor chehos­lo­vakııalyq jaýyn­ger­lerdiń qazaq­tar­men ózara baılanysy týraly jeke estelikterin usynady, sondaı-aq Alash qozǵalysy jetekshilerimen, sonyń ishinde Álıhan Bókeıhanmen bolǵan kezdesý­leri jóninde baıandaıdy.

Kitapta cheh jáne qazaq ult-azattyq qozǵalystarynyń rýhanı jáne tarıhı jaqyndyǵy, olardy biriktiretin mádenı jańǵyrý men saıası derbestikke umtylys ıdeıasy erekshe oryn alady.

Chehoslovak legıonerleri qaýymdas­ty­ǵy­nyń múshesi Mıhal Rak (Praga, Chehııa) legıo­ner Dvorjaktyń esimimen qalaı tanys­qanyn baıandady.

«Zertteýshi Sultan Kamalıden myrza Indrjıh Dvorjak týraly sóz qozǵaǵanda ári tańǵaldym, ári qýandym. Indrjıh Dvorjak – táýel­siz­dik jolyndaǵy kúreske qatys­qan, shamamen júz myń legıonerdiń biri. Búginde olardyń kóbiniń esimi umyt qaldy. Men de ol týraly bilmedim. Onyń kitaby qazaqstandyq áriptesterimizdiń nazaryn aýdardy. Onyń mamandyǵy muǵalim edi. Birinshi dúnıejúzilik soǵysqa eresek shaǵynda attanyp, maıdanda bir aıdaı ǵana bolyp, 1914 jyly tamyzdyń sońynda tutqynǵa tústi. 1918 jyly legıon quramyna kirgen kezde ol Ombyda – Qazaqstan shekarasyna jaqyn qalada pısar qyzmetin atqardy. Sol jerde qazaq mádenıetimen tanysyp, qyzyǵýshylyǵy oıanǵan shyǵar. Keıin osy áserlerin óziniń jalǵyz kitabynda baıandady», dedi Mıhal Rak.

EUÝ «Alash» rýhanı damý ınstı­týty­nyń dırektory Sultanhan Aqquly­nyń aıtýynsha, shetel arhıv­terinen ta­byl­­ǵan jańa qujattar Alash qozǵa­ly­sy­­nyń tarıhyn túbe­geıli qaıta qaraýǵa negiz bolady.

«Japonııa, Chehııa jáne Slovakııa arhıv­terinen anyqtalǵan derekter Álıhan Bókeıhan bastaǵan Alash qaıratkerleriniń halyq­aralyq deń­­geıde saıası baılanystar orna­­týǵa umtylǵanyn dáleldeıdi. Eń ma­ńyz­dysy, 1917–1920 jyldary Alash res­pýb­lıkasy avtonomııalyq qurylym ǵana emes, naqty basqarý ınstıtýttary, shekarasy, áskerı jasaǵy jáne dıplomatııalyq qadam­­dary bar derbes memleket retinde áre­­ket etkenin kórsetetin aıǵaqtar tabylyp otyr. Bul – ulttyq memlekettilik tarı­­­hyna qatysty qalyptasqan kóz­qaras­qa eleýli ózgeris ákeletin jańa­lyq», dedi Sultanhan Aqquly.

Is-shara aıasynda sýretshi Almas Syrǵabaıdyń «Alashtyń Álıhany» atty jeke kórmesi ashylyp, zamanaýı sıpatta ult kóseminiń túrli beınesi usynyldy. Budan bólek «Álıhan Bókeıhan. Men qazaq halqyna qyzmet etýdi toqtatpaımyn» atty Berik Barysbekovtiń derekti fılmi kópshilik nazaryna usynyldy.