Til ǵylymynyń tuńǵysh professory

Men bul maqalamda Ahmet Baıtursynulynan keıingi qazaq til biliminiń kórnekti ǵalymdarynyń biri – ákem – Qudaıbergen Qýanuly Jubanovtyń taǵdyry men taǵylymy týraly qysqasha baıandaý maqsatynda qolyma qalam alyp otyrmyn. Qazaq keńes til biliminiń paıda bolýy men qalyptasýyn sóz ete otyryp, biz otandyq ǵylymnyń damýyna janyn salǵan jandardy úlken qurmetpen eske alamyz. Osyndaı jandardyń biri 20-shy jáne 30-shy jyldary qazaq fılologııasy boıynsha jemisti eńbek etken qazaq keńes lıngvıstıkasynyń negizin qalaýshylardyń biri sanalatyn professor Qudaıbergen Qýanuly Jubanov ekendigin maqtanyshpen aıta alamyn. Ákemniń qazaq fılologııasy ǵylymynyń tarıhynda «professor» ataǵyn alǵan alǵashqy ǵalym bolǵanyn zııaly qaýym jaqsy biledi. Onyń ádiletsizdik pen qatal taǵdyrdyń qurbany bolǵany da barshaǵa málim. Q.Jubanovtyń bastapqy kezde alǵan bilimi onyń tilshi-ǵa­lym bolyp qalyptasýyna negiz bolǵanyn aıta ketýimiz kerek. О́ıtkeni, ol osy jyldary arab jáne parsy, sondaı-aq orys tili sııaqty qurylymy ózge tilderdi meńgeredi. On segiz jasynda-aq Q.Jubanov túrki, arab jáne parsy tilderinde sóıleý, sondaı-aq jazba tilderin meńgerip shyǵady. Bala kezinen ádebıetke qyzyǵyp, keıbir shyǵys tilderin bilgendikten, kóptegen arab-parsy ádebıetin, atap aıtqanda, Fırdoýsıdiń «Shaxnamasy», Saǵdıdiń «Gúlis­tanyn», Nızamıdiń «Láıli men Májnúnin», t.b. klassıkalyq týyndylardyń túpnusqasyn oqıdy. Aqtóbede qyzmet istep júrgende Q.Jubanovty Qazaq­stannyń sol kezdegi astanasy Qyzylorda qalasyna shaqyrady. Onda ol Halyq aǵartý komıs­sarıatyndaǵy (Hapkomppoc) ıns­pektorlyq jumysqa turady. 1929 jyly qańtar aıynda ǵalymdy Lenıngradtaǵy Shyǵystyń tiri tilderi ınstıtýtyna túrkologııa ilimi boıynsha aspırantýraǵa jiberedi. Bir jyldan keıin KSRO Ǵylym akademııasynyń Iаfetıdologııa ınstıtýtynyń aspı­ran­týrasyna aýysady. Ol óz betinshe jalpy til bilimi jáne túrkitaný salasynda ǵylymı-zertteý jumystaryn júrgizedi. Jańa latyn álipbıine ótýge arnalǵan is-sharalarǵa belsene aralasady, 1929 jyly maýsym aıynda qazaq orfografııasynyń negizgi qaǵıdattaryn ázirleý máselesine qatysty Qyzylorda qalasynda shaqyrylǵan ǵylymı-orfografııalyq konferensııada sóz sóıleıdi. 1930 jyly Almaty qalasynda ótken Qazaqstannyń Birinshi óńirtaný quryltaıynda arnaıy baıandama jasaıdy. Bul baıandamasy onyń birneshe túrki tilin salystyra zerttegen tııanaqty ǵylymı izdenisteriniń nátıjesi retinde kórindi. Qudaıbergen Jubanov túrki jáne basqa tilderdiń bilgiri ǵana emes, qabileti erekshe pýblısıst te bolǵan. «Kúı» atty tamasha týyndysy taqyrybynyń sonylyǵymen jáne derektik materıaldardyń moldyǵymen erekshelenedi. Osy jumysty fılologtarǵa ǵana emes, Abdyl-Xadıp Mypagı, Payf Ekta, ál-Fapabı, Belıaev, Ýspenskıı, professorlar Fıtpat, Oganezashvılı, t.b. avtorlardyń mýzykataný baǵytyndaǵy jekelegen eńbekterin mysalǵa keltire otyryp, túrki tilderiniń tarıhı-lıngvıstıkalyq derekterin júıeleý men taldaý arqyly halyq mýzykasy janrlarynyń paıda bolý retin naqtylap, qazaq mýzykatanýshylary men óner tarıhshylaryna tyńnan jol siltedi. Kórnekti ǵalym qazaq jazba ádebıetiniń klassıgi Abaıdyń qaıtys bolǵanyna 30 jyl tolýyna oraı aqynnyń tili týraly jazylǵan maqalasy onyń eńbekteriniń ishindegi tanymdyq máni jaǵynan qyzyqty da mazmundy shyǵarmalarynyń biri bolyp tabylady. Bul maqala qazaq ádebıettaný ǵylymyna qosylǵan asa qundy úles desek, artyq aıtqandyq bolmas. Abaı óleńderi qurylysynyń tóltýmalyǵyn, onyń halyq tilin qoldanýdaǵy jańashyldyǵy men sheberligin alǵashqylardyń biri bolyp dáleldedi. Jalpy, álem mádenıetiniń, onyń ishinde klassıkalyq Shyǵys mádenıeti qazynasynyń tamasha bilgiri  re­tinde professor osy maqalada Abaı Qunanbaıulynyń qazaq hal­qy mádenıetiniń tarıhyndaǵy orny men mánin durys anyqtaý úshin ult rýhanııatyna tereńdep barady. Qudaıbergen Qýanuly kórnekti túr­kitanýshy, irgeli zertteýshi retinde óziniń laıyqty baǵasyn alǵan tulǵa. Ol Lenıngrad Shy­ǵys sodan keıin Iаfetıdologııa ıns­tıtýtynyń (keıinnen KSRO ǴA Til bilimi ınstıtýty) aspıranty bola júrip, zerdeli zertteýshi, keń aýqymdy tilshi-ǵalym retinde tanyldy. Daryny men qabileti ózi birneshe jyl qazaq tili kafe­drasynyń meńgerýshisi bolyp qyzmet etken Abaı atyndaǵy Qazaq pedagogıkalyq ınstıtý­tynda sabaq bergen jyldary erekshe aıqyn kórinedi. Ol kóne túrki jazýlary tilin múltiksiz meń­gerip, tyńdaýshylardy rýna (Opxon-Enıceı) jazýlary máseleleri, olardy lekcıka-gpammatıkalyq, fonetıkalyq erekshelikteri týraly bilim nárimen sýsyndatty. О́ziniń pedagogıkalyq qyzmetin qazaq jáne basqa da túrki til­deriniń ǵylymı máselelerimen sheber ushtastyra bildi. Ǵalymnyń qalamynan týǵan ǵylymı eńbekter qazirgi ýaqytta da ózektiligin jo­ǵaltqan joq. Kómekshi jáne kúrdeli etistik­terge arnalǵan jumysy avtordy ana tiliniń leksıka-grammatıkalyq jaratylysynyń bilgiri retinde tanýǵa múmkindik beredi. Atalǵan eńbegi til tarıhshylaryn sóılem músheleri máselelerin zertteýmen ǵana emes, birneshe túrki tilderiniń grammatıkalyq jáne leksıkalyq formalarynyń etımologııasyn anyqtaýmen qyzyqtyrdy. Bul eńbek túrki tilderi derekterin zertteýde salystyrmaly-tarıhı ádisti qoldanýdyń tıimdiligin kórsetti. Tilshi ǵalymnyń qalamynan týǵan qazaq orta mektepteriniń 5-6-synyptaryna arnalǵan alǵashqy oqýlyqtardyń biri sanalatyn «Qazaq tiliniń grammatıkasyn» (1936 jyl) erekshe atap ótýimiz kerek. Atalmysh oqý­lyqta avtor qazaq tiliniń sóz qura­mynyń negizgi máseleleri men fonetıkalyq qubylystaryn bir júıege salyp berdi. Bul grammatıka orta mektepterge arnalǵan qazaq tili oqýlyqtaryn jazýda úlgi sanalady. Ǵalym qazaq fonemalarynyń sandyq jáne sapalyq quramy týraly da júıeli izdenister jasaǵan. Ol óz zertteýlerinde «býyndardyń kirigýi men almasýy (slııanıe ı smeshenıe slogov), ekpin, ásirese, úndestik zańdary sııaqty kóptegen fonetıkalyq qubylystar sóz bólikteriniń ózara myqty baılanysýyna qyzmet etedi», degen ǵylymı tujyrymyn usynǵan. Ǵalym álipbı, orfografııa jáne qoldanbaly til biliminiń basqa da salalaryna arnalǵan keıingi eńbekterin qazaq fonologııasynyń erejelerine negizdegeni jáne bar. Q.Jubanov 1936 jyly «Qazaq tiliniń grammatıkasymen» qatar orta mektepterdiń 5-7-synyptaryna arnalǵan qazaq tili baǵ­dar­lamasyn daıyndady. Bul baǵdarlama qazaq tiliniń ǵylymı zertteý pánine aınalǵandyǵyn dáıekteıtin alǵashqy zerdeli zertteýlerdiń biri bolyp taby­lady. Onda ǵalym qurmalas sóılem sıntaksısine qatysty kózqarastaryn aıqyn kórsetken. Alda aıtqan baǵdarlama oqytýshy jurt­shylyǵynan joǵary baǵa alǵan eken. Belgili keńes túrki­tanýshysy S.Malov ta joǵary baǵalaǵan. Buǵan oqymystynyń «proekt professora X.Jybanova chrezvychaıno naýchnyı, prınsıpıalno vyderjannyı», – dep atap ótýi mysal bolady. Qazaq tili men mektepteri tarı­hynda laıyqty oryny bar ǵalym jeke basqa tabynýshylyq kezeńinde synǵa ushyraıdy. «Qazaq tili grammatıkasy» oqýlyǵyn ádi­letsiz qaralap, grammatıkalyq erejelerden «zııankestik» pıǵyl izdegen maqalalar paıda boldy. Professor Qudaıbepgen Qyan­uly Ju­banovtyń esimi óz kezinde qazaq zııaly qaý­ymynyń, ásirese, bilim berý-aǵartý salasy qyzmetkerleriniń arasynda tanymal boldy. Ony akademıkter I.I.Meshanınov, A.H.Ca­­moılovıch, V.V.Baptold, S.E. Malov, K.K.Iýdaxın, A.K.Borovkov jáne bas­qalar tamasha lıngvıst-ǵalym retinde tanyp, eńbekterin joǵary baǵalaǵanyn joǵaryda da aıt­tyq. Ǵylymı-pedagogıkalyq qyzmetimen qatar Q.Q.Jubanov qoǵamdyq ómirge de belsene aralasyp otyrǵan. Fırdoýsı, Abaı sııaqty uly tulǵalarǵa ar­nalǵan ǵylymı konferensııa­lar uıymdastyrýda bastama kóterip, alqaly jıynda mazmundy baıandamalar jasaǵan. 1935 jyly ol Qazaqstandaǵy mádenıet qyzmetkerleri quryltaıy uı­ym­dastyrý komıtetiniń tór­aǵa­sy bolǵan. Sodan keıin XVI Bú­kilreseılik keńester quryl­taı­yna Qazaqstan atynan delegat etip saılanǵan. Bul jyldary qazaq arasynan shyqqan kásibı tilshi ǵalymdar óte az bolǵany bel­gili. Olardyń barlyǵy derlik (óz qyz­metterin endi ǵana bastap kele jatqan eń jas zertteýshilerdi qospaǵanda) repressııa qurbanyna aınaldy. Sonyń saldarynan qazaq til bilimin qaıta jandandyrý kezeńinde kásibı tilshi ǵalymdardan eshkim qalmaǵan edi. Stalındik jazalaýshy máshıne aıaýshylyq bildirgen joq, ári múltiksiz jumys istedi. Shy­ǵarmashylyq kúshi men qýaty tolysqan, daryny pisip jetilgen ǵalym, zert­teýshi, 38 jastaǵy ákem – professor Qudaıbergen Ju­banov ta «ultshyl» retinde aıyp­taldy. 1936 jyly jaryq kór­gen qazaq orta mektepterine ar­nalǵan tóltýma grammatıka osy aıyptaýǵa negiz boldy. Onyń oqý­­lyǵynda 1937 jyldyń basynda kenetten «halyq jaýy» atan­ǵan S.Seıfýllın, B.Maılın, I.Jansúgirov syndy aqyn-jazý­shylardyń shyǵarmalarynan mysaldar keltirilgen bolatyn. Qazaq tiliniń orfografııalyq normasyn qalyptastyrý máselesinde Q.Jubanov Ahmet Baıtursynuly prın­sıpterin qol­dady. Osy jáne basqa da jaǵdaılar Qu­daıbergen Qýanulyn «ultshyl-fashıst» retinde aıyptaýǵa «aıǵaq» boldy. Ǵalymnyń temir tordyń ar jaǵyndaǵy ómiriniń sońǵy kún­derine qatysty keıbir derekterde Q.Jubanovtyń tabandylyǵy men alǵan betinen qaıtpaıtyndyǵy  aıqyn kórinedi. Ony Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń (UQK) muraǵatynda saqtaýly «RSFSR QK 58-ba­bynyń 2, 8, 9 jáne 11-tarmaqtaryna sáıkes aıyptaý boıynsha №11020 iste» keltirilgen málimetterden ańǵarýǵa bolady. Onda «1937 j. 19 qarashada bastalǵan» jáne «1937 j. 23 jeltoqsanda aıaqtaldy» dep kórsetilgen «№9555387 mura­ǵattyq-tergeý isi» bar. Onda ákemniń ulty úshin eshnárseden taıynbaıtynyn, aqıqat jolyna basyn tigetini taıǵa tańba basqandaı dál aıtylǵan. Bárin bir maqalanyń aıasyna syıǵyzý múmkin emes dep bilemin. Ǵalym qaza bolǵannan keıin Q.Q.Ju­banovtyń otbasynda zaıyby Raýshan men onyń alty balasy (úlkeni bar-joǵy 12 jas­ta, eń kishisi – men 3 aılyq shaqalaq ekenmin) qaldy. Shúkir, bárimiz de keıinnen joǵary bilim aldyq, al ózim fılologııa salasynda ákemniń isin jalǵastyryp, A.Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynda qazaq tiliniń jańa salalary – matematıkalyq, kompıýterlik jáne korpýstyq lıngvıstıkalar boıynsha kandıdattyq, doktorlyq dıssertasııalar qorǵadym. Qazir qazaq tili­niń qoldanbaly salasy boıynsha bólim meńgerýshisi jáne zertteý taqyryptarynyń ǵylymı jetekshisi retinde qyzmet atqaryp kelemin. Osy salanyń professorymyn. Qazaq lıngvıstıkasynyń negizin salý­shylardyń biri, kór­nekti túrkitanýshy-ǵalym, ákem – Qudaıbergen Jubanovtyń esimi 1957 jylǵa deıin qazaq halqynyń jadynan óshirilip tastalǵan edi. Ushqyr oıly, gýmanıtarlyq pánder salasynda shynaıy ensı­klopedııalyq bilimdi birtýar oqymystydan mezgilsiz aıyrylý 30-jyldary áli qalyptasyp úlgermegen qazaq til ǵylymynyń damý úderisine aıtarlyqtaı áser etti. Qazirgi kezde Jubanov úrdisi ǵy­lymda jalǵasyn tabýda. Ákemniń ǵylymı eńbekteri 3-shi ret qaıta basylyp, jaryqqa shyǵyp jatyr. Respýblıkamyzdyń iri ǵy­lymı mekemeleri men jo­ǵary oqý oryndarynda 115 jyl­dyq mereıtoıy ótken jy­ly atalyp, qazaq fılologııa ǵy­lym­darynyń tarıhynda alǵash pro­fessor ataǵy berilgen ǵalymǵa arnalǵan ǵylymı-teorııalyq konferensııalar ótkizildi. Aqtóbe qalasyndaǵy memlekettik ýnıversıtetke Qudaıbergen Jubanov esimi berilip, eskertkish ornatyldy. Bilim ordasynyń aldyndaǵy dańǵyl aǵaıyndy professorlar Qudaıbergen men inisi akademık Ahmettiń – «Aǵaıyndy Ju­banovtar» atymen ataldy. Taıaýda Almatyda Qazaq til biliminiń ǵylymı-teorııalyq negizin salýshy, tuńǵysh professor, aǵartýshy-ǵalym Qudaıbergen Qýanuly Jubanovtyń týǵanyna 115 jyl tolýyna baılanysty Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıteti men A.Baıtursynov atyndaǵy Til bi­limi ınstıtýty «Professor Q.Q.Ju­banov jáne qazirgi til bili­mi, ádebıettaný jáne ádisteme sa­la­syndaǵy ǵylymı-ádisnamalyq zertteýler» atty halyqaralyq ǵylymı-praktıkalyq konferensııa ótedi dep josparlap otyr. Onda qazaq til biliminiń negizgi problemalary men lıngvıstıkalyq zertteýler, onyń nátıjelerin qol­danysqa engizý, buǵan qosa Qudaı­bergen Qýanulynyń eńbekteri sóz bolady. Asqar JUBANOV, A.Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń bas ǵylymı qyzmetkeri, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor. ALMATY.