Jańa ǵylymı saıasattyń nazarynda – eń aldymen adam, ǵalym. О́ıtkeni ǵylymnyń bolashaǵy jas zertteýshilerdiń kelýimen jáne olardyń kásibı damýyna turaqty jaǵdaı jasaýmen tikeleı baılanysty. Infraqurylym men qarjylandyrý qanshalyqty mańyzdy bolǵanymen, ǵylymǵa jańa býyn kelmeıinshe uzaq merzimdi nátıjege qol jetkizý múmkin emes. Sondyqtan búginde júrgizilip jatqan reformalardyń negizinde dál osy qaǵıda jatyr.
Sońǵy jyldary júzege asyrylyp jatqan «Jas ǵalym» granttyq baǵdarlamasy eldiń ǵylymı quramyn jańartýdyń mańyzdy tetikteriniń birine aınaldy. Baǵdarlama iske qosylǵan kezde jas zertteýshilerge myńǵa deıin grant bólý mindeti qoıylǵan edi. Bul maqsat is júzinde oryndaldy.
2022-2025 jyldary ótkizilgen konkýrstar nátıjesinde jalpy somasy 23,16 mlrd teńgeni quraıtyn 941 ǵylymı joba qoldaý tapty. Bul tek sandyq nátıje emes. Bul – jastardyń memlekettik ǵylymı saıasattyń tolyqqandy bóligine aınalyp kele jatqanyn bildiretin mańyzdy ınstıtýsıonaldyq belgi.
Ǵylymnyń jasarý úrdisi statıstıkadan da aıqyn kórinedi. Búginde elimizdegi zertteýshilerdiń 47 paıyzyn, ıaǵnı 12 758 adamdy jas ǵalymdar quraıdy. 2025 jylǵa qaraı olardyń granttyq jobalardy iske asyrýǵa qosqan úlesi 30,1 paıyzǵa jetti. Demek, ǵylymı qaýymdastyqtyń jartysyna jýyǵy otandyq ǵylymnyń jańa kelbetin qalyptastyryp otyrǵan jas býyn ókilderi.
Baǵdarlamany qarjylandyrý da turaqty ósim kórsetip keledi. Máselen, 2023 jyly 2,75 mlrd teńge bólinse, 2025 jyly bul kórsetkish 7,58 mlrd teńgege deıin artty. Mundaı dınamıka memlekettiń jastardyń ǵylymı áleýetin damytýǵa strategııalyq basymdyq berip otyrǵanyn ańǵartady.
«Jas ǵalym» baǵdarlamasy tek jeke jobalardy qoldaýmen shektelmeıdi. Ol ǵylymı zertteý mádenıetin qalyptastyrýǵa, akademııalyq básekelestikti kúsheıtýge, jarııalanym belsendiligin arttyrýǵa jáne halyqaralyq deńgeıde básekege qabiletti jańa ǵylymı kóshbasshylardyń qalyptasýyna yqpal etedi.
Sonymen birge jas býyn ǵalymdardy qoldaý tek granttyq qarjylandyrýmen ǵana shektelmeýi tıis. Turaqty ǵylymı ekojúıe qalyptastyrý úshin keshendi kózqaras qajet. Ǵalym óz zertteýine tolyqqandy kóńil bólýi úshin onyń áleýmettik turaqtylyǵy da qamtamasyz etilýi mańyzdy.
Almasadam Sátqalıev: Ǵylymdy ilgeriletý áleýmettik ınfraqurylymnan bastalady
Osy baǵytta 2023-2026 jyldary jas ǵalymdardy turǵyn úımen qamtamasyz etý boıynsha naqty sharalar júzege asyrylyp jatyr. Búginge deıin 606 páter tabystaldy. Onyń ishinde 483 páter «Otbasy bank» arqyly jeńildetilgen nesıeleý baǵdarlamasy aıasynda berildi. Sonymen qatar Almaty qalasynda Memleket basshysynyń tapsyrmasymen sońǵy eki jyl ishinde 118 páter jas zertteýshilerge óteýsiz negizde bólindi.
Bul sharalar ǵylymı mansaptyń tartymdylyǵyn arttyryp, talantty mamandardyń ýnıversıtetter men ǵylymı ortalyqtarda turaqtap jumys isteýine múmkindik beredi. Eger «Jas ǵalym» baǵdarlamasy kásibı damýǵa jaǵdaı jasasa, áleýmettik qoldaý ǵylymı qyzmettiń turaqtylyǵyn qamtamasyz etedi. Nátıjesinde ǵylymı mansaptyń jańa modeli qalyptasýda – boljamdy, básekege qabiletti jáne áleýmettik turǵydan qorǵalǵan.
Ǵalymdarǵa kórsetilip otyrǵan mundaı qoldaý ǵylymı qaýymdastyqtyń aldyna jańa mindetter qoıady. Qazirgi ǵylym tek bilim óndirýshi sala ǵana emes, eldiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyna tikeleı yqpal etetin mańyzdy kúshke aınalýy tıis. О́nerkásip, energetıka, densaýlyq saqtaý, agrarlyq sektor, ekologııa jáne óńirlik damý baǵyttarynda naqty sheshimder usyný – búgingi ǵylymnyń basty mıssııalarynyń biri. Jańa ǵylymı saıasattyń tıimdiligi engizilgen tehnologııalarmen, daıarlanǵan kadrlarmen jáne naqty ekonomıkalyq nátıjelermen ólshenedi.
Ǵylymnyń óńirlik qurylymy da birtindep aıqyndala bastady. Almaty men Astana iri ǵylymı ortalyqtar retinde kósh bastap otyr. Almaty qalasynyń úlesine ǵylymı-zertteý jáne tájirıbelik-konstrýktorlyq jumystarǵa (ǴZTKJ) jumsalatyn ishki shyǵyndardyń 43 paıyzdan astamy tıesili bolsa, Astana qalasy 20,4 paıyzdy quraıdy. Bul eki qalada ǵylymı ınfraqurylymnyń, ýnıversıtettik ǵylymnyń jáne zertteý quzyretteriniń joǵary deńgeıde shoǵyrlanǵanyn kórsetedi.
Sonymen birge óńirlerde de ǵylymı belsendilik artyp keledi. Mysaly, Mańǵystaý oblysynda ǴZTKJ-nyń 86 paıyzy uıymdardyń óz qarajaty esebinen qarjylandyrylady. Bul bıznestiń ǵylymǵa belsendi qatysyp otyrǵanyn jáne ǵylymı zertteýlerdiń ekonomıkamen tyǵyz baılanysta damyp kele jatqanyn kórsetedi. О́ńirdegi ǵalymdardyń ortasha jalaqysy 845 myń teńgege jetip, respýblıkalyq ortasha deńgeıden 2,4 ese joǵary.
Ǵylymı dıssertasııa taqyryptaryn biryńǵaı baza arqyly qadaǵalaý múmkin be?
Memleket óńirlik ǵylymı ortalyqtar júıesin qalyptastyrýǵa da erekshe nazar aýdaryp otyr. 2024-2026 jyldarǵa arnalǵan baǵdarlamalyq-maqsatty qarjylandyrý konkýrsy aıasynda óńirlik ýnıversıtetter bazasynda alty akademııalyq jáne zertteý ozyqtyq ortalyǵyn qurý jumysy bastaldy. Bul ortalyqtar elimizdiń negizgi makroóńirlerin qamtıdy.
Atap aıtqanda, Kaspıı tehnologııalar jáne ınjınırıng ýnıversıteti – batys óńirin, Aqtóbe jáne Qostanaı óńirlik ýnıversıtetteri – batys pen soltústikti, Taraz ýnıversıteti – ońtústikti, Halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıteti – ońtústik-shyǵysty, al Shyǵys Qazaqstan tehnıkalyq ýnıversıteti shyǵys óńirdiń ǵylymı áleýetin damytýǵa baǵyttalǵan.
2025-2027 jyldarǵa arnalǵan kelesi kezeńde bul tájirıbe keńeıtiledi. Ozyqtyq ortalyqtary qataryn tolyqtyrý úshin Batys Qazaqstan, Atyraý, Soltústik Qazaqstan, Kókshetaý jáne Pavlodar pedagogıkalyq ýnıversıtetteri qatysatyn jańa konkýrstyq kezeń josparlanyp otyr.
Mańyzdysy – bul júıe turaqty mártebege negizdelmeıdi. Ozyqtyq ortalyqtary óz mártebesin naqty ǵylymı nátıjeler arqyly dáleldeýi tıis. Mundaı tásil óńirler arasynda ǵylymı hab bolý úshin salaýatty básekelestik qalyptastyrady.
О́ńirlik ǵylymı saıasatty damytýǵa Ulttyq ǵylym akademııasy Prezıdıýmynyń kóshpeli otyrystary da yqpal etip jatyr. Bul format ǵylymı kún tártibin óńirlerdiń naqty qajettilikterimen úılestirýge múmkindik beredi.
Sonymen qatar óńirlik ýnıversıtetter halyqaralyq seriktestik arqyly da nyǵaıyp jatyr. Qazirgi tańda 40 jetekshi sheteldik ýnıversıtetpen strategııalyq seriktestik ornatylyp, Ulybrıtanııa, Qytaı, AQSh, Italııa, Ońtústik Koreıa jáne basqa da elderdiń akademııalyq mektepterin usynatyn 33 fılıal jumys isteıdi.
Jalpy alǵanda, akademııalyq jáne zertteý ozyqtyq ortalyqtary, sheteldik ýnıversıtetter fılıaldary jáne ujymdyq paıdalanýdaǵy zamanaýı zerthanalar – ǵylymnyń qoǵamdaǵy rólin kúsheıtip, onyń ekonomıkaǵa naqty yqpalyn arttyrýǵa baǵyttalǵan birtutas júıeniń quramdas bólikteri.
Sonymen birge barlyq óńirlerde salalyq erekshelikterdi eskere otyryp ǵylymdy damytýdyń basym baǵyttary aıqyndaldy. О́ńir ákimderiniń tóraǵalyǵymen Ǵylym jónindegi keńester quryldy. Al 2026-2030 jyldarǵa arnalǵan óńirlerdi damytý josparlaryna ǴZTKJ-ǵa jumsalatyn ishki shyǵyndardyń jalpy óńirlik ónimdegi úlesin arttyrý kórsetkishi engizildi.
Sońǵy eki jyl ishinde óńirlerde 13 ǵylymı-tehnologııalyq sessııa ótkizilip, iri ónerkásiptik kásiporyndarmen turaqty ózara is-qımyl jolǵa qoıyldy. Bul format ǵylym men bıznestiń baılanysyn kúsheıtip, ekonomıkanyń naqty suranystaryn ǵylymı zertteýler men tehnologııalyq ázirlemelerge aınaldyrýǵa múmkindik beredi.
Ǵylym men óndiristiń osyndaı ózara yqpaldastyǵy eldiń ǵylymı áleýetin jańa deńgeıge kóterip, Qazaqstannyń turaqty damýyna qyzmet etetin ınnovasııalyq ekonomıkany qalyptastyrýdyń berik negizin qalaıdy.
J.Tohtarov,
Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrliginiń
Ǵylym komıteti tóraǵasynyń orynbasary
