Orta bıznestiń ortaımaýy mańyzdy
Memlekettik qoldaý quraldary kásip ashýǵa qolaıly jaǵdaı jasap otyr. Biraq uzaqmerzimdi tıimdilik úshin kásiporyndardyń keńeıýi, jańa satyǵa ótýi, tehnologııalyq jańarýy, sondaı-aq naryqtaǵy básekege beıimdelýi sheshýshi mánge ıe.
Ekonomıst Rýslan Sultanov el ekonomıkasyndaǵy endigi basty mindet – sandyq ósimnen sapalyq ósimge kóshý ekenin aıtady. Onyń pikirinshe, óndiris kólemi men eksporttyń ulǵaıýy ekonomıkanyń ornyqty damýyna tolyq kepil bola almaıdy. Eger ekonomıkada turaqty orta býyn qalyptaspasa, qyzmet kórsetý sektory ónimdilik jaǵynan kúsheımese, mundaı ósim uzaqqa barmaıdy.
«Búginde iri bıznes pen shaǵyn bıznes arasyndaǵy orta qabat álsiz. Al qyzmet kórsetý salasynyń ósimi kóbine tıimdilik esebinen emes, jumyspen qamtý arqyly júrip otyr. Jetilgen ekonomıkada qosylǵan qunnyń negizgi ósimin dál osy orta bıznes pen qyzmet kórsetý sektory beredi. Olar ózgeriske tez beıimdeledi, jańa úderisti engizedi, jańa naryqqa shyǵady. Sondyqtan ekonomıkaǵa jaı ǵana sany kóp shaǵyn kásip emes, ósýge daıyn kompanııalar kerek», deıdi R.Sultanov.
Onyń aıtýynsha, kásipkerler keı jaǵdaıda bıznesin damytýdy emes, ony shaǵyn kúıinde qaldyrýdy tańdaıdy. О́ıtkeni kompanııa ósken saıyn jeńildikter azaıyp, talap kúsheıedi. Sondyqtan endigi mindet – bıznesti saqtap qalý ǵana emes, onyń keńeıýine jaǵdaı jasaý. Bul úshin báseke, salyq, retteý men naryqtyq qoldaý tetikteri ósýge jumys isteýi kerek.
«Orta bıznes shaǵyn kúıde qalǵannan góri ósý paıdaly bolatyn – qyzmetter básekelese alatyn, memleket naryqtyń ornyn baspaıtyn, oıyn erejelerin qalyptastyratyn jerde paıda bolady. Árıne, ekonomıka orta qabatsyz ómir súre alady. Tipti ósýi de múmkin. Biraq qarqyny uzaqqa barmaıdy», deıdi ekonomıst.
Júıeli kásiptiń joly uzaq
«Atameken» UKP Shaǵyn jáne orta bıznesti damytý komıtetiniń tóraǵasy Gúlbaný Maıǵarına ShOB aldyndaǵy basty syn-qater retinde bazalyq qarjylyq gıgıenanyń bolmaýyn aıtady.
«О́kinishke qaraı, shaǵyn bıznestiń kóbinde áli kúnge deıin óziniń aqsha aǵyny týraly aıqyn túsinik joq. Aqshalaı qarajattyń qozǵalysy nemese paıda men zalaldar týraly eseptiń bolmaýy alysqa aparmaıdy. Qazirgi ózgeris kezeńi qıyndyq qana emes, súzgi de bola alady. Men kásipkerlerge sıfrlarǵa ınvestısııa salyńdar dep aıtamyn. Máselen, mázir, personal týraly kez kelgen sheshim derekterge negizdelýi kerek», deıdi G.Maıǵarına.
Onyń aıtýynsha, uzaqmerzimdi keleshekte jaǵdaı turaqty bolady. Bızneske keminde 3–5 jylǵa deıingi boljamdy oıyn erejeleri kerek. Jahandaný dáýirinde jáne qatań fıskaldyq baqylaý kezinde júıeli oıynshy ǵana ózin saqtaı alady. Komıtet tóraǵasy kompanııalardyń birigýi bıznesti aman alyp qalýdyń taǵy bir tıimdi joly dedi.
«Shaǵyn dámhana nemese dúkenniń jalǵyz ózine marketıngti, logıstıkany, kásibı esepti júrgizý qıynǵa soǵady. Biz bızneske sanaly túrde keńeıýge qadam basýdy usynamyz. Mysal retinde, bıznestiń birigýi nemese franchaızıngke aýysý. Úsh-tórt kompanııa birikkende olardyń ákimshilik shyǵyny bárine bólinedi. Bul – memleketke de uǵynyqty, óıtkeni ashyq sektormen dıalog júrgizý ońaıyraq. Biz qalaıda aqyldy, tehnologııalyq ári qarjylyq saýatty ulttyq bıznesti qalyptastyrýymyz qajet jáne sondaı kezeń bastalyp ta ketti», deıdi G.Maıǵarına.
Sarapshy kásipkerlerdi qoldaýǵa baǵyttalǵan qazirgi qadamdar týraly da aıtty.
«Taza paraq» tásili arqyly kásipkerler 31 naýryzǵa deıin salyqty buryn salynǵan aıyppul men ósimaqysyz tóleýge múmkindik aldy. Bul – jańa quqyqtyq alańda qaryzsyz jumys bastaýǵa shynaıy múmkindik. Sondaı-aq qazir «Isker aımaq» mamandandyrylǵan dıalog alańymyz bar. Onda elimizdiń óńirlerindegi bıznes pen bılik tikeleı ózara is-qımyl jasaıdy. Sonymen qatar otandyq bıznesti franshızaǵa aınaldyrýǵa, halyqaralyq naryqqa shyǵýǵa kómektesetin kásipkerlerge arnalǵan «KazBrand» ulttyq realıtı-konkýrsy bar», deıdi ol.
О́simniń bir tiregi – onlaın saýda
Kásipkerliktiń keńeıýi eń aldymen eńbek naryǵyndaǵy oń ózgeristen anyq baıqalady. ShOB sektorynda búginde
4,5 mln adam eńbek etedi. Bul – burnaǵy jylmen salystyrǵanda 3,4%-ǵa artyq kórsetkish (4,37 mln adam). Iаǵnı el ekonomıkasyndaǵy árbir ekinshi eńbekkerdiń qyzmeti – ShOB-pen baılanysty degen sóz.
Saladaǵy ósim óndiris kóleminen de aıqyn kórinedi. Byltyr úshinshi toqsanda ShOB sýbektileriniń óndirgen ónimi men kórsetilgen qyzmet kólemi 73,1 trln teńgege jetti. Bul ótken jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda 28% joǵary (57,1 trln teńge).
Ranking.kz bas dırektory Sedred Asretov ShOB qarqynyna marketpleısterdiń de áseri úlken ekenin aıtady. Sebebi ShOB-tyń IJО́-degi úlesiniń ósýi elde marketpleıster qyzmetiniń keńeıý kezeńimen sáıkes keledi.
«2018 jylǵa deıingi kórsetkishke qarasaq, ShOB úlesi is júzinde turaqty sıpatta boldy, jyldar boıy ózgergen joq. Ol kezde ShOB úlesi 25–26%-dy quraıtyn. Biraq 2018 jyldan keıin biz jyl saıyn turaqty ósimdi kórip otyrmyz. Búginde onyń IJО́-degi úlesi 40%-ǵa jýyqtady. Marketpleıster de munda basty lokomotıv rólin atqardy», deıdi ol.
Sonymen qatar Sedred Asretov platformalardaǵy satýshylardyń qurylymyn naryqtyń salalyq sıpattamasy retinde qarastyrýǵa bolatynyn aıtady.
«Statıstıkanyń ózi marketpleısterdegi satýshylardyń kim ekenin kórsetip otyr. Barlyq satýshynyń 90%-y – shaǵyn jáne orta bıznes kásipkerleri. Olar úshin marketpleıs taýar qoıatyn sóre ǵana emes, tolyqqandy jumys ornyna aınaldy. Buryn qoıma, logıstıka, IT-ınfraqurylym týraly bas qatyratyn edi. Al qazir platformalyq sheshimder bul qajettiliktiń bárin jaýyp, kásipkerge tek ónimge kóńil bólýge múmkindik berip jatyr», deıdi S.Asretov.
Memlekettik qoldaý tetikteri
Memleket tarapynan kórsetiletin qoldaý ShOB-tyń mańyzdy tiregi bolyp qala beredi. Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń málimetinshe, qazir nesıe boıynsha syıaqy mólsherlemesiniń bir bóligin sýbsıdııalaý men «Damý qory» usynatyn memlekettik kepildikter kásipkerler arasynda suranysqa ıe.
«Qazir sýbsıdııalaý tetigi ekonomıkanyń basym sektoryndaǵy shaǵyn kásipkerlik sýbektilerine qoljetimdi. Kásipkerler úshin kredıt mólsherlemesi – jyldyq 13,2%. Nesıeleý merzimi – 3 jylǵa deıin, qaryzdyń eń joǵary somasy – 200 mln teńge. Byltyr sýbsıdııalaý aıasynda 3,3 myń jobaǵa 365,7 mlrd teńge nesıe berildi. Qoldaý kólik jáne qoımalaý, óńdeý ónerkásibi, saýda, bilim, densaýlyq saqtaý, týrızm, qurylys, agroónerkásiptik keshen men qyzmet kórsetý salalaryn qamtıdy», deıdi mınıstrliktiń baspasóz qyzmeti.
Kásipkerlerdi qarjylaı qoldaýdyń taǵy bir quraly – kepildik qorlary. ShOB-qa arnalǵan kepildik qory qarjylandyrý kólemi 7 mlrd teńgege deıingi jobalardy qoldaıdy. Tipti kepilmen qamtamasyz etý jetkiliksiz bolsa da, kásipkerlerge nesıe alýǵa kómektesedi. Byltyr osy qural arqyly 509,2 mlrd teńge somasynda 3,1 myń jobaǵa qoldaý kórsetildi. Onyń 282,5 mlrd teńgesi – berilgen kepildikter.
Al iri ınvestısııalyq jobalarǵa arnalǵan kepildik qory 7 mlrd teńgeden asatyn bastamalardy qoldaýdy kózdeıdi. Bul qural iri jobalardyń júzege asýyna jol ashady. Byltyr osy baǵytta 5 jobaǵa 94,2 mlrd teńge kóleminde qoldaý kórsetilip, kepildik somasy 21,8 mlrd teńgeni qurady.
Byltyrdan bastap kásipkerlerge arnalǵan «О́rleý» baǵdarlamasy iske qosyldy. Jańa jeńildikti baǵdarlama aıasynda jyldyq mólsherleme 12,6% bolyp belgilengen. Al bir qaryz alýshyǵa 7 mlrd teńgege deıin qarjy beriledi.
Baǵdarlamanyń negizgi maqsaty – óndiristi keńeıtý, kásiporyndardy jańǵyrtý, jańa jumys oryndaryn ashý, ekonomıkany ártaraptandyrý. Qarjylandyrý, eń aldymen, óńdeý ónerkásibi, agroóńdeý, logıstıka, bilim, densaýlyq saqtaý sekildi basym salalardaǵy jobalarǵa baǵyttalǵan. Byltyr osy baǵdarlama arqyly
2,2 myń jobaǵa 588,2 mlrd teńge kóleminde nesıe berildi.
Qysqasy, ShOB búginde eńbek naryǵy men ishki naryqtyń negizgi tirekteriniń birine aınaldy. Endigi kezeńde memlekettik qoldaýdan bólek, bıznestiń tehnologııalyq jańarýy, qarjylyq saýaty jáne orta býynǵa deıin ósýi sheshýshi ról atqarady. Naryq talabyna tez beıimdelip, júıeli damý jolyn tańdaǵan kásiporyn ǵana uzaqmerzimdi básekede utady.
