Ataqqumarlyq – adamgershiliktiń qunsyzdanýy

Akademık Tóregeldi Sharmanov aǵamyzdyń «Egemen Qazaqstan» gazetinde jarııalanǵan «Qundylyqtar quldyraýy» (13.03.2015) degen maqalasynda negizinen ǵylym salasyndaǵy ásireataqqumarlyqty syn tezine salǵan. Shynynda, qoǵamdyq ómirimizde dendeı bastaǵan mundaı kóleńkeli kórinister ǵylymnyń bedelin túsirýmen shektelmeıdi. Onyń zııany ushan-teńiz. Saýatsyz oqymystylardyń kóbeıýi – adamgershiliktiń azaıýy. Izgi qasıetterdiń – ar, ujdan, namys, uıat degenderdiń – qunsyzdanýy. Jan sezim tazalyǵynyń totyǵa bastaýy. Mundaı kúıge tússek damyǵan jurttyń qataryna qalaı qosylamyz? El aldynda turǵan uly mindetterdi oryndaý úshin jalǵan ǵalym kerek pe? Osynaý báseke zamanynda shalaǵaı mamandarmen bıik deńgeıden kórine alamyz ba? Bizge baqaıyn eseptep, jeńildiń ústi, aýyrdyń astymen júrgisi keletin jatypisher jalqaýlardyń keregi joq. Bizge elin, jerin, halqyn kórkeıtemin, sol úshin aıanbaı qajymas-qaırat kórsetip, kúni-túni jumys isteımin degen otanshyldar kerek. Árkim óziniń qyzmet salasynda úzdik bolǵanyn qalaımyz. Danyshpan Abaı atam «Egerde esti kisilerdiń qatarynda bolǵyń kelse, kúnine bir mártebe, bolmasa jumasyna bir, eń bolmasa, aıynda bir, ózińnen óziń esep al! Sol aldyńǵy esep alǵannan bergi ómirińdi qalaı ótkizdiń eken, ne bilimge, ne ahıretke, ne dúnıege jaramdy, kúnińdi óziń ókinbesteı qylyqpen ótkizippisiń» dep edi. Aqyn babamyzdyń taǵylymyn esinde saqtap, qadir tutyp, buǵan sonshalyqty ynta-yqylas kórsetkender bar ma eken? Bar. Sonyń bireýi – keshe ǵana ómirden ótken ózimizdiń Belger. Onyń eńbekke qanshalyqty jaýapkershilikpen qarap, ne bitirgenin tizbeı-aq qoıaıyn. Kózi qaraqtylar onsyz da biledi. Nemis problemasy týraly kitap jazý barysynda eki-úsh ret Ger-aǵamen sóıleskenim bar. Áńgime barysynda «Abaıdyń 15-qarasózin umytpaıyq» dep «Rezıýme» degen kitabyn syılady. «Amantaı Káken myrzaǵa. Meniń shyǵarmashylyq esebim. Qabyl alyńyz. G.Belger. 14.04.2011» dep jazdy. Bul ne? Áńgime, povest, roman ba? Álde aýdarma shyǵar. Aqtaryp qarasam, taqyryptyń astyna «Bıobı­blıogra­fıcheskıı otchet» dep túsinikteme beri­lipti. On eki bólimnen turatyn kitapta avtordyń ómirbaıany týraly qysqasha anyqtamasynan basqasy onyń ǵumyr boıy aınalysqan jumysy – jazǵan, qurastyrǵan kitaptary, úsh tilde – orys­sha, qazaqsha, nemisshe shyqqan ujym­dyq jınaqtarda, gazet-jýrnaldarda jarııalanǵan materıaldary, aýdarǵan roman-povesteri, pesalary men ssenarıı­leri, áńgimeleri, ocherkteri, syılyq alǵan eńbekteri, t.b. bıblıografııa: qashan, qaı baspadan shyqqandyǵy bári ret-retimen suryptalǵan. Netken eńbekqorlyq, uqyptylyq, tııanaqtylyq. Jazýshy baýyrymyzdyń tamasha eskertkishi. Tilge tıek bolǵan Abaı pikiri, oılap qarasam, qazaq úshin ǵana emes, búkil álem jurtshylyǵyna arnalǵan sóz sııaqty kórinedi de turady. Aqyn atamyzdyń ulylyǵy da osynda bolsa kerek. Lıýbıshev degen ǵalymnyń ómiri týraly jazylǵan hıkaıa osyǵan kýá. Orystyń kórnekti qalamgerleriniń biri Danııl Granınniń «Oǵash ómir osyndaı» («Eta strannaıa jızn») degen povesi bar. Jazarman qııalynan týǵan ańyz-áńgime emes, ómirde bolǵan oqıǵa. Aleksandr Aleksandrovıch Lıýbıshev degen ǵalymnyń ózgeden jeke-dara, basqaǵa múlde uqsamaıtyn oqshaý ómiri týraly derekti týyndy. Leksııasyn tyńdap, aqyl-keńesin estý úshin Lenıngrad pen Máskeý zııalylary, ásirese jastar jaǵy jıi shaqyratyn kórinedi. Qarsy alyp, shyǵaryp salǵan baısaldy oqymystylar, jas ǵylym doktorlary, jalpy ıntellıgensııa ókilderi sońynan órip júredi eken. Sonsha álpeshtep aıalaıtyn ol kim? Sóıtsek, Ýlıanov sııaqty shet aımaq­taǵy ınstıtýtynda isteıtin, VAK-tiń emes, rektordyń buıryǵymen berilgen qatardaǵy professor. Laýreat ta emes, VAK-qa da qatysy joq. Ǵylymı eńbekteri she? Onda min joq. Joǵary baǵalanady. Biraq Lıýbıshevten de iri matematıkter men genetıkter bar ǵoı. Sóz bolyp otyrǵan keıipkerimizdiń jer qyrtysyn júıeleý, ǵylym tarıhy, aýyl sharýashylyǵy, genetıka, ósimdikti qorǵaý, fılosofııa, etnomologııa, zoologııa, evolıýsııa teorııasy, ateızm salasyndaǵy ondaǵan monografııasy men san alýan zertteý eńbekteri jaryq kórse de ǵylym doktory degen ataǵy joq. Buǵan ózi «kináli». Sebebin surasa, «resimdeýge ýaqyt joq» deıtin kórinedi. Sóıtsek, bar ǵumyryn ǵylymǵa arnaǵan ol ondaǵan jyl boıy óziniń osy maqsatqa qansha saǵat, neshe mınýt jumsaǵanyn kúnde, apta, aı, toqsan saıyn esebin shyǵaryp otyrady eken. Negizgi kózdegen nysanaǵa qatysy joq jumys qajetsiz dep, esepke kirmeıdi. Demek, ataq-dańq, shen-shekpen alýǵa qatysty sharýaǵa ýaqyt bólý kerek emes. Al akademık Andreı Dmıtrıevıch Saharovtyń mol dáýlet, baılyqqa degen kózqarasy erekshe eken, dúnıeqońyzdyqtan múlde ada bolypty. Sýtegi bombasyn jasaǵan soń Kýrchatov, Harıton, Keldysh, Korolevterdiń qataryna qosyldy. Olarǵa erekshe jaǵdaı jasalyp, usynys-pikirlerin júzege asyrý úshin tutas ǵylymı-zertteý ınstıtýttary jumys isteıtin, memleket qarjy men resýrsty aıamady. Muny bári baǵalady, dál osyndaı meıirbandylyqtan eshkimniń qol úzgisi kelmedi – tek Saharovtan basqasy. Andreı Dmıtrıevıch materıaldyq qundylyqqa ǵajap nemquraılylyq kórsetti. Kóptegen syılyqtardan túsken sol kezdegi túsinik boıynsha qyrýar qarjy bolyp esepteletin aqshanyń jartysyn Qyzyl Kreske, qalǵanyn onkologııa ortalyǵynyń qurylysyna bergen. Eshkim «rahmet» te demepti. Kerisinshe, bastyqtar túsiniksizdik pen narazylyq pıǵylyn qozdyrady. Saharov óz erkimen joǵary mártebeli jaǵdaıyn tastady, qyzmetinen, ózine bekitilgen mashınasynan, júrgizýshisinen, óńkeı basshylar tirkelgen emhanasynan bas tartty. Basqalar asa qajet dep esepteıtin qurmet pen ataq-dańqqa nazar aýdarmady. Ony basqa sharýalar mazalady: ózi birinshi bolyp jasaǵan bombanyń adamzatqa qanshalyqty qaýipti qarý ekendigin jarııa etti. Termoıadrolyq qarýdy synaýdyń adamzatqa qanshama qasiret ákeletindigine jurttyń nazaryn aýdardy. Álemdegi beıbitshilikti saqtaý úshin kúresti. Árıne, Belger, Lıýbıshev, Saharov maıdan dalasyndaǵy qyrǵyn soǵysqa qatysyp, batyrlyq kórsete qoıǵan joq deıik. Biraq olardyń is-áreketi erlik jasaǵannan da artyq edi, óıtkeni, maǵynaly ómir súrdi. Atqarǵan jumystaryn ózderi tabıǵı jaǵdaı dep qabyldady, munyń jumbaǵy men qupııasy da osynda edi. *        *        * Ataq-dańqqa, shen-shekpenge, orden-medal sııaqty syı-sııapatqa áýestik, sybaılas jemqorlyqqa degen qushtarlyq sııaqty kórinister qaı halyqta bolsa da bar. Al qazaqtar arasynda ondaı unamsyz jaǵdaılar nege oryn alady? Bizdi oılandyratyn másele osy. Jaǵympazdyq, súıkimsizdik, unamsyzdyq qazaqqa qaıdan kelgen? Bul ár adamnyń ózine baılanysty desek te, jalpy, el ishinde qalyptasqan qoǵamdyq-saıası hal-ahýaldyń yqpaly az boldy dep aıta almaımyz. Tamyry tereńde jatqan dúnıe. Osydan 550 jyl buryn qurylǵan derbes memlekettigimiz keıin syrtqy kúshterdiń aralasýymen qulady, eki ǵasyrdaı otarshylyqty bastan keshirdik. Táýelsizdik alǵanymyzǵa áli shırek ǵasyr da bolǵan joq. Memlekettiń ósip-órkendeýi úshin bul onsha kóp ýaqyt bola qoımasa da, edáýir sharýanyń basy qaıyryldy. Álem moıyndap otyr. Árıne, sheshilmegen másele shashetekten. Osyǵan baılanys­ty, birneshe ǵasyr boıy otarshylyq taýqymetin bastan keshirgen, rýhanı qyspaqqa ushyraǵan qazaq halqynyń jadyn jańǵyrtyp, tól tarıhymyzdy tanı bilýdiń mańyzy erekshe bolmaq. Reseı patshalyǵy otarshyldyq saıa­satty júzege asyrý úshin neshe túrli qıturqy aıla-amal qoldanǵany belgili. Osy maqsatpen Dala ólkesinde elde yqpaly bar, jurtqa sózi ótetin keıbir aqsaqaldar men baılar, qojalar men bıler, sultandardyń birazyna júıeli túrde ártúrli marapat kórsetilip jatty. Máselen, qazaqtar arasynan shyqqan júzbasy, horýnjıı, esaýldar men odan laýazymy bıikteý degen áskerı qyzmetshilerdiń is-áreketi bodan halyqty «aq patshanyń» aıbyny men qurmeti aldynda qalshyldap turatyndaı jaǵdaıǵa keltirýge jumyldyrýy tıis edi. «General-gýbernatorlardyń qalaýy boıynsha ózine bólingen tótenshe jaǵdaıda jumsalatyn qarjy esebinen yjdaǵatty qyzmeti jáne orys tilin meńgergeni úshin qoǵamdyq basqarmanyń buratana halyqtan shyqqan qyzmetshileri qurmetti shapanmen nemese aqshalaı syılyqpen marapattalýy múmkin», – delingen «Túrkistan ólkesin basqarý týraly Erejeniń» 106-babynda. *        *        * Satqyndyqqa aparar joldyń biri – ásireataqqumarlyq. Uly Marks atap ótkendeı, munyń qoǵam úshin asa qaýiptiligi sol, senimdi satqyndyqqa, súıis­pen­shi­likti óshpendilikke, óshpendilikti súıispenshilikke, adamgershilikti kórgen­sizdikke, kórgensizdikti adamgershilikke, quldy myrzaǵa, myrzany qulǵa, naqurysty aqyldyǵa, aqyldyny naqurysqa... aınaldyra alatyn joıqyn kúsh ekendiginde. Bul degenińiz, dúnıeni tóńkerip tastaı alatyn tabıǵı jáne adamgershilik qasıetterdiń jappaı sapyrylystyrylýy degen uǵym. Chernıaevtiń ońtústik óńirdi jaýlap, jeńiske jetýine jergilikti adamdar kómektesti, otarshylardyń syı-qurmetin aldy. 1837-1847 jyldardaǵy ult-azattyq qozǵalysynyń jeńilip, onyń kósemi Kenesary han men seriktesteriniń túgeldeı qyrylyp-joıylýy, sebep-saldary týraly aıtylyp ta, jazylyp ta jatyr. Bul jeke áńgime. Qazaq hany qyrǵyzdarmen bolǵan soǵysta qolǵa túsip, solardyń qolynan qaza tapty. Osydan keıin qyrǵyzdardyń Batys-Sibir general-gýbernatorynyń belgili qurylymdarymen astyrtyn baılanysy qupııa bolýdan qaldy. О́ıtkeni, han qazasynan keıin Keńesaryny jeńgenderge jáne ony qoldap, kóp jaǵdaı jasaǵan orys otrıadtarynyń bastyqtaryna úkimet marapatyn berýge ynta kórsetip, bastamashyldyq jasaǵan Reseı jaǵy bolatyn. 1847 jyldyń 19 mamyrynda P.Gorchakov knıaz áskerı mınıstr A.Chernyshovke «qyrǵyzdardy mara­pat­taýǵa kelsek, olarǵa tapsyrý úshin joǵarǵy basshylyqqa ótinish jasap, maǵan 6 altyn jáne osynshama kúmis medal jiberseńiz» dep jazady. Nátıjesinde, Qambar Asylanov, Sary Altaev degen sultandar «yjdaǵat kórsetkeni úshin» («za ýserdıe») nagradtaldy. Qyrǵyz jasaqtary jetekshileriniń biri Janqarsha bı (Janqarash) Ishodjın (Esqojın) altyn medalǵa ıe boldy. Qyrǵyzdyń betke ustar áskerı elıtasyna altyn, kúmis medaldar, qymbat shapandar, tipti áskerı shenderdiń berilýi olardy Reseıge ish tartyp, til alǵysh odaqtasyna aınaldyrýy tıis dep esepteldi. Shynynda, bul syı-sııapattardy alyp jatqandar Reseı azamattary emes qoı. Qyrǵyz manaptary, bıleri, batyrlary – barlyǵy 12 adam – altyn medal aldy. Kenesary áskerin qyryp-joıyp, patsha saraıy aldynda erekshe sińirgen qyzmeti eskerilip, Ormon han orys armııasynyń podpolkovnıgi degen shenge ıe boldy. О́kinishtisi sol, Kenesary bastaǵan ult-azattyq qozǵalysqa qarsy shyǵyp, satqyndyq kórsetken, sol úshin aq patsha úkimetiniń «ystyq yqylasyna» bólengen óz qandastyrymyz da az emes edi. *        *        * Sovet zamanynyń basshylary marapattaý, syı-sııapat kórsetý, orden, medaldardy taratý máselesine ártúrli kózqarasta boldy. Shet jaǵasyn kórdik te. Degenmen, keıbir derekterge tarıhı tanym turǵysynan qarap, biren-saran oqıǵalardy eske túsire ketkenimiz artyq bolmas dep oılaımyz. «Keńester Odaǵynyń barlyq qarýly kúshterin iskerlikpen uıymdastyryp, Uly Otan soǵysyn gıtlerlik Germanııany tolyqtaı jeńýimen aıaqtaǵany úshin I.Stalın 1945 jyldyń 26 maýsymynda ekinshi ret «Jeńis» ordenimen marapattalady. Sonymen birge, taǵy da marshaldar bastamasymen «bizdiń Otandy jáne onyń astanasy Moskvany qorǵaýdyń aýyr kúnderinde Qyzyl Armııany basqaryp, gıtlerlik Germanııamen kúreste erekshe erlik pen tabandylyq kórsetkeni úshin» Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵymen nagradtalady, buǵan Lenın ordeni men «Altyn Juldyz» medali qosa berilýi tıis edi (O.S.Smyslov. Zagadkı sovetskıh nagrad. //M., 2005). Qurmetti ataq berilip, qolbasshy ordenimen ekinshi ret qoshemetke bólengeni týraly habardy Stalın jańa shyqqan «Pravda» gazetinen oqyp-biledi. Bul týraly ózimen buryn eshkim aqyldaspaǵandyqtan kósemniń ashý-yzasy qaınaıdy. Kremlge kelip, mańaıyndaǵylardy jınaıdy, olar Stalınniń qaharyna ushyraıdy. – Qalaı qutylýdy ózderiń bilesińder, biraq men ordendi almaımyn, – deıdi ol. Alaıda, bes jyldaı ýaqyt ótken soń birde saıajaıda, keshki as ústinde, burynǵy syı-sııapattar týraly áńgimeni Iosıf Vıssarıonovıch ózi qozǵaıdy. Sol kezderi eki juldyzdy ári eki «Jeńis» ordendi Batyrdyń beınesi barlyq jerde áldeqashan jarqyrap turatyn. Aqyry, N.Shvernık, Birinshi maı merekesi qarsańynda, 1950 jyldyń 28 aprelinde, onyń «70 jyldyǵyna baılanysty» úshinshi Lenın ordenimen qosa 1945 jylǵy nagradasyn tapsyrady. Mereıtoı keń kólemde atap ótildi. Saraı adamdary kútpegen syılyq jasaıyq dep Stalın ordenin belgileýdi qolǵa alady. Shaqa saraıynyń (Monetnyı dvor) mýzeıinde, kórme-zattyń úlgisin kórsetýge arnalǵan orynda basqalarǵa uqsamaıtyn, stanokpen kóbeıtilmegen ózine ǵana tán, tek daıyndama esebinde jasalǵan nebári eki dana orden saqtalǵan. Qalaı desek te, Keńester Odaǵynda taǵy bir abyroıy bıik qoshemet túri daıyn bolǵan sııaqty edi. Orden «ózine» unasa da, sońǵy sheshýshi kezeńde qasarysa qalǵany (aldyn ala kelisimin bergen bolatyn). Onyń qaraýyna ordenniń on úsh úlgisi, «I.V. Stalınniń 70 jyl tolýy qurmetine merekelik medal belgileý», «Halyqtar arasyndaǵy beıbitshilikti nyǵaıtý týraly halyqaralyq stalındik syılyqty belgileý» týraly jarlyqtardyń jobalary tapsyrylady. Mine, osylardyń ishinen ol sońǵysyn ǵana tańdaıdy, al mundaı orden tek ólgennen keıin belgilenýi kerek degen oıyn bildiredi. – Ár nárseniń óziniń ýaqyty bolady, – deıdi partııa kósemi. – Orden onsyz da belgili adamdarǵa emes, eleýsiz qalǵan erlerdi kópke tanystyrý úshin beriledi. Iá, Stalın joldas ne aıtaryn biletin. Partııa kóseminiń qyzmeti azdaı, Mınıstrler Keńesin qosa basqarǵan (1958 jyldyń naýryzynan bastap) N.S.Hrýshev jalǵan madaq pen arzan ataqqa, mansap pen shenge úıir boldy, bossózdilikke salyndy, on jylda úsh mártebe Sosıalıstik Eńbek Eri, Keńes Odaǵynyń Batyry atanyp, kóptegen syılyqtardy enshilep, memlekettik marapattardy qunsyzdandyra tústi. Onyń temir-tersekke qumarlyǵy erekshe boldy. D.Qonaev «О́tti dáýren osylaı» degen estelik kitabynda bylaı dep jazady. Hrýshevke «Tyń jáne tyńaıǵan jerdi ıgergeni úshin» medalin tapsyrdym. Hrýshev balasha qýandy. Tebirengeni sonsha, meni qapsyra qushaqtap, ómiri istemegen tirligin kórsetti. El alaqandary qyzǵansha dýyldata qol soqty». L.I.Brejnevtiń tusynda oryndy-orynsyz orden-medal úlestirý, qurmetti ataqtardy taratý odan ári jalǵasty, biraq bul qoǵamdaǵy moraldyq-psıhologııalyq hal-ahýaldy jaqsarta qoıǵan joq. Kerisinshe, mundaı jaǵdaıdyń qalyptasýy tipti, sol syı-sııapattardy taratýǵa tikeleı qatysy bar degen sheneýnikterdiń ózine ersi kórindi. Belgili jazýshy, pýblısıst L.Mlechın Brejnev týraly jazǵan kitabynda bir nazar aýdararlyq derekti keltiredi. KOKP Ortalyq Komıteti ákimshilik organdarynyń bólim jetekshisi N.Savınkın partııa kósemine shaǵym jasaıdy: – Biz ataq úlestirý men orden taratýdy toqtata turýymyz kerek. Múldem qunsyzdanyp ketti. Brejnev tań qalady: – Kolıa, sen, nemene, temirdi aıaısyń ba? Ala bersin. Alady, sosyn jýady, kóńil-kúıi kóteriledi, jumysqa yntasy artady. Olardy mundaı múmkinshilikten nege aıyrasyń? О́tkennen sabaq alaıyq. Ásireataq­qumar­lyqtyń adamgershilikti qunsyz­danýyna ushyra­tatyndyǵyn ár­daıym este saqtaıyq. Amantaı KÁKEN, Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń qurmetti ardageri, otstavkadaǵy polkovnık. ASTANA.