VIRTÝOZ

Elden kelgen Qojamjar sáti túsip, dám buıyryp, sa­raı­dyń alǵash ashylý rásimine, táýelsizdik to­ıyna qańǵalaqtap kelip qaldy. Qań­ǵa­laqtap degen sózdi beker aýyzǵa alyp otyr­ǵa­nymyz joq. Qudanyń qudireti deımiz ǵoı!

Úlken qalada, nebir yǵaı men syǵaılar ǵa­jaıyp ǵımaratqa bas suǵatyn bılet tappaı otyrǵanda qııan túkpirde, jyńǵyl men sheń­gel arasyndaǵy sha­ǵyn aýyldan kelgen zeı­netker Qojam­jar­dyń myna mártebeli ortaǵa top ete túskeni shyn­dyǵynda kisi senbesteı oqıǵa edi. Sebep­keri – jalǵyz uly Nurasyl. Osynda ulttyq mýzykalyq akademııada dombyra synybynan dáris beredi. Oqý bitirgeli eki jyl, “elge qaıt, ulym!.. Borany qasqyrsha ulyǵan, kójesi ýdaı qymbat sol qalada turyp boıyńa shyr bitpeıdi, elge kelip bir basyńdy eki etip al”, – dep qansha qaqsady. Qasaryspasy qula­ǵyna ilmedi. Naǵashysy basy bir qısaısa qulamaı tyn­baıtyn, bir nársege bettese beti qaıt­paı­tyn, qazyqbas atalǵan seriniń tuqymy edi, soǵan tartqany ǵoı, aıtqanǵa esh kónbeıdi.

As­tana astana bolǵaly basy qısaıyp bo­tasyn izdegen ingendeı osylaı qaraı tartty da turdy. Aýyldy saǵyna ma, bátshaǵar, ár kezde tildeı hat jazady. “Kóke, baıaǵyda uly kompozıtor Nurǵısanyń izbasary bolsyn dep esimimdi Nurasyl qoıǵanyńyz ońdy boldy... Dombyrany basyma jastap jatam... Dombyradan dáris berem”, – deıdi tógildirip. Meıli ǵoı. Kelesi hatynda: “Kóke, qalaǵa qy­dyryp kelińiz, akademııa rektory eń­begimdi elep bir bólmeli jataqhana berdi, syrt­ta saqyldaǵan sary aıaz, baspanam jyly, asty ózim istep ishem. Túıip júrgen teńgeńiz bol­sa jaratyp qoımańyz, ıpotekaly úıge ja­zylaıyn. Báıterekti, Han Shatyrdy kó­resiz, aıtpaqshy, umytyp barady ekem, Aǵa­dil ustaǵa bir qoı berip jasatqan dom­by­ramdy ala kelińiz, bala kezimde tartqan aspaptyń únin saǵynyp júrmin”, – dep jazypty. Alda ǵana pádárińe nálet-aı! Dúnıege ákelgen, baǵyp-qaǵyp adam etken ata-anasyn saǵynbaı, qaıdaǵy qańsyp qalǵan kóne shanaqty qaıta-qaıta jaza beripti ǵoı. Byltyrǵy bir hatynda da sol shanaqty aýyzǵa alǵan.

Bolmas-bolmas, jańa jyldyń qarsańy ǵoı, quıańym syr bermeı turǵanda, qııan túkpirdegi... aýzynan sýy quryp aıta beretin Astanasyna baryp qaıtaıyn dep bekindi. Áıeline qorada ustap baǵyp júrgen tý qoıyn soıǵyzyp, qorjynyma salyp ber dep buıyrdy. “Baryp qaıtam” degen sóz aýzynan shyq­qany sol, aýyl aımaqta dúrligis bastaldy. “E, Qojeke, siz de kóterileıin degen eken­siz, baıqańyz, Astanada qalyp qoı­mańyz. Qoıyńyzdy lezde irep-soıyp úıitip, shyp-shyrǵasyn shyǵarmaı qorjynyńyzǵa salyp beremin. Keshegi kúni aýylǵa alǵash te­ledıdar kelgende telemasterdiń oqýyn ta­ýy­syp, temir-tersektiń bilgiri bolyp, úıimdegi tele­dıdardy talaı tegin jóndegenińizdi qalaı umytaıyn”, – dep qońsy jigit keldi jaǵalap. Pyshaǵyn qaırap. “Nurasyl men bizdiń úıdegi Kúnsulý birin-biri unatyp, úlken oqýda júrgende sóz baılasqan sekildi edi...

Dombyraǵa basy aınaldy ma, habar-oshar bolmaı ketti ǵoı, Qojeke”, – dep kósheniń basynda turatyn qurdasy jetti aıańdap. “Bul kúnginiń jastaryn túsiný qıyndap barady bálkim, elge keler... bálkim, ıkemge kóner!.. Buzyla beretin teledıdarymdy sóıletip jiberetin ustalyǵyńyzdy nege umytaıyn! Aýyldyń dámin saǵynyp júrgen shyǵar dep Kúnsulý myna jeńdi bilekteı qaýynqaqty berip jiberdi, shirep pisken qaýyndy ózi tilgen, kóleńkege keptirgen, keshki salqynda órgen”, – dep ısi burqyraǵan, syrtyna shyryn sóli tepken, bıkeshtiń toq burymyndaı kep­tirilgen qaýynqaqty qorjynǵa salyp álek. Aýyldyń jekemenshik qoıyn baǵatyn Jánibek jetti domalańdap. Qaıdan qulaǵy shalǵany belgisiz. “Baryp qaıtam” degen sóz aýzynan shyqqany jańa álginde edi. Shirkinniń daýysy jer jarady. “Kóke, Nurasyl dosyma áspettep saqtap júrgen bes qarakól eltirim bar edi, ala ketińiz, qu­laq­shyn ǵyp tiktirip kısin, kıgen saıyn myna synyptas, partalas qurdasyn esine alyp júrsin!” Qojamjar shatqaıaqtaıdy. Shat­qaıaqtaıtyn jóni bar. – Aý, shyraǵym, bul kúnde eshkim qarakól eltirisinen qulaqshyn kımeıdi. Asylyńdy ózińe qaldyramyn! – Nege kımesin, kıedi. – Qalanyń kisileri ondatra, asyrandy túlki sekildi úlpildekke áýes. Kóbine jalań­bas júredi, kókeshim. Tekke áýre bolasyń. On­syz da júgim bir qapshyq, qorjynbasy toldy.

Munyń ústine Nurasyldyń kóne dom­byrasyn, ózimniń boranǵa kıetin qasqyr ishi­gimdi, áıeldiń bir qap kúrishin qos. Myna jú­gim­men poıyz shirkin tastap ketedi jarym jolda. – Keptirilgen, ılengen eltirini kóılek ishinen belińizge orap alyńyz. Ágárákı, almadyńyz bar ǵoı moınymdy teris salyp móńkımin, malyńyzdy baqpaımyn! – Apyr-aı, á, kóılegimniń ishinen shylqyp maıy shyqqan eltiri orasam, syrtynan qasqyr ishigimdi kısem, qaradaı sorpalanyp ólemin ǵoı! Onyń ústine milısa aıtpaı ma: kontrobandy taýar alyp bara jatyrsyń dep. Qaradaı basymdy bálege shatpa! Bes qoıymdy baqpasań, baqpa! Kórshiler dastarqan basyna ıirile maldas quryp, bapty, berekeli dámnen meımildeı toıyp, úshinshi samaýryndy sarqyp iship, pátýaly sózge kóshti. “Shyraǵym, Jánibek, bes eltirińdi sandyǵyńnyń túbine saqtap qoı, aman bolsa, eldi saǵynsa – túptiń-túbinde Nurasyldyń ózi bul aýylǵa bas burar, sonda berersiń asyl qazynańdy...

Sen Samyrat óz-ózińnen moı­nyń­dy ishińe alyp móńkı bermeı, basyl... tıyl... qum ishinen on bes metr tereńnen qazyp alǵan kúshála dárińdi Qojekeńe sal­maq qyp qaıtesiń. Astanada ókpesine sýyq tıip kókjótel bolǵan basshylardy ázirge es­tigen joqpyz. Mynaý degen maman dárigerler seniń kúshála dárińdi qaıtsin, kókjótel bolǵan kisini kórer kózge qaqyldatyp qoıar deımisiń. Qarar... jazar... Tekke júk qylyp qaıtesiń”, – dep Samyrat táýipti aqylǵa shaqyrdy, ákelep, kókelep otyryp bir dorba kúshála dárisin alyp qaldy. Qojamjardyń ıyǵyna qosymsha júk qylmaıtyn bolyp pátýalasty. Az aıt, kóp aıt, qııan túkpirdegi Ke­lin­tóbe aýylynda bes-on tuıaǵyn sanap, sary sa­maý­rynnyń yzyńyn tyńdap, qudaıa kór­setkenińe shúkir dep pesh túbinde qısaıyp jat­qan keshegi teledıdar jóndegish usta, bú­gingi zeınetker Qojamjar jel kótergen qańbaqsha úlken qalaǵa qańǵalaqtap kelip qaldy. Buryn emis-emis estigeni bar edi. Eldiń tá­ýelsizdik alǵan kúni ulan-asyr toıǵa ulasyp, ıgi jaqsylar bas qosyp atap ótetin rásimniń ústinen shyqty. Bul jylǵy toı jańadan shańyraq kótergen záýlim saraıda bastalmaq. Záýlim saraıdy Qazaqstan dep atapty. Qudanyń qudireti deımiz ǵoı! Álgi ǵımarattyń keńdigi saıyn daladaı, bir otyrǵanda bes myń adam syıyp ketedi desedi. Kisi otyratyn jalqyn qyzyl, altynmen aptalǵan oryndyq sahnany shyr aınala ornalasqan. Qaı buryshyna tize búkseńiz de sahna sizge ǵana jaqyn, qol sozymǵa kelip turǵandaı.

Aınalaıyn Nurasyly júgirip jú­rip, qaıdan qolǵa túsirgeni belgisiz, záýlim sa­raıǵa shaqyrý qaǵazyn ákelip berdi. Je­telep júrip, elden buryn keń saraıǵa engizip ji­berdi. Edeni jaltyraǵan muz sekildi, taı­ǵa­naqtap, sasqalaqtap súrinip jyǵylar ma edi. Der ýaǵynda qoltyǵynan demedi. Merzimdi ýaǵynda samaladaı jaryq astyna Prezıdent shyǵa keldi. Elbasyny kórgende janarynan jalǵyz tamshy jas yrshyp ketti. О́z-ózinen qysylyp, jan-ja­ǵyna kóz salǵan edi, Prezıdenttiń qur­metine dúr kóterilgen jurt kóziniń jasyn baı­qamaǵan sekildi. “Mundaı saraı Táýelsiz Mem­leketter Dostastyǵy túgili, álemde neken saıaq”, – dedi Prezıdent.

Eldiń eńsesin kó­teretin bıik-bıik sózder aıtty. Tyńdap oty­ryp tamaǵyna tas tyǵylǵandaı, baspasy kóte­rilgendeı jutyna almaı qor boldy. Dúr­kiregen konsert zalynyń ortasyna oıyp turyp ot jaqqandaı lapyldaǵan, jalyny bet sharpyǵan óner ıeleriniń konsertine ulasty. Qarap otyryp qyzýy kóterilgendeı áserge bólendi. Dúnıe dóńgelenip bıledi. Úlpildegen arý qyzdar kóz aldynda aıaǵy jerge tımeı qalyq­tap ushyp júrgendeı kórindi. Eles­ke aınalyp ushyp ketti me dep ora­ma­lyn alyp janarynyń jıegin súrtti. Kelesi kezekte sahnaǵa úsh dom­by­rashy shyqty. Dombyranyń sol jaq­taǵysy mosqal tartqan, esimi elge belgili kúmis saýsaq kánigi kúıshi Qarshyǵa, ortada úlbiregen ádemi boıjetken, kók kóılegine jarasymdy qyzyl qamzol kıipti, oń jaq qanatqa kóziniń aǵy men qarasyndaı Nurasyly kelip tize búkti. Alǵashynda tanymaı qala jazdaǵan. Kóz janary shamdaı janyp, jaǵy pyshaq janyǵandaı qyrlanyp júdep qalypty, oryn­dyq­qa qazdaı shoshaıyp oty­ry­synan shyramytty. Oramalyn alyp kózjıegin taǵy súrtti.

Á degenshe bolmaı, áýelgi kezekti jasy úlken Qarshyǵa aldy. Bıpańdaǵan, quldyrańdaǵan qunan jorǵa shashasyna shań juqtyrmaı, osy otyrǵan kóp­shi­liktiń aldynan saýyrynan tamshy tógilmeı teńselip ótkendeı sezildi. Zal jarylyp ketkendeı silkindi. Jurttyń qoshemeti sumdyq endi! Tomaǵasyn sypyrǵan tuıǵyn qustaı oń-solyna kóz salyp otyrǵan ortadaǵy sulý boıjetken sarqyla túsken kúı úzigin qaǵyp aldy. Aryndy asaý sáıgúliktiń sarynyna saldy. Aspapty saý­saǵymen emes, keýdesimen tartyp otyrǵan sekildendi. Asaý tizgi­nin­deı ala qashqan dombyra saǵaǵyn súırik saýsaq ári-beriden terme­legende bıkeshtiń qos anary qamzolynan shireı bólinip dirildedi, qulaqta – kúı, kózde – qos anar, jurt eńserile eminip sahnaǵa túsip kete jazdady. Qos anar dirili sap tyıylǵanda esin bir-aq jıdy. Oń qaptaldaǵy Nurasyly úzilgen áýendi qaǵyp alyp, ári qaraı jalǵastyra jóneldi. Alpystan asqan myna jasynda Qojamjar talaı páleni kórip, kóz aldynan ótkerip júr ǵoı. Kóziniń aǵy men qarasy tap mynadaı dúldúl bolar dep tegi oılamapty. Oı­la­ma­ǵany bylaı tursyn, qııalyna enip, qaperine kirmepti. O, toba dep jaǵasyn ustady! Nurasyly ári-beriden qos ishekti ter­me­lep eki búktetilip, kelesi kezekte ántek shalqaıyp kúı tókken kezde dombyraǵa óz-ózinen jan bitip, kúıshiniń keýdesine jarmasyp, jaǵalasyp, kádýilgi tiri jansha til bitip sóılep ketkendeı sezildi. Sóılep ket­keni sol – árqıly únde, árqıly tilde kúm­­birledi.

Birde Qurmanǵazynyń Baı­ju­ma­sy bop sypaıy serilershe alshańdasa, ke­leside Qazanǵaptyń shıkil tolqyndy darııa­syndaı lyqsydy; endigi kezekte buryndary estip-bilmegen, ústirttiń adaılary ǵana dombyraǵa kúılep kúńirengen naýaı sarynyna salyp súmek bop terlep, jer eńbegin oıyp jibererdeı tepsindi. Tepsinip, teńselgen kúıshi emes, qos ishekti aspaby edi. Ári-beriden oń qolynyń bes saýsaǵy sappa tyıylyp, shanaqty qarysa qaýsyryp, sol qolynyń saýsaqtary saǵaqpenen joǵary-tómen júgirip, birde astyńǵy ishekti ilip shalyp, endigide ústińgi ishekpen laqsha sekirip oınap... búlkek qaǵyp... qulynsha shińgirlep... botasha bozdaǵan kezde aspan asty alasarǵandaı sezilip, alapat zal kúńirenip ketti. “Vırtýoz ǵoı mynaý!” – dedi tý syrtynda otyrǵan saqaldy akter. Jyǵa tanymasa da sah­nada Abylaıhan bolyp oınaǵan súleı osy. “Qos ishekti bes saýsaqpen-aq sheshen-bıshe sóıletti!” “Jyn ıektegen baqsy shyǵar, bala emes – bále bolar!” “Qaıdaǵyny aıtpashy, til-kózden aman bolsa áli-aq qap túbinde jatpaıdy. Oı­pyr­maı, shirkinniń shertisi-aı, jany keýdesinde emes, aspapqa aýysyp ketken be dersiń”. Kúıshi astyńǵy ishektegi sulý saz ben ústińgi ishektegi qońyr úndi jarystyra... almastyra... alaquıyn baryp-kelip, baryp-kelip – zar zaman elinen oralǵan elshideı tańǵy zaman zalyna ekpindeı enip qalt kidirgen mezette – úlken zal, aspan asty qars aıryldy. Biraz jurt oryndarynan dúr kóterilip ketti.

Qojamjar tý syrtyndaǵy, mártebeli meımandar tize búkken altyn oryndyqta otyrǵan Prezıdentke aınalyp qaraýǵa júregi daýalamady. Janarynan sorǵalaǵan sora jasty súrtip álek. Bet sharpyǵan ystyq áser tamyr-tamyryn qýalap jýyq arada basylyp bolmady. Ýa, shúkirshilik, dedi Qojamjar ishteı kúbirlep. “Sońyma ergen qońyr quly­nym­nyń tileýin kese kórme! Dombyranyń kıesi aýy­sypty qulynyma! Til-kózden aman bol­ǵaı!.. Ǵaıyp eren, qyryq shilten shylaýyńa oralǵaı!.. Qııan túkpirde qumǵa basyn tyǵyp alǵan túıequs sekildenip aldy jaryq balanyń tileýin kesip, “dyńǵyrlaqty tasta... qos ishekti shanaq saǵan dáýlet bolmaıdy... elge qaıt.. Bir shúıkebasty alyp kóz aldymyzda júr!..” dep hat sońynan hat ja­zyp, qazaqshylyqqa tartyp qaradaı qına­ǵa­nym beker bolǵan eken! Osynshalyq dym­bilmes, keshe bolmasam, bolaıyn dep turǵan ul­dyń kóńilin alańdatarmyn ba!.. Naqa bir qııan túkpirde aǵaıynnyń arasynda ashtan ólip bara jatqandaı, aqyr zaman ornaǵandaı: “ala sıyr qysyr qaldy, bastyqqa telefon shalyp saýyn surap ber!..

Qolymyz qys­qardy, qyzmetke turyp, jalaqy alsań, qar­jy salyp jiber!.. ózińmen-óziń bolyp, jyny ustaǵan baqsysha basyńdy alyp qasha bermeı, elden barǵan pálensheniń, túgen­sheniń mıǵula tentekterin joǵary oqýǵa túsirip jiber!..” Oı, páli-aı! Elde jatyp álgindeı maz­mun­da hattyń talaıyn jazǵany esine tús­ken­de, qaradaı jer bop jasyǵany, uıattan ór­tenip otyrǵany osy endi. “Qazaqshylyq qur­tady ǵoı bárimizdi” dep ishteı órekpidi Qojamjar. “Túımedeı nárseni túıedeı ǵyp, joǵa­ry­daǵ­ynyń bárin qubyjyq kórip, pálenshe iship qoıypty, túgenshe jep qoıypty, isti bopty”, – dep ósek sózdi órtshe qaýlatamyz – qazaqshylyq!” “Bolaıyn dep turǵan balalardyń aldyn kesip, aýylǵa qaıt, úılen, úıkúshik bol dep keri qaraı tartatynymyz – qazaqshylyq”. “Eldiń irgesi keńip, irgetasy bekip, eńsesi bıiktegenin, keshegimen salystyryp kóz jetkizip kóre almaı, qolymyzdy jyly sýǵa malmady, aýzymyzdan aq maıdy aǵyzbady, ózi boldy!.. ózi aspansydy!.. dep pysh-pyshtap, kekep-muqap qısyq sóz aıtatynymyz – qazaqshylyq”. “Mańdaıdy terletip, beldi búgip beı­nettenbeı, jalqaýlanyp, jatypisher minezge tartyp bara jatqanymyz – qazaqshylyq!..” – Oı, kóke, jurt jabyla turyp tarqap jatqanda munda otyrǵanyńyz ne! – dep ja­nyna Nurasyly júgirip jetipti. – Qoıyńyz, júrińiz, – dep qoltyǵynan súıemeldep zal­dan shyǵaryp, kıim ilgishti qaýmalaǵan jurt­tyń ishine sińdi. Qaraıdy, Nurasyldy ta­nıtyn jurt tura qalyp jol berip yǵysady, qol berip amandasyp qalýǵa umtylady, áppaq aqqýǵa uqsaǵan eki-úsh ádemi qyz Nurasyldyń jolyn bógep: “Aǵataı, qoltańba berińizshi!”, – dep tegi júrgizer emes.

Balasy ákesiniń kózinshe álgi sulý bıkeshterge qaıyrylýǵa qaradaı qysylyp, órtshe qyzaryp, qalam­sa­byn sýyryp aldyna tosqan qaǵazǵa áldeneni súıkektete salady. Áýpirim-táńirim jul­qy­syp júrip, qaýmalaǵan jurttan sytylyp syrtqa shyqqany esinde. Qojamjar qanattanaıyn dedi. Aýyl qa­zaǵy – muny qoıshy, ónerimen jurtqa ta­nymal bolyp qalǵan kóziniń aǵy men qara­syna han qaıyrylyp sálem berip, nebir laýa­zymdy dókeıler: “O, saýsaǵy kúmis kúı­shimiz!” – dep bas ızesip jatqanda bul kókeń nege arqalanbaıdy, nesine qanattanbaıdy! Aýylǵa, qatar-qurbylaryna jyr ǵyp aıtyp baratyn áńgime ushan-teńiz. Osy qazir tura qalyp záýlim saraıdyń aldynda, mınıstr dókeılermen qol alysqan mezetti sýretke basyp alǵanda ǵoı, bylaıǵy ómirine jeterlik janazyq tabylar edi. Ásheıinde zyr júgirip aıaqqa oralyp júrgizbeıtin sýretshi bala­lar­dyń joǵalǵanyna ókindi. Alaq-julaq apalaqtap kidirip qalypty. – Oı, kóke, myna máshınege otyryńyz! – degende baryp esin jıyp, kóldeneńdep ki­dirgen shetel máshınesine áýpirimdep aıaq saldy. Zyrlaǵannan zyrlap oń jaǵalaýdaǵy qyshtan salynǵan bes qabattyq jataqhanaǵa túsip qaldy. Ákeli-balaly ekeýi tirkesip úshinshi qa­bat­qa kóterildi. Úlken zaldyń túkpirindegi aıadaı bólmesine endi.

Qojamjar syrt kıimin she­ship, esik túbindegi qoljýǵyshty saldyratyp beti-qolyn jýyp, tórge ótip, ishi túsken kóne dıvanǵa qısaıdy. Nurasyl zyr júgirip shaı qamyna kiristi. Jataqhanada ashana, qazan-aıaq ortaq, zaldyń kelesi túkpirinde. Baryp-kelem degenshe biraz jer. – Qazir shaı ázir bolady, kóke, keshegi borsh­ty jylytyp jiberem. Eldiń tama­ǵyn­daı emes, tez sińedi, asqazanǵa jeńil jemis, kókónis, irimshik alyp qoıǵam. As ázirlep, aıadaı bólmeni jıyp, aıaǵy-aıaǵyna juqpaı júrgen ulynyń syrtynan baqylap jatqan Qojamjar qaıdaǵy-jaıdaǵy qııal keshedi. Bir qýanyshtyń bir ókinishi bolady degendeı, álgidegi, konsert ústindegi alyp-ushqan, aspandaǵan kóńili sap-sap basylyp, endigi kezekte qońyr muńǵa jýyqtaı berdi. Eń áýeli eski dıvan ústinde beli ketken barystaı tyrapaı asyp jatqan ózin minedi. Minemeı qaıtsin! Qudaı súıer qylyǵy qaısy Qojamjardyń. Aýyldyń ishi pysqan qarııalary: “Qoje­keń saqy, Qojekeńniń qoly ashyq” degen urgóppe sózine qaradaı semirip, kúzge salym, egin oraǵy bitken sabantoı ýaǵynda baıtalyn soıyp úlkenderdiń batasyn alypty; meıli ǵoı!.. artynsha kımelep kelgen Respýblıka kúninde qunan ógizin satyp, aýyl shaldaryna dastarqan jaıypty; ony qoıshy!.. aldyndaǵy Ata zań kúnine bórkin aspanǵa atyp qýanǵan ardagerlerge arnap jylqy jyǵyp, as berip, bas-basyna kostıým-shalbar kıgizipti; aı, qazaqshylyq-aı!..

Qurban aıt merekesine bordaqylaǵan eki qoshqaryn soıyp, kórshi-qolańǵa múshe-sybaǵa taratypty; quldy bárekelde-e-e óltiredi degen osy ma álde, osy­laı qaraı júrerde “jolyńdy jý, ba­tamyzdy beremiz!” dep úıilip kelgen úl­ken­derge myrzalyq tanytyp sandyqtyń túbine tyǵyp saqtap júrgen júz myń teńgeniń basyna sý quıypty... tátti-mátti, órik-meıiz degendeı, áı, myna mendegi bas – bas emes, qaýaq qoı ánsheıin!.. Áıtpese, qalaǵa júrer aldynda osy Nurasyly Astanadan telefon shalyp: “Kóke, azyn-aýlaq jıǵanyńyz bolsa túıip ala kelińiz, ıpotekalyq úıge jazylyp qoıalyq” – degen edi. Ipoteka ne jesin munan! Saldyraǵan plaskart poıyzǵa jo­la­qy­syn ázer taýyp, qaltasynyń túbi tesik, kók tıyny joq, ókpesi syr-syr... ishegi qur-qur... ishi túsken synyq dıvanda shómıip jatysy mynaý endi. Daýysy oqys shyǵyp ketipti. “Áı, osy mende bas joq, qazaqshylyq óltiredi ózimdi!” Abyroı bolǵanda Nurasyly bólmeden shyǵyp, as úıden shaı ákelýge ketipti. Basyn oqys kóterip alyp, jaman tús kórip oıanǵan kisideı mańaıyna alara qarady. Qabyrǵadaǵy aınadan kóziniń asty kólkildep isken, jaǵy jelqaqty, qyzylshyraıly, alpysty alqymdaǵan jigit aǵasy ersi ejireıedi. Esik sart ashylyp uly enedi. Bir qolynda sháınegi, bir qolynda borsh quıǵan kastróli, tógip almaı qalaı lypyp júrgenine qaıran. Belin basyp kıreleńdeı kóterildi, bólme ortasyndaǵy dóńgelek ústelge shómıdi. Tańdaıy tobarsyp, shól qysyp ólip barady, uly usynǵan ystyq shaıdy aýzyn kúıdirip urttaı túsedi. Áp-sátte súmek bop terledi. Biraýqymda tilge keldi. Úni kúńirenip estildi. Kózimniń aǵy men qarasy – Nurasylym, dúnıe tirshiliginen ańǵarǵanym, áke bolyp, sheshe bolyp, týǵan-týysqan bolyp bolamyn dep umtylyp turǵan balanyń aldyna turmaý kerek bilem. Bolam degen balany qazaq­shy­lyq... bylyq-shylyq... etekbastylyqpen qur­typ júrgen ózimiz ǵana! Kún kózine shyǵarmaı kókteı oryp, ósip órkendeıin dep turǵan ur­paqty aqsha tap, qolymdy jyly sýǵa mal!.. ba­syńa otaý tik!.. kelin jumsaıyn, nemere jubataıyn!.. óziń quralpy pálenshe, túgensheler alshań basyp, úıine tasyp dáýlet jınap, qarttaryna qarasyp elde júr áne!.. – dep, túp etekten jarmasyp, kejegemiz keri tartyp, aýyl arasynyń ájik-kújiginen aspaıtyn ǵyp júrgen ózimiz ǵana! Osyny oılaǵanda jerdiń jaryǵy bolsa kirip kete jazdaımyn, jer bop jasımyn, mańaıymdy syıpalap omalyp otyryp qalam, Nur­asy­lym! – degen Qojamjardyń kókiregi qars aı­ryldy.

Aıtty-aıtpady, dúnıede el aǵasy ja­syna jetkende “ah” uryp ókingen, mań­daıyn toqpaqtaǵandaı kepke enip opynǵan jaman eken. Ákesiniń syqpyty Nurasyldyń kózine solaı kórindi. Terezeni jeltoqsannyń jyndy borany julqyp asha almaı qar jentegimen urǵylasyn kep. Bólme ishi kúńgirt tartty. Qamyǵyp, óz-ózinen jer tiregen­deı bolyp otyrǵan ákesin jadyratqysy kel­di bilem, Nurasyl keshegi kúnderden qaıyryp estelik aıtty. Jadyrap, kóńildenip otyrsyn dep oılady. – Esińizde me, kóke, elde emge tabyl­maı­tyn telemaster – teledıdar jóndeýshi bol­dyńyz. О́zim es bilgeli kimniń teledıdary buzylsa – “jóndep bere qalyńyz” dep sizge jalynatyn. Mańaıdaǵy, tipti aýdan ákimderi jeńil júırigin jiberip sizdi alǵyzatyn. Qoly altyn sheber atandyńyz. Keıingi jyldary jurttyń laqtyrǵan, jaramaı qalǵan, qań­sy­ǵan teledıdaryn “zeınetke shyqqanda nan­ta­barym bolady” dep úıge jıdyńyz kelip... jıdyńyz kelip... Onshaqty jylda úıilgen jaramsyz teledıdar úıge syımaı, aýlada taý bop úıildi. Byltyr elge barǵanymda, tal tigetin aýlany bosatalyq dep álgi taý-taý jaramsyz teledıdardy úsh samosval jaldap... eki kún tasyp... ázer qutylyp edik. Baıaǵy nantabaryńyzdy joqtap, kóńil-kúıińiz pá­seıip otyr ma, kóke? Balasynyń jeńil qaljyń, qaǵytpa sózine mán bermedi. – Nesin aıtasyń, qyr asyp oılan­bap­pyz!..

Basymyzdy qumǵa tyǵyp júre berippiz. Kú­lersiń be, jylarsyń ba endi. Eldiń ja­ram­syz dep laqtyrǵan eski-qusqy teledıdaryn úıge tasyp taý ǵyp úıip jııa berippin, jııa berippin. Japon aǵaıyndar on-on bes jyl ishinde lampaly teledıdardy muqym ózgertip, jartylaı ótkizgishke aınaldyryp úlgererin qaıdan bilippiz! Áı, bas istemeıdi ǵoı, myna bas!.. – dep Qojamjar ári-beriden kúńiren­gen­de kókiregi qars aıryldy. Qaraptan-qarap kúızelip, ishten tynǵandaı kepke endi. Júzi órt sóndirgendeı kúreńitti. Ákesiniń myna tyǵyryqqa tirelgen poshymynan Nurasyl shoshyp qaldy. Aýzyna sóz túspeı qysyldy. Degbiri taýsylyp, óz-ózinen kúıge­lek­tenip, shaıdy qaıyra ysytyp, demdep ákelýge umtyldy. Lezdiń arasynda qaıyra oraldy. Sút qatqan kúreń shaıdy yssylaı quıyp, tátti-dámdilerin ákesiniń aldyna ysyryp elpek qaqty. Álden ýaqytta baryp Qojamjardyń qarlyǵyńqy úni shyqty, qabyrǵanyń arǵy jaǵynan estilgendeı qulaǵyna úzilip, kúńgirlep jetti. – Asylym, sońǵy aıtar aqylym: sońyńa burylyp qaraýshy bolma! Dittegen mejeńe umtylyp baq! Bizge qaraılama, ózińdi aıama! Qudaı bergen óner nyǵymetin jetildire tús, jetildire ber. Álginde, keń saraıda saqaldy ártistiń aýzynan shyqqan ne sóz edi ol! Tilimniń ushyna kep tyǵylyp tur. Nurasyl oıyn jalǵap jiberdi. – Vırtýoz! Sheberlik shyńyna jetken – birtýar!.. shabyt shaqyrar!.. degen uǵymdy beretin orys sózi. – Iá, dáp dóńgelengen dúnıe tirshiliginde ózińniń súıgen kásibińniń basybaıly quly bol! Alla amanat etip saǵan tabıǵatqa tarta týǵan daryn bergen eken, sony atqaryp shyǵatyndaı arǵy-bergi arýaqtardan medet, mezgil suraımyn, ulym. Vırtýoz bol! Osyny aıtyp, Qojamjar barsha kórikti kórkem sózin aıtyp taýysqan aqynǵa uqsap, ishindegisin sarqyp quıǵan saba sekildenip bylq-sylq bosap, kıreleńdeı basyp kep synyq dıvanǵa sylq qulady. Syrttaǵy jel sarnaı azynady. Inshalla, til-kózden aman bolsa myna ulym bir jerden shyǵar, túbinde basymdy tórge súıreıtin osy ulym bolar dep ishteı sáýlelendi Qojamjar qart.

Dúkenbaı DOSJAN.