Elimizde detektıvtik qyzmet endi zańdyq turǵydan retteletin bolady. Májilis Tóraǵasy Qabıbolla Jaqypovtyń jetekshiligimen ótken palatanyń keshegi kezekti jalpy otyrysynda «Jeke detektıvtik qyzmet týraly» zań jobasy ilespe túzetýlerimen birinshi oqylymda qaralyp, jan-jaqty talqyǵa tústi.
Zań jobalary boıynsha baıandama jasaǵan Ádilet mınıstri Berik Imashev «Jeke detektıvtik qyzmet týraly» zań jobasyn ázirleý 2012 jylǵy 30 qańtardaǵy Memleket basshysynyń Joldaýyn iske asyrý jónindegi Jalpyulttyq is-sharalar jospary boıynsha qolǵa alynǵandyǵymen bólisti. Negizi, bul qyzmet túrin engizý jeke jáne zańdy tulǵalardyń quqyqtary men erkindigin, memleket pen qoǵam múddelerin qorǵaýmen ushtasyp jatyr. Jeke jáne zańdy tulǵalarǵa detektıvtik qyzmetter kórsetý, oǵan tapsyrys berýshiniń quqyqtary men zańdy múddelerin qorǵaý jáne jeke detektıvtik qyzmettiń negizgi mindetteri zań jobasynda jan-jaqty kórinis taýyp otyr eken. «Zańdylyq; adamnyń jáne azamattyń, sondaı-aq, zańdy tulǵalardyń quqyqtaryn, bostandyqtary men zańdy múddelerin, konstıtýsııalyq qurylysty, qoǵamdyq ımandylyqty buzýǵa jol bermeýshilik; qupııalylyq; laýazymdy adamdardyń jeke detektıvtik qyzmetke aralaspaýy qaǵıdattary bekitiledi», dedi Berik Májıtuly.
Mınıstr, bul rette, jeke detektıvtik qyzmetke tapsyrys berýshiniń zańdy quqyqtary men múddelerin qorǵaýmen baılanysty detektıvtik qyzmetter kórsetý boıynsha lısenzııalaý usynylǵandyǵyna da nazar aýdarta ketti. Jalpy, zańdyq qujatta jeke detektıvtiń quqyqtary men mindetteri, lısenzııany berý, toqtata turý nemese aıyrý kózdelgen.
Onymen aınalysý úshin Qazaqstan Respýblıkasy azamattyǵynyń, joǵary zań biliminiń jáne quqyq qorǵaý nemese arnaýly memlekettik organdardyń jedel nemese tergeý bólimshelerinde keminde on bes jyl eńbek ótiliniń bolýy kerek. Sonymen qatar, otyz bes jasqa tolýy, alyp tastalmaǵan nemese ótelmegen sottylyǵynyń bolmaýy jáne ózge de talaptar da bar. B.Imashev osy oraıda qylmystyq is-áreketter men ákimshilik quqyq buzýshylyqtarǵa baılanysty ister boıynsha detektıvtik qyzmetter kórsetýge tyıym salý zań jobasynda erekshe qarastyrylǵandyǵyna da nazar aýdarta ketti. Jalpy, detektıvtik is-sharalar tizbesine áńgimelesý, jeke jáne zańdy tulǵalardan anyqtamalarǵa, sıpattamalarǵa jáne qujattarǵa suraý salý kózdeledi. Zań jobasynda Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń jáne ýákiletti organnyń jeke detektıvtik qyzmet salasyndaǵy quzyreti de aıqyndalǵan. Sonymen birge, jeke detektıvtik qyzmetti memlekettik baqylaý men qadaǵalaýdyń negizderi bekitilgen. Joǵaryda atalǵan erejeler, bir jaǵynan, detektıvtik qyzmetter kórsetý naryǵyn damytýǵa, ekinshi jaǵynan – jeke jáne zańdy tulǵalardyń, qoǵam men memlekettiń quqyqtaryn, bostandyqtary men zańdy múddelerin qamtamasyz etýge múmkindik beredi. Zań jobasynda Qylmystyq kodekske, Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodekske, Salyq kodeksine, «Lısenzııalaý týraly», «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy memlekettik baqylaý jáne qadaǵalaý týraly» zańdarǵa ózgerister engizý kózdelip otyr. Atap aıtqanda, jeke detektıvterdiń ózderiniń ókilettikterin teris paıdalanǵany úshin qylmystyq jáne ákimshilik jaýaptylyqty engizý; lısenzııalyq alymnyń mólsherlemelerin, salyqtardy esepteý jáne tóleý, sondaı-aq, olar boıynsha salyq eseptiligin usyný tártibin belgileý; jeke detektıvtik qyzmetti júzege asyrýǵa arnalǵan lısenzııanyń bolýy týraly talapty bekitý men jeke detektıvtik qyzmetti memlekettik baqylaýdy júzege asyrý tetikteri zańdyq turǵydan qarastyrylǵan. Depýtat Roman Kımniń suraǵyna oraı jaýabynda mınıstr jeke detektıvpen aınalysýshy ózine kómekshilerdi qansha tartqanymen, olardyń detektıvtik qyzmetpen aınalysa almaıtyndyǵyn alǵa tartty. О́ıtkeni, bul qyzmet túri lısenzııalaýǵa jatady. Arnaýly memlekettik organdardyń jedel nemese tergeý bólimshelerinde keminde on bes jyl eńbek ótiliniń bolýy jáne otyz bes jasqa tolýy men ózge de talaptar tym qatań ekendigine nazar aýdartqan Serikjan Qanaev kórshiles Reseıdi mysalǵa keltirdi. Depýtattyń aıtýynsha, bul elde jıyrma bir jasqa tolǵan, keminde úsh jyl tergeý bólimshelerinde qyzmet istegen adam detektıv bola alady. Munyń jańa ınstıtýt ekendigine, Ata Zań erejelerine jáne de quqyq qorǵaý organdarynyń talaptaryna súıengen B.Imashev ekinshi oqylymda jas jaǵynan shekteýdi qarastyrýǵa bolatynyn alǵa tartty. Osylaısha jalǵasqan birer suraq-jaýaptan keıin zań jobalary birinshi oqylymda qoldaý tapty. Sondaı-aq, depýtattar menshik quqyǵyn qorǵaýdy kúsheıtý, sharttyq mindettemelerdi qorǵaýdy kepildendirý men olardy buzǵany úshin jaýapkershilikti qatańdatý máselelerine qatysty zań jobasyn ekinshi oqylymda qarap, maquldady. Onda Azamattyq kodekstiń zańsyz aktilerdi shyǵarý saldarynan menshik ıesine keltirilgen zalaldy, tıisti aktini shyǵarǵan memlekettik organnyń nemese laýazymdy adamnyń kinásine qaramastan, óteý bóligi naqtylanady. Kepilmen qamtamasyz etilgen mindettemelerdi merziminen buryn oryndaý jáne kepilge salynǵan múlikke óndirip alýdy qoldaný normalary da aıqyn jazylyp otyr. Budan basqa, kún tártibine shyǵarylǵan Qazaqstan men Bolgarııa jáne Rýmynııa elderimen adamdardy ustap berý týraly sharttardy ratıfıkasııalaýǵa qatysty zańdyq qujattar da qoldaý tapty. Zańdyq qujattar atalǵan elderdiń quzyretti organdary arasyndaǵy qatynastardy retteýge baǵyttalǵan. Sonymen qatar, Qazaqstan men Rýmynııa arasyndaǵy sottalǵan adamdardy berý týraly shartty ratıfıkasııalaý týraly zań jobasy da maquldandy. Bul rette, eger sottalǵan adam jazasyn ótegennen keıin deportasııalaýǵa jatatyn jaǵdaıda, onyń kelisimi talap etilmeıtindigin aıta ketken jón. Sonymen birge, taraptardyń árqaısysy óz ulttyq zańnamalaryna sáıkes keshirim jasaýdy, raqymshylyq jasaýdy nemese jazany jeńildetýdi júzege asyra alady. Jáne de palata «Sot júıesi men sýdıalardyń mártebesi týraly» Konstıtýsııalyq zańǵa; Konstıtýsııalyq zańdarǵa azamattyq prosestik zańnamany jetildirý máseleleri boıynsha ózgeristerge qatysty zań jobalaryna; Kaspıı teńiziniń sýbıologııalyq resýrstaryn saqtaý jáne utymdy paıdalaný zańdyq qujatyna jáne Baıqońyr qalasynyń bilim berý uıymdary týraly kelisimderdi ratıfıkasııalaý týraly zań jobasyna qorytyndy ázirleý merzimin tıisti komıtetterge bekitip berdi.
Asqar TURAPBAIULY, «Egemen Qazaqstan».
