QAZAQ TIL BILIMINIŃ TUŃǴYSh ANTOLOGIIаSY

Bul kezde qazaq qoǵamy ómirinde júrip jatqan asa mańyzdy áleýmettik úni bar qozǵalystyń biri – qazaq tiliniń memlekettik til dárejesinde qyzmet etýine qatysty bolyp otyrǵany belgili. Bul oraıdaǵy kózdelgen maqsat pen qam-qareketterdiń bir sátte, nemese tipti bir-eki jylda oryndala qoımaıtyndyǵy da túsinikti. Qazaq tili – Qazaq Respýblıka­sy­nyń memlekettik tili dep Kons­tıtýsııada zańdastyrylyp jarııa­lan­ǵannan beri ótken eki onjyldyq ýaqyt ishinde úzdiksiz qabyldanyp kele jatqan qaýly-qararlar, baǵ­darlamalar, nusqaýlar, buıryqtar dittegen maqsatqa jetkize almaı ke­ledi – qazaq tili tolyqqandy mem­lekettik til dárejesinde qyzmet ete almaı otyr. Demek, bul orasan mándi, ulttyq múddeni oryndaýda resmı zańdardan basqa da naqty is-qımyl qajettigin, ıaǵnı qazaq tili­niń ómirsheńdigin kúsheıtetin, kóte­re­tin, tanytatyn ár alýan naqty jumystardy ornymen, kezegimen júrgizý qajettigin sezinemiz. Tildiń ómirsheńdigin kóterý degenimiz – eń aldymen, qoǵamnyń ómi­rindegi tildiń áleýmettik qyzme­ti­niń aıasyn keńeıtý. Osyǵan sáı­kes tildiń ǵylymı da fýnksıo­nal­dyq áleýetin dáleldeý úshin osy tildiń tabıǵatyn, tarıhyn, sózdik qazynasyn, dybystyq júıesin, grammatıkalyq qurylymyn, ózge tildermen qarym-qatysyn, qyzmet etý áleýetin, ıaǵnı múmkindigi men kúsh-qýatyn jaqsy tanyp bilý kerek. Al bul múmkindikti jasaı­tyn – bilim men ǵylym. Atap aıt­qanda, qazaq balasynyń, sondaı-aq Qazaqstandy Otanym dep sanaıtyn ózgelerdiń de qazaq tilinde aýyz­da­nýy, ıaǵnı balabaqshada qazaq tilin­de tárbıelenýi, qazaq mektebinde oqyp, joǵarǵy bilimdi qazaq tilinde alýyn júzege asyrý ekendigi belgili qa­ǵıda. Bul – bilim berýdiń enshi­sindegi sharýa bolsa, ǵylymnyń, onyń til bilimi (nemese tiltanym, lın­gvıstıka) salasynyń mindeti óz aldyna. Mine, aldymyzda osyndaı ta­lap­tar men mindetter turǵan bul kún­derde til zertteýshi mamandar qaýymynyń kúndelikti tirliginde buryn-sońdy bolmaǵan, jan jy­lytar jaqsy oqıǵa boldy. “Qazaq til biliminiń antologııasy” degen atpen bir mezgilde jaryq kórgen 45 kitap qolymyzǵa tıdi. Tartýdy usynǵan – S.Toraıǵyrov atyndaǵy Pavlodar memlekettik ýnıversı­te­ti, onyń E.Bekmahanov atyndaǵy “О́lkeniń tarıhy men etnografııa­syn zertteý” ǵylymı-praktıkalyq ortalyǵy. Antologııanyń bas re­dak­tory E.Arynov, ortalyqtyń dı­rek­tory A.Qudabaev. Antologııa Qa­zaqstan táýelsizdiginiń 20 jyl­dy­ǵyna arnalǵan, ulttyq-rýhanı dúnıemizge usynylǵan erekshe syılyq. Ádette antologııa degen grek só­zi­niń túpki maǵynasy “gúl shoǵyry” degen eken, biraq keıin kele bul ataý kóptegen tilderde maǵynasyn aýys­tyryp, “bir salada jazǵan av­tor­lardyń (mysaly, aqyndardyń) eń jaqsy, eń úzdik degen shyǵar­ma­larynan tańdap alyp, toptastyrý” degen termınge aınalǵan. Demek, “Qazaq til biliminiń antologııasy” – bir ǵasyr (HH ǵ.) barysyndaǵy qazaq tilin zerttegen ǵalymdardyń HHI ǵasyrda maǵynasyn joǵalt­pa­ǵan eń qajet dep iriktelgen ǵyly­mı-tanymdyq eńbekteriniń shoǵy­ry, ár alýan ataýly shoǵyry. “Qazaq til bilimi antolo­gııa­sy­nyń” basty maqsaty – ony shy­ǵarý­shylardyń ózderi aıtqandaı, “klassıkalyq úlgidegi jazylǵan ǵylymı eńbekterdiń, tildik zert­teý­lerdiń, ǵylymı oı-tujyrym­dar­dyń kórsetkishin keıingi jas ǵa­lym­darǵa, urpaǵymyzǵa úlgi etý. Tal­daýdyń, paıymdaýdyń, dálel­deý­diń san qyrly tásilderine boı­latýdyń naqty múmkindigin usyný” bolǵan. Árıne, antologııa bolǵandyq­tan, ár ǵalymnyń bir ǵana eńbegi tańdalyp alynǵan. Al bulardyń bir emes, birneshe, kóptegen zertteý ju­mystary erteli-kesh jaryq kórip kele jatqany belgili. Onyń ústine qazaq til bilimi de, ǵylymnyń ózge salalary sııaqty óte kúrdeli, tutas qurylym. Onyń qattaýlary lek­sı­kologııa, grammatıka, fonetıka, fo­nologııa, dıalektologııa, til ta­rıhy, kóne túrki eskertkishteriniń tili, onomastıka, toponımıka, áleý­mettik tiltanym, etnotiltanym, tildik stılıstıka (lıngvostılıs­tı­ka), semasıologııa, mátin tiltany­my, etımologııa, lıngvıstıkalyq paleontologııa sııaqty iri-iri tar­maqtarynyń óz ishinen taǵy bólinip jatady, osylardyń barlyǵynyń teo­rııalyq tanym nyshandary qa­zaq tiltanym tarıhynyń alǵashqy kezeńderinen bastap kóringen bol­sa, ony keńinen taldap zerdeleý, bul salalardyń kóbiniń jeke nysandaryn sońǵy kezeńde týǵan jańa baǵyt-baǵdarlarǵa sáıkes zertteý – búgingi qazaq til biliminiń jumysy men mindeti bolyp otyr­ǵanyn basa aıtýǵa bolady. Antologııanyń bul serııasyna qazaq tilin zerttegen 45 avtordyń árqaısysynyń bir-bir eńbegi engen. Ýaqyt keńistigi jaǵynan bular HH ǵasyrdyń alǵashqy onjyldyqtary­nan bastap, negizinen 70-80-jyl­dar­ǵa deıingi dúnıege kelgen zertteý jumystary. Bulardyń avtorynyń jartysynan kóbi bul kúnde ara­myz­da joq. Aldy ótken ǵasyrdyń 30-jyldarynda stalındik repres­sııa­nyń qurbandary bolǵan A.Baı­tursynov, H.Dosmuhamedov, Q.Ju­ba­nov, Q. Kemengerov syndy al­ǵash­qy qazaq zııalylary, odan keıin­giler – týǵanyna 90-100 jyl­dyqtary atalyp ótken S.Amanjo­lov, N.Saýranbaev, I.Keńesbaev, M.Ba­la­qaev, A.Ysqaqov, Ǵ.Musa­baev, Y.Ma­manov, Ǵ.Aıdarov syn­dy aldyńǵy lektiń isin jalǵas­tyr­ǵan ǵylym doktorlary men pro­fessorlar. Budan keıingi ataıtyn­dary­myz – aramyzdan erterek ketken M.Ary­nov, A.Ábdirah­manov, Q.Esenov, Ǵ.Madına, K.Ahanov, Q.О́mirálıev, Á.Quryshjanov syn­dy bizdiń za­man­dastarymyz. Anto­logııaǵa eńbekteri engen, bul kúnde kózi tiri 20 ǵalymnyń aldy jas jaǵynan 80-nen asqan, sońy 60-70-di alqymdaǵan, biraq ǵylymı iz­denisterin toqtatpa­ǵan til maman­dary – ǵylym doktorlary men profes­sorlar. Alǵashqy tolqyn A.Baıtur­sy­nov, Q.Jubanov, K.Kemengerov, H.Dos­muhamedovter “Qazaq til bilimi” degen ǵylym tarmaǵyn ja­sa­ǵan, ǵylymı jumystyń baǵyt-baǵ­daryn kórsetken, ıaǵnı qury­lym­dyq tiltanymnyń (strýktýrnaıa lıngvıstıka) ustanymdaryn bel­gi­lep bergen naǵyz kóshbastaýshylar boldy. HH ǵasyrdyń 20-jyldaryn­da bulardan basqa qazaq tiline qa­tys­ty jeke zertteýlerimen, qazaq­sha-oryssha jáne qysqasha eki tildik sózdikter jasaǵan, oqýlyqtar jazǵan T.Shonanov, E.Omarov, M.Mýr­zın, J.Aımaýytov, B.Berto­ǵaev, B.Maldybaev sııaqty ózge de zııaly azamattar boldy. Árıne, bulardyń eńbekterin taýyp jarııa­laý, olardy taldaý aldaǵy jumys­tardyń qatarynda bolmaq. HH ǵasyrdyń 30-80-jyl­da­rynda ǵylymǵa belsene kirisip, qazaq tilin ár qyrynan zertteýdiń eleýli úlgisin tanytqan kelesi býyn – búgingi aǵa ǵalymdar atanyp otyr­ǵan bizderdiń ustazdarymyz qazaq til bilimin ári qaraı damy­typ, irgeli-irgeli eńbekter qaldyr­dy, teorııalyq negizderin qalap, sol kezeńderdegi orys túrki­taný­shy­­larymen tereze teńestirdi. Bú­gingi qolǵa alynyp jatqan teorııa­lyq ustanymyzdardyń alǵashqy ushqyndary solardan tabylyp, jalǵastyrylýda. Antologııaǵa bir-bir eńbekteri engen qalǵan 20 avtor – búgingi ǵy­ly­mı jumystardy ár qyrynan, jańasha ár baǵytta júrgizip kele jat­qan, jas jaǵynan 60-80-derden asqan Á.Qaıdarov, R.Syzdyq, Sh.Sarybaev, B.Ábilqasymov, K.Hu­saıyn, R.Ámi­rov, Á.Júnis­bekov, A.Hasenova, N.Oral­baeva, T.Januzaqov, A.Aman­jo­lov, B.Ha­sa­nov, B.Saǵyndyqov, О́.Aıtbaı­uly, O.Naqysbekov, E.Jan­peıisov, Ǵ.Kalıev, I.Uıyqbaev, M.Serǵa­lıev syndy túrkitanýshylar. Qazaq til biliminiń tuńǵysh antologııasyna shyǵarmalary engen ǵalymdardyń ata-jónderin bulaı­sha túgel atap otyrǵanymyzdyń sebebi bar. Qazaq til biliminiń jal­py ǵylym áleminde, onyń ishinde túrkitaný dep atalatyn dúnıe­jú­zi­lik tarmaǵynda orny qandaı boldy degendi til mamandary bolmasa óz­geler, ásirese qalyń kópshilik naqty bile de bermeıdi. Sondyqtan sóz etip otyrǵan antologııanyń dúnıege kelgeni sııaqty ıgi áreketti paıdalanyp, qazaq til biliminiń burynǵy, qazirgi hal-aqýalymen qysqa ǵana tanystyryp ótsek. Qazaq til bilimi HH ǵasyrdyń alǵashqy onjyldyqtarynan bastap, naǵyz ulttyq sıpattaǵy, teorııalyq negizderi myqty aldyńǵy qatarly júıe bolyp damyp keledi. Ol keńestik odaqta ómir súrgen ózbek, qyrǵyz, túrkimen, tatar, t.b sııaqty túrki respýblıkalaryndaǵy, son­daı-aq ortalyqtaǵy orys túrki­ta­nýshylarynyń aldyńǵy qatarynda boldy. Máskeý men Lenıngradtaǵy túrkitaný ortalyqtarynan keıingi 3-orynda qazaq til mamandary tur­dyq dep ózimiz de maqtanatynbyz, ózge týystas áriptesterimiz de osy­laı­sha baǵalaıtyn. Ǵylymı qazy­na­myzdyń sapasy men ártúrliligi, kadrlarymyzdyń biliktiligi men talanttylyǵy, Odaqtaǵy ózge túrki aǵaıyndardyń til mamandaryn daı­yndaýdaǵy, ıaǵnı dıssertasııalyq jumystaryna basshylyq, jetekshi­lik etip ózimizdiń keńeste qorǵatý ja­ǵynan da Máskeý men Lenın­grad­tan keıin qazaq Til bilimi ıns­tıtýty turǵandyǵy osylaı tanyt­tyratyn. Múmkin, qazirde de bul ornymyzdan taımaǵan bolarmyz, biraq qazir salystyryp, bilip jatqan kim bar? Iá, sońǵy onjyldyqtarda burynǵydaı ǵylym keńistigindegi aralas-quralastyq joq, ár orta­lyq­ta kezekpe-kezek ótip jatatyn túrkologııalyq konferensııalar, sımpozıýmdar toqtady, bárimizge ortaq ǵylymı baspa orǵanymyz – jýrnalymyz joq. Sirá, soǵan qa­ramastan, ǵylym kóshiniń shańynda qalǵan joqpyz dep sezinemiz. О́ıt­keni, sońǵy 20-30 jyldardaǵy qa­zaq til mamandary burynǵy klas­sı­ka­lyq, qurylymdyq baǵyttaǵy izdenis­termen qatar, jańa antro­poózektik baǵdardy ustanǵan eńbek­ter jazyp jarııalaýda, kandıdat­tyq, doktorlyq dıssertasııalar jazylýda. Qazaq til mamandarynyń bul qazirgi býynynyń aldy jasy 50-60-tan asa bastaǵan, sońy 30-40-tardyń ishindegi ǵalymdar quraıdy. Respýb­lıkamyzdyń joǵarǵy oqý oryndaryn­da jáne A.Baıtur­syn­uly atyndaǵy Til bilimi ınstı­tý­tynda jumys istep júrgen talapty, talantty, izdenimpaz, bilimdi lın­gvıst jastar ósip keledi. Olardyń kóbi fılologııa ǵylymdary­nyń doktory, ýnıversıtet profes­sory. Sóz joq, bul býynnyń ǵylym­daǵy túrkitanýshy, qazaq tiliniń zert­teýshisi retindegi ǵylymı deńgeıin tanytatyn antologııasy da dúnıege keledi dep oılaımyz. Sóıtip, qazaq tilin zertteıtin ǵy­lym salasyna aıryqsha kóńil aýda­ryp, tuńǵysh antologııasyn usynyp otyrǵan S.Toraıǵyrov atyndaǵy Pav­lodar memlekettik ýnıversıtetine, onyń rektory Erlan Muhtaruly Ary­novqa sheksiz rızashy­lyǵymyzdy bil­dire oty­ryp, bul bas­tal­ǵan asa ıgilikti sha­rýa jalǵasa bere­di ǵoı dep oılaı­myz. Bul tuńǵysh an­to­logııa – óz­ge­ler­ge úlgi, bilim men ǵy­lym bú­gingi qo­ǵamymyzdyń eń qa­jet sa­lalary eken­digin tanýdyń, tany­týdyń ónegesi. Bul rýhanı qazyna ǵylymı qor retinde mektepter men ýnıver­sı­tetterdiń ki­taphanasynan óz or­nyn tapsa, ulttyq qundy­lyq­ty jas urpaqqa jetkizýdiń kepili bolary haq. Árıne, ana tilimizdi, ony zert­teıtin ǵy­lym salasyn ta­ny­týdyń joldary men amal-tá­silderi kóp qoı. Sondaı is-qare­ket­terge tek til ma­mandary ǵana emes, túgel jurtshy­lyq bolyp kirisip jat­­sa, qazaq tili memlekettik til dáre­je­sinde tezirek kórinedi degen úmittemiz. Rabıǵa SYZDYQ, akademık, Kóbeı HUSAIYN, professor.