Bir qaraǵanda Abdolla Qarsaqbaevtyń «Daladaǵy qýǵyny» men «Qıly kezeńiniń» oqıǵasy uqsas sekildi. Sebebi ekeýi de qyzyl ásker taqyrybyn kótergen. Alaıda eki fılmniń aıtar oıy da, túıini de bólek. «Daladaǵy qýǵynda» Hamıt dala batyry Qudireni jon arqasynan atyp óltirse, «Qıly kezeńde» Júnis baı chekıst Toqtardyń quryǵynan qutylyp, shekaranyń arǵy betine ótedi. «Daladaǵy qýǵynda» Qudireniń róli sheberlikpen shyqsa, «Qıly kezeńdegi» Júnistiń obrazy oılandyrmaı qoımaıdy. Bir qyzyǵy, keńes basqynshylaryna qarsy kúresken eki alyptyń da rólin ózge ulttyń ókilderi somdaǵan. Qudireni qyrǵyz akteri Ashyr Chokýbaev, Júnisti uıǵyr akteri Ahmet Shámıev kelistirip turyp keskindeıdi. Ekeýi de qazaqtyń naq batyry qandaı bolatynyn kóz aldyńa ákeledi. Sodan bolar, kúni búginge deıin qos kınony kórsek, Qudire men Júnistiń aıbyndy túrin kórip, túıdek-túıdek sózin estip, bir marqaıyp qalamyz. Sebebi eki batyrdy da Abdolla Qarsaqbaev kıno tarıhyna osyndaı beınede qaldyrdy.
«Qıly kezeńde» 1918 jylǵy Qazaqstan men Qytaı shekarasyndaǵy oqıǵa baıandalady. Qyzyl komıssar Toqtar Báıtenovtiń jazalaýshy otrıady Qytaıǵa aýyp bara jatqan Júnistiń jolyn bógeýge áreket etedi. Ásilinde Toqtar beınesi Toqash Bokınniń prototıpi retinde qarastyrylǵan eken. Alaıda fılmdegi Toqtar Toqash ómirimen múldem sáıkespeıdi. Toqash – keńes ókimetin qurýǵa atsalysqan, Alashorda úkimetine jany qas adam. Al fılmde Asanáli Áshimov somdaǵan Bergen komıssar Toqtarǵa Alashordaǵa qatysy bar degen aıyp taǵady.
Fılmniń basynda Toqtar áskeriniń sońynda atyn jetektep jaıaý kele jatqan jigitten: «Nege jaıaý kelesiń?», dep suraıdy. Ol bolsa: «Atym jolda oqqa ushty, mynaý – Hákimjannyń aty. Aq jalaýdaı menmundalap alystan kórinedi de nysanaǵa ilinedi, sosyn til tartpaı ketesiń», deıdi. Sonda Toqtar onyń bireýdiń jalǵyzy ekenin túsine qoıyp, oǵan astyndaǵy atyn berip, ózi sonyń atyna minedi. Bylaı qarasań, Toqtar fılmde jaǵymdy keıipker sekildi. Alaıda keı tusta qatygezdigimen de tanylady. Ásirese Júnistiń adamdaryn qyryp salatyn sát. Bul kezde baǵanaǵy baýyrmal Toqtardy tanymaısyz. Onyń otrıady áı-shaıǵa qaramaı, Júnistiń sońyna erip Qytaıǵa aýyp bara jatqan qazaqtardy pýlemetpen atqylaı bastaıdy. Halyqty qan qaqsatyp, Júnistiń qol-aıaǵyn matap, tutqyndap áketedi. Sonda kúıingen el aǵasy Júnistiń aıtqan sózi mynaý edi: «Meniń halqym shyryldaǵan boztorǵaı sııaqty. Qumaıdyń qulqynyna túsip ketpese, ol da sharyqtap keń dúnıede ushar edi ǵoı. On altynshy jyly halyqty aq patshaǵa qarsy kótergen kezimde sen de meniń otrıadyma kelip qosyldyń. Onda halqyńdy súıetinsiń, Toqtar! Jazalaýshylardan kóp adamdy qutqardyń. Ol kezde ekeýmiz birge edik. Al qazir sen kimsiń? Basqynshylarmen birigip, halqyńa qarsy shyqtyń».
Toqtarǵa degen renishin basa almaǵan Júnis: «Seni qazaqtyń kósemi bolar dep oılap edim. Qanymyz bir bolǵanymen, dinimiz basqa eken», deıdi. Toqtar da qarap qalmaı: «Halqym degende kóz jasyń kól bolady. Al istep júrgeniń zulym, jaýyzdyń isi», dep jaýap beredi. Alaıda fılmde Júnis qaısar, sabyrly, meıirimdi kórinedi. Onyń bar oıy taǵdyry talaýǵa túsken qazaqty Qytaıǵa asyryp, tynysh ómirge keneltý ǵana. Al Toqtar ne istedi? Ol azattyq ańsap, el aýyp bara jatqan óz qazaǵyna qyrǵıdaı tap berdi. Bylaı qarasań, Toqtardyń da, Júnistiń de oılaǵany – bir qazaqtyń qamy. Alaıda ekeýi eki joldy tańdaǵan. Júnis halyqty keńes bıliginen qutqaryp, onyń quryǵy jete qoımaǵan jaqqa kóshirýdi oılaıdy. Al Toqtar halyqqa keńes bıligi arqyly járdem bergisi keledi. Fılmde ol muny: «Tarıhty jasaıtyn basqa qazaqtar keldi. Ol han-shonjarlardyń quly bolyp, qý dalany qulansha shańdatyp, kóship júretin halyq emes. Jańa, tatý-tátti ómirdi, úlken semıanyń yntymaǵyn kókseıtin halyq», dep túsindiredi.
Alaıda ózi qulaı sengen keńes ókimeti Júnisti ustap ákelgen Toqtardy da aıaǵan joq. Oǵan da aıyp taǵyp, Júnispen birge qamaıdy. Júnisti qutqarýǵa kelgen jigitter ony da birge alyp ketedi. Qytaı shekarasynan ótken soń Júnis ózen jaǵasynda dáret alady. Ár nárseni astarlap jetkizetin Abdolla osy kórinis arqyly sımvoldyq mán engizgen. Bul kórinisti aýyr azaptan arylyp, jańa bir kúıge ótýdiń, aldynda jańa kezeń bastalatynynyń belgisi retinde qabyldaýǵa bolady. Sodan keıin Júnis Toqtardy bosatyp, oǵan qundyz bórik pen qaıqy qylysh syılaıdy. Qazaq dástúrinde bas kıim – syı-qurmettiń, qarý – senimniń belgisi. Júnistiń ózin tutqyndap áketken adamǵa bas kıim syılaýy – oǵan degen qurmeti. Toqtardyń qaısarlyǵyn moıyndaýy, «elińdi qorǵa, jolymdy jalǵa» degen emeýrini. Toqtar bolsa, Júnistiń syı-sııapatynan bas tartyp, bergi betke qaıta ótpek bolady. Aldyndaǵy bıik dóńge órmelep, bir turyp, bir qulaıdy. Ol shekaradan beri ótti me, álde arǵy bette qaldy ma? Jaza tartty ma, álde aqtaldy ma? Ol jaǵy da belgisiz. Bul da rejısserdiń kórermendi oı qorytýǵa shaqyrǵan shyǵarmashylyq sheshimi bolsa kerek.
