QAÝIPSIZDIK KÚZETINDE

Osydan on segiz jyl buryn Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Ulttyq qaýipsizdik komıtetin qurý týraly Jarlyqqa qol qoıdy. Sol kúnnen bastap táýelsiz eldiń ulttyq qaýipsizdik organdary ózderiniń týǵan kúnderin atap ótip keledi. Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń bıylǵy “Jańa onjyldyq – jańa ekonomıkalyq órleý – Qazaqstannyń jańa múmkindikteri” atty Jol­daý­ynda “Ishki saıası sala men ulttyq qaýip­sizdiktiń 2020 jylǵa deıingi negizgi maqsattary qoǵamda kelisim men turaqtylyqty saqtaý, el qaý­ipsizdigin nyǵaıtý bolyp qala beredi”, – dep atap ótýi ulttyq qaýipsizdik organdarynyń al­dy­na zor mindet pen jaýapkershilik júkteı­tindigi sózsiz. Elbasynyń osyndaı ustanymdaryn júzege asyrý jolynda elimizdiń Ulttyq qaýipsizdik ko­mıteti eń aldymen jeke adam, qoǵam jáne mem­leket múddesine oraı óz qyzmetterin úılestirip keledi. Terrorlyq is-árketti boldyrmaý, onyń aldyn alý qyzmetine basymdyq berý kún tár­tibinde turǵan basty mindetterdiń biri. Keshendi túrde atqarylyp kele jatqan bul jumystyń quramynda – terrorızm ıdeologııasyn ta­ratýdyń, terrorlyq aksııalardy uıymdastyrý, josparlaý, daıyndaý men iske asyrýdyń, zańsyz áskerı qurylymdar nemese uıymdasqan qyl­mystyq toptar qurýdyń aldyn alý, tamyryna balta shabý jumystary kúndelikti jedel iz­destirý qyzmetiniń negizine aınalǵan. Halqymyz “Jaý joq deme jar astynda” degen, kórshiles memleketterde bolyp jatqan terrorlyq aktiler saqtansań – saqtarmyn degendi únemi eske sa­lady. Bul oraıda, osy sala boıynsha ótkiziletin oqý-jattyǵý sabaqtarynyń mán-maǵynasy, beretin tájirıbesi erekshe. Onyń barysynda lańkestik oqıǵalardyń oryn alýy múmkin nysandar iriktelip, sol boıynsha atqarylýy tıis praktıkalyq is-sharalar únemi pysyqtalyp keledi. Osy jyldyń maýsym aıynda Almaty qa­lasyndaǵy “Medeý” muz aıdyny sport keshe­ninde ótkizilgen “Qorǵaý-Antıterror-2010” oqý-jat­tyǵýy kóptegen mınıstrlikter men vedom­stvolardyń ózara birlesip qımyldaý, ózara kó­mek kórsetý jáne bir-birine senim bildirý shara­la­ryn naqtylady. Bul oqý-jattyǵýdyń júrgi­zi­lýi kezdeısoq emes. Táýelsiz Qazaqstan óziniń ta­rıhynda tuńǵysh ret Azııa oıyndaryn ótki­z­geli otyr. Azııa olımpıadasy atalatyn is-sharanyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý UQK organdaryna júktelýi oǵan artylǵan úlken senim bolyp tabylady. Mundaı oqý-jatty­ǵýlardy aldaǵy ýaqytta da birqatar sport nysandarynda ótkizý josparlanyp otyr. Sheteldik qaýipsizdik organdary men arnaýly qyzmettermen tyǵyz baılanys ornatý, ıntegra­sııany damytý – ár túrli deńgeıde ótkiziletin is-sharalardyń tabysty ótýine birden-bir kepil. О́zara yntymaqtastyq, senimdilik jáne iskerlik qarym-qatynastardy qalyptastyrýdy ustanǵan UQK kóptegen halyqaralyq uıymdar men ke­ńes­terdiń turaqty ári belsendi múshesi bolyp ta­bylady. Sondaı uıymdardyń biri jaqynda Reseı Federasııasynyń Ekaterınbýrg qala­syn­da ózderiniń otyrystaryn ótkizdi. TMD-ǵa qatysýshy elderdiń qaýipsizdik jáne arnaýly qyzmet organdary basshylarynyń kezekti májilisinde halyqaralyq terrorızm, onyń ishinde ıadrolyq terrorızm men ekstremızmge birigip qarsy turýda yntymaqtastyqty damytý máseleleri talqylandy. Forýmǵa qatysýshylar aımaqtyq qaýipsizdikti qamtamasyz etýdiń basqa da ózekti máselelerin jan-jaqty kóterdi. Son­daı-aq, uly kórshimiz Qytaı Halyq Respýblı­kasyna resmı saparmen barǵan qazaqstandyq de­legasııa qazirgi zaman qaýip-qaterlerimen kúreste birlesken kúshterdiń belsendiligin arttyrý týraly kelisimge qol qoıdy. Kezdesýler bary­synda UQK tóraǵasy Ádil Shaıahmetov sheteldik arnaýly qyzmetter ózara aqparat almasyp, tek birigip is-qımyl jasaǵan kezde ǵana aımaqtyq qaýipsizdikti nátıjeli túrde qamtamasyz etýge bolatyndyǵyn erekshe atap ótti. Ekonomıkalyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý qazirgideı álem elderin qamtyǵan ekonomıkalyq daǵdarys kezeńinde kúrdelene túsetindigi sózsiz. Kórshiles jatqan birqatar elder dúnıejúzilik saýda uıymyna múshe bolsa, al Qazaqstan, Reseı, Belarýs memleketteri ózara Keden oda­ǵyn qurýda. Mundaı úrdister kezinde ekono­mı­kalyq qaýipsizdikti qamtamasyz etýdiń jańasha keshendi deńgeıin jasaqtaý máselesinen týyndap otyrǵandyǵy sózsiz. Túrli qarym-qatynas­tar­dyń, baılanystardyń basqasha úrdiste qalyp­tasý kezeńinde ekonomıkaǵa nuqsan keltirýge tyrysatyn transulttyq qylmystyq toptardyń áreketi de ózgeshe bolyp keledi. Qylmys ále­miniń de zamanaýı tehnologııalardy tereń meń­gerip qana qoımaı, olardy ózderiniń is-árket­terinde qoldanýy, sol arqyly mol paıda tabatyndyǵy jasyryn emes. Senip tapsyrylǵan múlikti talan-tarajǵa salý da keńinen etek alyp barady. Bul oraıda komıtet qyzmetkerleri mıllondaǵan teńge kólemindegi ekonomıkalyq shyǵyndardyń betin ashýda. Bir ǵana mysal retinde, “Astana-Fınans” aksıonerlik qoǵamy menedjment basshylarynyń aıyptalyp jatqandyǵyn aıtsaq ta jetkilikti. Esirtkige qarsy kúreste UQK halyqaralyq dá­rejedegi is-sharalardy sátti ótkizip keledi. О́z­indik tájirıbe de jınaqtaldy. Aýǵanstan jerinen bastaý alyp, Ortalyq Azııa elderin basyp ótetin esirtki trafıginiń bir saǵasy elimiz arqyly Re­seı, Batys Eýropa, Shyǵys Azııaǵa sa­par shegedi. Buryndary tek tranzıttik ról oınaǵan elimiz soń­ǵy ýaqyttary ony tuty­na­tyndar sanatyna qosyldy. Bul jaǵdaıda UQK or­g­andarynyń qyzmeti birneshe baǵyttarda júrgizilýde. Birinshi baǵyty – esirtki bıznesine qarsy júrgiziletin halyqaralyq is-sharalarǵa belsendilikpen qatysý. Sońǵy ýaqyttary kóbi­ne­se esirtki tasymalyn baqylaý arqyly “jet­kizý” tásili kóbirek qoldanylýda. Sheteldik arnaýly qyzmet ókilderimen birigip ótkiziletin is-sharalar múm­kin­diginshe esirtki jolyna qatysy bar barlyq adam­dar men núktelerdi túgeldeı anyqtaýǵa arna­lady. Esirtkini alyp bara jatqan tasymaldaýshy eshteńeni baıqa­mastan, qannen-qapersiz túrde birneshe eldiń shekarasyn kesip ótip, jól-jóne­keı óziniń ta­nystaryn, astyrtyn baılanystaryn áshke­re­legenin sezbeı de qalady. Nátıjesinde, esirtki tasymaldaýdy kásip etip, sodan nesibesin terip jep otyrǵan uıymdasqan qylmystyq top to­byrymen bir sátte torǵa túsedi. Sondaı is-sha­ralardyń biri “Tornado” degen shartty ataýmen ótkizildi. Reseı arnaýly qyzmetimen birigip júrgizilgen astyrtyn is-sharanyń nátıjesinde dármegi óte kúshti bolyp tabylatyn 306 kılo esirtki alyndy. Uıymdastyrýshy bolyp júrgen ońtústik qazaqstandyq azamat qalaısha qolǵa túsip qalǵanyna áli kúnge deıin ań-tań qalyp otyrǵan jaıy bar. Osyndaı taǵy bir is-shara ózbekstandyq áriptestermen ótkizildi. “Tash­kent-Qostanaı” baǵytymen esirtki ta­sy­maldaýdy úılestirip júrgen Tájikstan azamaty ustalyp, odan 107 kılo apıyn men 18,5 kılo geroın tárkilendi. Bul komıtet qyzmetkerleri jalpaq jurt­qa jarııa qylǵan is-sharalarynyń birsy­py­rasy ǵana. Áli qanshama astyrtyn túrde ótip jat­qan is-sharanyń bar ekendigin aıtatyn ýaqyty kelgende biletin bolamyz. Jyl sońyna qaraı tárkilenetin esirtki kóleminiń tonnalarǵa ulasyp jatatyndyǵy belgili. Joǵaryda tárkilengen esirtkiniń kólemi bir qaraǵanda az bolyp kórinýi múmkin. Biraq, bir doza esirtkiniń kólemi bar-joǵy 0,2 gr. bolatyndyǵyn aıtsaq, onda kılo­gram­dap tárkilengen esirtkiden qanshama dozanyń jo­ly kesilgendigin esepteı berińiz. Qanshama adam­nyń densaýlyǵy men ómiri qutqaryldy de­seńizshi. UQK qyzmetiniń ekinshi baǵyty – pro­fı­laktıkalyq sharalarǵa keńinen qoldaý kór­se­tý, qatysý. Bul oraıda túr­li qoǵamdyq uıym­dar­men, onyń ishinde jastar uıymdarymen ótkizilip júrgen sharalardyń orny erekshe. Esirtkiniń zııandylyǵyn, ony tutynýdan týyndaıtyn zar­daptar týraly turaq­ty nasıhattaý zaman talaby bolyp otyr. Tár­ki­lengen esirtkilerdi qoǵamdyq uıymdar, buqa­ra­lyq aqparat quraldary ókil­de­riniń qatysýy­men joıýdyń pármendiligi erekshe. Jalpy, bul oraıda esirtkige qarsy kúres tek memlekettik or­gandardyń jumysy degen kózqa­rasty túbi­rimen ózgertip, qoǵamnyń óz ishinen, ulttyq deń­geıde qazirgiden de belsendirek is-sharalar ót­kizetin kez ábden jetti. “Otan otba­sy­nan bas­talatyndyǵyn” eskersek, onda otba­syn­da beriletin tárbıeni kúsheıtý jóninde de na­sı­hat sharalaryn júrgizý kezek kúttirmeıtin sharýa. Sybaılas jemqorlyq elimizdiń qaýipsizdigine aıtarlyqtaı qater tóndiretin qubylys ekendigi aıtpasa da túsinikti. Búgingi tańda barlyq memlekettik organdar jemqorlyqty aýyzdyqtaý jolynda kúres júrgizýde. Komıtettiń bul saladaǵy derekterine kóz salyp otyrsańyz jemqorlyq dertiniń kóptegen mekemelerdi shyrmap alǵandyǵyn baıqaısyz. Barmaq basty, kóz qysty áreketpen máselesin sheshkisi kele­tin­der erteńine-aq ózderiniń tutylyp qala­tyndyǵyn oılaǵysy kelmeıdi. Qupııa qyzmet ókilderi bul salada da aıtýly is-sharalar ótkizip keledi. Naqty aıǵaqpen ustalyp, laıyqty jazasyn alyp jatqandardyń arasynda atqarý­shy bılik, ishki ister, keden, jer ınspek­sııasy, sáýlet oryndary sekildi taǵy da basqa sala ókilderi kezdesedi. Sot úkimi boıynsha jazasyn alyp jatqandardyń arasynda qatardaǵy memlekettik qyzmetkerlerden bastap, joǵary laýazymdy tulǵalarǵa deıin bar. Sybaılas jemqorlyqtyń negizgi quraly ádettegishe para berý men alý bolyp tabylady. Árıne, qoǵam úshin qandaı qylmystyń bolmasyn aldyn alǵan áldeqaıda paıdaly bolmaq. Bul oraıda kóptegen qoǵamdyq uıymdardyń sybaılas jemqorlyqqa qarsy ótkizip jatqan aksııalaryn UQK belsendilikpen qoldaıdy. Jergilikti atqarýshy bıliktiń janyndaǵy tártiptik keńes, “Nur Otan” partııasynyń osy taqyryp boıynsha ótkiziletin otyrystary saýyqtyrý sharalaryn iske asyrýǵa zor áserin tıgizýde. Memlekettik shekarany qorǵaý – ulttyq qaýipsizdik komıteti Shekara qyzmetiniń abyroıly mindeti. Jer kóleminiń úlkendigi jaǵynan Qazaqstan dúnıe júzinde toǵyzynshy oryndy ıelenedi. Al uzyndyǵy on bes myń shaqyrymnan asatyn shekarany qorǵaý isiniń ózindik erekshelikteri jetip artylady. Kórshiles Qyrǵyzstandaǵy sońǵy oqıǵalarǵa baılanysty shekarany kúzetý isiniń kúrdelengeni óz aldyna úlken áńgimeniń ózegi. Respýblıkamyzdyń sheka­rasy tórt aımaqtyq basqarmalarǵa bólingen. Sonyń biri – “Shyǵys” aımaqtyq basqar­ma­synda UQK tóraǵasy Ádil Shaıahmetov taıaýda Áskerı keńestiń kóshpeli májilisin ótkizip, jer­gilikti jerlerde qordalanǵan máselelerdi she­shý­diń jaıyn talqylady. Shekaranyń ınfraqury­lym­daryn jańǵyrtýdy odan ári damytýdyń qa­jettigine kóńil bólindi. Ońtústik shekara aıma­ǵynyń jaǵdaıymen óz kózimen tanysty. Esirtki trafıgi, zańsyz mıgrasııa, transulttyq qyl­mys­tyń jolyn kesýde shekarashylarymyzdyń qyzmetin atap ótken oryndy. Kontraban­da­shylar da jınaqy, tehnıkalyq jaǵynan jaqsy jaraqtalǵan jáne óte saýatty qımyldaıtyn­dyqtarymen erekshelenedi. Deıturǵanmen, qaı jaǵynan bolmasyn olardan oq boıy ozyq turý shekrashylardyń basty mindetteriniń biri. Keden odaǵynyń qurylýyna baılanysty ekonomı­ka­lyq seriktester aldynda turǵan mindetterdi or­yndaýǵa da kúsh salynýda. Onyń biri – mem­le­ketter arasyndaǵy “móldir shekara ýchaskelerin” tolyǵymen ınjenerlik qurylǵylarmen qamta­masyz etý. Sońǵy bes jyldyń ishinde osy ba­ǵytta otyzdan astam zastavalar ashyldy. Osy jylǵy qarasha aıynyń sońyna deıin Shardara sý qoımasynan bastap Ile Alataýyna deıingi jazyq alqaptaǵy shekara bólikteri “jabylatyn” bolatyn. Al kelesi jyldyń josparynda Shar­daradan sonaý Kaspııge deıingi shól-shóleıtti alqaptaǵy, sondaı-aq Almaty, Jambyl, Ońtústik Qazaqstan oblystaryndaǵy taýly-qyrat arqyly ótetin shekara syzyǵyn “jabý” mindeti tur. Sóz reti kelip turǵanda, shekara mańynda bolatyn “aıqaı-shýly” máselelerge qatysty da aıta ketken oryndy. Mundaı oqıǵalardyń kópshiligi jergilikti turǵyndardyń quqyqtyq saýatsyzdyǵynan bolyp jatady. Sonyń biri memlekettik shekara uǵymyn moı­yn­damaý nemese jeńil túsinip, nemketti qaraý. Buryndary aýyly aralas, qoıy qoralas jatqan eldi mekenderdiń arasyn búginde memlekettik shekara bólip jatyr. Keıbir jerlerde shekara syzyǵy joldyń, ózenniń, kanaldyń qaq orta­symen ótse, keıbir jerlerde jer telimi mem­leket aýmaǵynan bólinip te qalady. Kanaldyń berg­i betinde shomylǵan balalardyń arǵy jaǵa­laýǵa júzip ótip, shekarany zańsyz kesken de­rek­teri de tirkelgen. Sebebi, memlekettik shekara syzyǵy kanaldyń qaq ortasymen ótedi. Al memlekettik shekara syzyǵyn zańsyz qıyp ótý qylmys ekendigin, qylmystyq jazaǵa tarty­latyndyǵyn azamattarymyz qaperine almaıtyn sátter sırek te bolsa kezdesedi. Mundaı jaǵdaı­da “Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik shekarasy týraly” Zańyna sáıkes shekarashylar qolyndaǵy qarýyn qoldanýǵa quqyly. Zańdy­lyqtyń bar ekendigin bile tura, keıbireýler kontrabandalyq júk ótkizýge tyrysady. Osy jylǵy maýsym aıynyń ortasynda “Darhan” shekara zastavasynyń bir ýchaskesinde avto­mo­bıl bólshekterin osyndaı jolmen kirgizbek bolǵandarǵa qarsy shekarashy qarý qoldanýǵa májbúr boldy. Nátıjesinde, ákeli-balaly eki azamatymyz jaraqat aldy. Ardagerlerge qurmet kórsetý, olardyń ósıe­tin tyńdap, tájirıbesimen oı bólisý, osylaısha qazaqstandyq patrıotızmdi damyta berý qaýipsizdik organdarynda júıeli túrde jolǵa qoıylǵan. Uly Jeńistiń 65 jyldyǵy aıasynda Komıtet tóraǵasy Ádil Shaıahmetov soǵys jáne eńbek ardagerlerin arnaıy shaqyryp, kezdesý uı­ym­dastyrdy. Aty ańyzǵa aınalǵan Muha­medjan Qırtaev, Shaımuhan Muqanov, Saıtken Saǵıtov, Jumaqan Sábdenov, Baltash Seıitov, Ivan Selıverstov, Pavel Dasenko, Keńesbaı Qalı, Ýálıhan Muqaev syndy basqa da 252 ar­dager Elbasy Jarlyǵymen orden-medaldarmen marapattaldy. Ardagerlerdiń qatysýymen “Je­ńiske deıingi 1418 kún” fılmi túsirilip, onda árbir maıdangerdiń estelikteri qamtyldy. Urpaqtar sabaqtastyǵyn jalǵastyrýda, jańa mamandar daıarlaýda óz yqpalyn tıgizetin osyndaı sharalardyń mańyzdylyǵyna general Á.Shaıahmetov UQK Akademııasy men Áskerı ınstıtýtynyń túlekterine dıplom tapsyrý sátinde de aıryqsha toqtalyp ótti. Qoǵam men memlekettiń bir bólshegi bolyp tabylatyn UQK el basyna túsken qıyndyq­tardy bólisýden de tys qalǵan emes. Almaty oblysy, Qyzylaǵash aýylynda sý tasqynynan zardap shekken turǵyndarǵa kómek kórsetý úshin qyzmetkerler birkúndik eńbekaqylaryn aýdardy. Jergilikti jerlerdegi balalar úıine, múgedekterge únemi kómek kórsetý komıtettiń dástúrli isine aınalǵan. О́tken on segiz jyl ishinde qyzmet bary­syn­da kezdesken qıyndyqtar az bolmady. Sonyń eń úlkeni – qoǵamnyń sanasynda saqtalyp qal­ǵan eski stereotıpti ózgertý boldy desek artyq aıtqandyq emes. Jetpis jyldan astam ómir súrgen Keńes ókimeti ómirge ákelgen jazalaý oryndary, olardyń qyzmetindegi paıdasymen qatar, zııandylyǵynyń da bolǵandyǵyn halyq eshqashan umytpaıdy. Onyń ishinde qazaq halqynyń birtýar ult azamattarynyń qýǵyn-súrginge ushyraýy úlken zulmat boldy. Ulttyq qaýipsizdik komıteti qurylǵan alǵash­qy kúnderden bastap betin qoǵamǵa buryp, osy aq­tańdaqtardy ashýǵa óziniń kúsh-jigerin jumyl­dyr­dy. Nátıjesinde, buǵan deıin jabýly jat­qan muraǵat qujattary kóterilip, qoǵam jurt­shy­lyǵy olarmen keńinen tanysyp keledi. Bú­gingi tańda ınternet júıesindegi UQK arnaýly Web-saıty arqyly aǵaıyn-týys, baýyryn izdegender suraý salyp turady. Atalǵan saıttyń elektrondy poshtasyna sonaý Amerıka Qurama Shtattary, Kanada, Avstralııa sekildi elderden bastap Eýropa men Azııanyń kóptegen memle­ket­terinen hattar kelip, olardyń barlyǵyna mu­raǵat qyz­metkerleri qanaǵattanarlyq jaýap berýde. Aleksandr TASBOLATOV. Sýretterde: UQK tóraǵasy general-leıtenant Ádil Shaıahmetov jas leıtenanttarǵa dıplom tapsyrýda; týǵa adaldyq – elge adaldyq.