Alǵash ret 1962 jyldyń 9 sáýirinde KSRO joǵarǵy keńes prezıdıýmynyń ókimimen belgili bir respýblıkalarda ǵana toılanyp júrdi. Keıin 1968 jyly halyqaralyq avıasııa federasııasynyń konferensııasynda aıtýly kúndi álemdik dárejede atap ótý týraly sheshim qabyldandy. 2011 jyldan bastap bul kún halyqaralyq adamnyń alǵash ǵaryshqa ushqan kúni (International Day of Human Space Flight) dep atalyp keledi.
Ǵarysh salasy – tek ǵylymı jetistik qana emes, ol búkil adamzattyń damýyna yqpal etetin strategııalyq baǵyt. Búginde ǵarysh tehnologııalary baılanys, navıgasııa, meteorologııa, qorǵanys jáne ǵylymı zertteýlerde keńinen qoldanylyp keledi. Jerdi qashyqtan zondtaý arqyly tabıǵı resýrstardy baqylaý, ekologııalyq jaǵdaıdy baǵalaý, tótenshe jaǵdaılardy boljaý múmkindigi artty. Sonymen qatar spýtnıktik baılanys júıeleri álemniń kez kelgen núktesin baılanystyryp, aqparat almasýdy jedeldetti.
Qazaqstan úshin ǵarysh salasynyń orny erekshe. Sebebi elimizde álemdegi eń iri – Baıqońyr ǵarysh aılaǵy ornalasqan. Dál osy jerden alǵash ret adam ǵaryshqa ushyp, keıin kóptegen tarıhı mıssııalar júzege asty. Baıqońyr – tek Qazaqstannyń ǵana emes, búkil álemniń ǵylymı murasy.
Táýelsizdik alǵannan keıin Qazaqstan ǵarysh salasyn damytýǵa erekshe kóńil bóldi. Ulttyq ǵarysh baǵdarlamalary júzege asyrylyp, otandyq spýtnıkter ushyryldy. Búginde elimizde baılanys jáne jerdi qashyqtan zondtaý júıeleri jumys isteıdi. Bul tehnologııalar aýyl sharýashylyǵy, ekologııa jáne qaýipsizdik salalarynda keńinen qoldanylyp keledi.
Bul kúnge deıin jer sharyndaǵy 7 mlrd adamnyń 600-ge jýyǵy ǵaryshqa ushqan. Onyń úsheýi – qazaq.
Toqtar Áýbákirov – tuńǵysh qazaq ǵaryshkeri. Ol 1991 jyly ǵaryshqa ekspedısııalyq saparmen baryp, sol jaqta 7 kún 22 saǵat 13 mınýt boldy. Áýbákirov nómiri birinshi ǵaryshker ǵana emes, ol alǵash ret basqa keńistikte júrip qazaqtyń ulttyq taǵamyn jegen adam. Sol jyly ǵalymdar irimshik, aıran jáne qazaqsha etti ǵaryshta júrip jeýge bolatyndaı etip ázirlegen. Ol 1991 jyldyń 2 qazanynda ǵaryshqa start kezindegi ekıpaj komandıri Aleksandr Volkov jáne avstrııalyq ǵaryshker Frans Fıbekpen birge «Soıýz TM13» kemesimen ushty. Bir apta boıy «Mır» orbıtalyq kesheniniń bortynda jumys istedi.
Ekinshi ǵaryshker – Talǵat Musabaev birneshe ret ǵaryshqa ushyp, halyqaralyq deńgeıde úlken tájirıbe jınaqtady. Musabaev ǵaryshqa úsh márte ushyp, sol jaqta 341 kún 9 saǵat 48 mınýt 41 sekýnd bolyp qaıtty. Talǵat Musabaev Gınness rekordtar kitabyna engen: osy kúnge deıin ol sekildi eshkim ǵarysh keńistiginde uzaq ýaqyt bolyp kórmegen. Ǵaryshker alǵashqy saparyna 1994 jyly 1 shilde men 4 qarasha aralyǵynda «Soıýz TM-19» jáne EO-16 kemesiniń bortınjeneri retinde ushyp, ǵaryshta 125 kún 22 saǵat 53 mınýt jáne 36 sekýnd júrdi. Ekinshi sapary 1998 jyly 29 qańtar men 25 tamyz kúnderi oryndaldy. «Soıýz TM-27» men EO-25 kemeleriniń komandıri retinde ushyp, sol jaqta 207 kún 12 saǵat 51 mınýt 2 sekýnd bolǵan. Úshinshi saparyn 2001 jyly 28 sáýir men 6 mamyr aralyǵynda «Soıýz TM-32» jáne «Soıýz TM-31» ekspedısııa júrgizýge baǵyttalǵan kemelerdiń komandıri retinde oryndady. Ǵaryshkerdiń bul sapary 7 kún 22 saǵat 4 mınýt 3 sekýndqa sozyldy.
Al Aıdyn Aıymbetov táýelsiz Qazaqstan atynan ǵaryshqa ushqan úshinshi ǵaryshker retinde tarıhta qaldy. Aıymbetov 2015 jyldyń 2-12 qyrkúıegi aralyǵynda «Soıýz TMA-18M» jáne halyqaralyq ǵarysh stansııasyna baǵyt alǵan «Soıýz TMA-18M» kemesiniń ekinshi bortınjeneri retinde ushty. Halyqaralyq ǵarysh stansııasyna barǵan EP-18 ekspedısııa múshesi. Jerge «Soıýz TMA-16M» kemesinde oraldy. Ushý ýaqyty 9 táýlik 20 saǵat 13 mınýt 51 sekýndqa sozyldy.
Sońǵy jyldary adamzat Aıdy qaıta ıgerýge bet burdy. Sonyń aıqyn mysaly – NASA júzege asyryp jatqan «Artemıda-2» mıssııasy. Bul joba aıasynda jańa býyn ǵaryshkerleri Aıǵa attandy. Olar Aıdy aınalyp ushyp, bolashaq qonýlarǵa daıyndyq júrgizedi.
Jańa rekord: «Artemıda-2» ekıpajy Jerden eń alys ushqan top atandy
Bul mıssııalar adamzattyń ǵaryshtaǵy jańa kezeńiniń bastalǵanyn kórsetedi. Aldaǵy ýaqytta Aı betine qaıta qoný, tipti Marsqa ushý josparlary júzege asýy múmkin.
65 jyl buryn bastalǵan ǵarysh dáýiri búgingi kúni de qarqyndy damyp keledi. Ǵarysh – adamzattyń ortaq ıgiligi. Qazaqstan da osy baǵytta óz úlesin qosyp, álemdik ǵarysh qaýymdastyǵynyń mańyzdy múshesine aınalyp otyr.
