12 sáýir – Ǵylym qyzmetkerleriniń kúni

30 ret

kórsetildi

5 mın

oqý úshin

Qazaqstanda 12 sáýir – ǵylymǵa ǵumyryn arnaǵan jandardyń kásibı merekesi. Bul – ataýly data ǵana emes, eldiń ıntellektýaldyq áleýeti aıqyndalǵan kún. Joǵary tehnologııalyq zerthanalar, halyqaralyq jobalar, tyń jańalyqtar, ıaǵnı búginde ǵalym beınesi ozyq damýdyń sımvolyna aınaldy. Al otandyq zertteýshi qansha tabys tabady? Ǵylymı salanyń damýyna memleket qalaı qoldaý kórsetip otyr? Osy saýaldarǵa sholý jasap kóreıik, dep jazady Egemen.kz.

Shyńǵys MUQAEV

Tarıhy tereń mereke

Qazaqstanda Ǵylym qyzmetkerleri kúni 2011 jyldan bastap 12 sáýirde toılanady. Bul data kezdeısoq tańdalǵan joq. Dál osy kúni qazaqtan shyqqan tuńǵysh akademık, kórnekti ǵalym-geolog Qanysh Imantaıuly Sátbaev dúnıege kelgen.

Ol Qazaqstandaǵy ǵylym júıesiniń qalyptasýyna ólsheýsiz úles qosty. KSRO Ǵylym akademııasy bólimsheleriniń ashylýyna, ǵylymı-zertteý ınstıtýttarynyń qurylýyna yqpal etip, Qazaq KSR Ǵylym akademııasynyń negizin qalady.
Sondyqtan 12 sáýir – ǵylymǵa ómirin arnaǵan jandarǵa kórsetiler qurmettiń belgisi.

Ǵalymdarǵa qurmet – elge qurmet

Bul kúni elimizde dástúrli túrde saltanatty is-sharalar ótedi. Ǵylymı jetistikterimen erekshelengen mamandar memlekettik marapattarǵa ıe bolady.

Atap aıtqanda, ǵalymdar:

• «Parasat»,

• «Qurmet» ordenderi,

• «Eren eńbegi úshin» medali,

• sondaı-aq «Qazaqstannyń eńbek sińirgen ǵylym jáne tehnıka qaıratkeri» ataǵymen marapattalady.

Joǵary oqý oryndarynda ǵylymı konferensııalar uıymdastyrylyp, jas zertteýshiler óz jobalaryn tanystyrady. Bul – ǵylymdaǵy jańa býynnyń qalyptasýyna jol ashatyn mańyzdy alań.

Qazirgi ǵylym: Damý men jańǵyrý kezeńi

Qazaqstannyń ǵylymı salasy sońǵy jyldary turaqty damý dınamıkasyn kórsetip keledi. Memlekettik qoldaý men qarjylandyrýdyń artýy ǵylymı zertteýlerdiń sanyn kóbeıtip, halyqaralyq yntymaqtastyqty kúsheıtti.

Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary ǵylym salasy jetkilikti qoldaý kórmeı, ǵalymdar sany úsh esege azaıǵany belgili. Bul eldiń ıntellektýaldyq áleýetine keri áser etti. Alaıda búginde jaǵdaı ózgerip jatyr.

• Úsh jyl buryn Ǵylym akademııasyn jańǵyrtý bastaldy

• 2024 jyly «Ǵylym jáne tehnologııalyq saıasat týraly» zań qabyldandy

• Infraqurylym men kadr daıarlaý isine basymdyq berildi

Bul qadamdar ǵylymdy júıeli túrde damytýǵa baǵyttalǵan.

Ǵylym – ulttyq qýattyń ıntellektýaldy qalqany

Sandar sóılesin

Sońǵy jyldary ǵylymdy qarjylandyrý 3,5 esege ósti.

Búginde:

• Elde 25 myńnan astam ǵalym jumys isteıdi;

• Onyń jartysyna jýyǵy 40 jasqa deıingi jastar;

• Ǵylymı mekemeler 40 mıllıard teńgeden astam tabys tapqan;

• Memleketke 10 mıllıard teńgeden astam salyq tólengen;

• 14,5 mlrd teńge jeke ınvestısııa tartylǵan;

• 2 myńnan astam jańa jumys orny ashylǵan.

Bul – ǵylymnyń ekonomıkanyń mańyzdy draıverine aınalyp kele jatqanyn kórsetedi.

Prezıdent bastamalary jáne jańa múmkindikter

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń qoldaýy ǵylym salasyna tyń serpin berdi.

Sońǵy jyldary:

• Granttardyń jańa túrleri engizildi (jas ǵalymdarǵa, jeke jobalarǵa, kollaborasııaǵa arnalǵan);

• Magıstratýra men doktorantýraǵa túsý tolyqtaı elektrondy formatqa kóshti;

• 50 úzdik ǵalymǵa jyl saıyn 5 mln teńge syıaqy taǵaıyndaldy;

• 500 ǵalym sheteldik ǵylymı ortalyqtarǵa;taǵylymdamaǵa jiberý jobasy bastalǵan;

• «Jas ǵalym» jobasy aıasynda 1000 grant bólindi.

Bul sharalar ǵylymdaǵy ashyqtyq pen básekelestikti arttyrýǵa baǵyttalǵan.

Qazaqstanda ǵalymdardyń tabysy qandaı?

Ǵalym tabysy: Naqty kórsetkishter

Qazaqstanda ǵylymı qyzmetkerlerdiń ortasha jalaqysy búginde shamamen 257 myń teńgeni quraıdy.

Alaıda bul kórsetkish:

• 1,5 mıllıon teńgege deıin ózgerýi múmkin;

• Laýazymǵa, ǵylymı dárejege jáne granttarǵa baılanysty.

Salystyrý úshin aıtqanda, 2024 jyldyń I toqsanynda ortasha jalaqy 382 279 teńge bolǵan.

JOO qyzmetkerleriniń jalaqysy – 160,7 myńnan 350 myń teńgege deıin, Ulttyq ýnıversıtetterde 228,8 myńnan 400 myń teńgege deıin.

Qosymsha ústemaqylar:

• PhD nemese ǵylym kandıdaty – 25 AEK (92 300 teńge);

• Dosent – 42 AEK (155 064 teńge);

• Professor – 50 AEK (184 600 teńge).

О́sý dınamıkasy

Ǵalymdardyń tabysy júıeli túrde ósip keledi:

• Buryn ortasha jalaqy 152 myń teńge bolǵan;

• Qazir 257 myń teńgege jetip, 69%-ǵa artty.

Bazalyq qarjylandyrý júıesi reformalanyp, 1200 jetekshi ǵalymnyń jalaqysy turaqtandyryldy.

Ǵylymdy qarjylandyrý: Jańa deńgeı

2019-2024 jyldar aralyǵynda ǵylymǵa jumsalatyn shyǵyndar:

• 82,3 mlrd teńgeden 219,7 mlrd teńgege deıin ósti.

Al 2024-2026 jyldarǵa arnalǵan bıýdjet:

• 703,6 mlrd teńge.

Sonymen qatar:

• 250 ǵylymı uıym halyqaralyq derekqorlarǵa qosylǵan;

• 2297 ǵylymı joba júzege asyp jatyr;

• 299 ǵylymı-tehnıkalyq baǵdarlama iske qosylǵan.

Jas ǵalymdar – bolashaq kepili

Ǵylymǵa kelip jatqan jastar sany artyp keledi. Bilim berý baǵdarlamalary, halyqaralyq tájirıbe almasý jáne granttyq jobalar – osynyń bári jańa býynnyń qalyptasýyna yqpal etip jatyr.

Mysaly, «Jas ǵalym» baǵdarlamasy aıasynda postdoktoranttar aı saıyn shamamen 500 myń teńge tabys taba alady.

Túıindeı aıtqanda, ǵylym salasynyń qyzmetkerleri qajyrly eńbekterimen, tyń joba-bastamalarymen, batyl ıdeıalarymen jáne biregeı zertteýlerimen el damýyna zor úles qosyp keledi.