Bizdiń qara shańyraq – ulttyq ýnıversıtetimiz ulaǵatty ustazdarǵa qaı kezde de kende bolǵan emes. «Ustazdyq etken jalyqpas úıretýden balaǵa» dep uly hakim Abaı aıtqandaı, solardyń biri bilikti ǵalym Qýanyshbek Musabekov.
Túrkistan topyraǵynda dúnıe-ge kelgen óndir jas 1957 jyly osy qaladaǵy orta mektepti úzdik támamdady. Arman men qııal jetelegen jastyq kóńil ony 1959 jyly sol kezdegi S.M.Kırov atyndaǵy Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń hımııa fakýltetine alyp keldi. Ýnıversıtet qabyrǵasynda albyrt ta talapty jigit óziniń bilimge degen qushtarlyǵyn tanytyp, sol kezdegi elimiz boıynsha kórnekti ǵalym ustazdardan tereń bilim ala bildi. Sóıtip, 1964 jyly osy oqý ordasyn qyzyl dıplommen bitirip shyqty.
Osy kezden bastap Qýanyshbek aǵanyń tabysty da tolaıym eńbek joly bastaldy. Alǵashynda Qazaq KSR Ǵylym akademııasynyń hımııa ınstıtýtynda aǵa laborant boldy. Jas mamannyń ǵylymǵa degen qushtarlyǵy ony 1965 jyly Lenıngrad qalasyndaǵy KSRO Ǵylym akademııasynyń Joǵary molekýlalar qosylystary ınstıtýtynyń aspırantýrasyna alyp keldi. О́z zamanynyń aldyńǵy qatarly ǵylym ortalyǵy sanalatyn osy ınstıtýtta ıondyq almasýdyń fızıkalyq-hımııalyq erekshelikteri salasyndaǵy ataqty ǵalym G.V.Samsonovtyń jetekshiligimen ıonıtterdiń jańa túrleri – makrotorly sýlfokatıonıtterdi sıntezdeý ádisterin zertteýmen aınalysty. Osyndaı ıonıtterdi alý ol kezderi kúrdeli organıkalyq qosylystardy bólip alý men tazalaýdyń zamanaýı tehnologııasyn órkendetýge múmkinshilik týǵyzýymen qundy edi. Bul jumystyń nátıjesi 1970 jyly hımııa ǵylymdarynyń kandıdaty ǵylymı dárejesin sátti qorǵaýmen tujyrymdaldy. 1970 jyly akademık B.Birimjanovtyń shaqyrýymen Qýanyshbek aǵa S.M.Kırov atyndaǵy Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń hımııa fakýltetine qyzmetke aýysady. Sol kezeńnen bastap ǵylymnyń qııa jolyndaǵy alǵyr azamattyń búgingi kúnge deıingi barlyq pedagogıkalyq, ǵylymı jetistikteri osy fakýltetpen tyǵyz baılanysty. Sodan bergi ýaqyt aralyǵynda Qýanyshbek Bıtýuly qatardaǵy oqytýshydan kafedra meńgerýshisi, fakýltet dekany, Qazaqstan Respýblıkasynyń eńbek sińirgen qaıratkeri, professor deńgeıine deıingi barlyq ǵıbratty baspaldaqtardan abyroımen ótti. Ǵalymnyń ár jyldardaǵy jańalyqqa qushtarlyǵy men izdenimpazdyǵy sol kezdegi elimizdiń tanymal ǵalymdary: ýnıversıtet rektory akademık О́.Joldasbekov pen hımııa fakýltetiniń dekany, KSRO Ǵylym akademııasynyń korrespondent-múshesi, professor B.Birimjanovtyń tarapynan tikeleı qoldaý taýyp otyrdy. Sonyń arqasynda Qýanyshbek aǵanyń tikeleı uıymdastyrýymen Qazaqstanda tuńǵysh ári biregeı kolloıdtyq hımııa kafedrasy quryldy. Osy kafedra negizinde Qýanyshbek Bıtýulynyń jetekshiligimen elimizdegi kolloıdtyq hımıkterdiń ǵylymı mektebi qalyptasty. Jarty ǵasyrǵa jýyq ýaqytta bul ortadan tálim alǵan shákirtterden 6 ǵylym doktory, 40-tan astam ǵylym kandıdaty jáne 5 PhD doktorlary, kóptegen magıstranttar men bakalavrlar Qýanyshbek aǵanyń tikeleı ǵylymı jetekshiligimen ózderiniń ǵylymı izdenisterin sátti aıaqtady. Osy ǵylymı mekteptiń túlekteri qazirde respýblıkanyń mańdaıaldy qalalary: Astana, Almaty, Shymkent, О́skemen, Qyzylorda, Qostanaı, Qaraǵandy, Pavlodar, Atyraý, Mańǵystaý, Semeı, Kókshetaýda, alys shetelderde jemisti eńbek etýde. Ulaǵatty ustaz, taǵylymdy ǵalym 1984 jyly Máskeýde doktorlyq dıssertasııasyn qorǵady. 1986 jyly oǵan professor degen qurmetti ataq berildi. Ǵalym ustaz óziniń uzaq ta jemisti eńbek jolynda ataqty akademıkter B.Jubanov, E.Erǵojın, E.Shaıhýtdınov, E.Bekturov jáne professorlar A.Zezın, I.Grıskova, I.Týtorskıı, I.Papısovpen tyǵyz shyǵarmashylyq baılanysta jáne dostyq qarym-qatynasta bolyp, ǵylymnyń jańa belesterine birge kóterildi. Qýanyshbek aǵanyń jemisti ǵylymı-zertteýleriniń tolymdy nátıjeleri 1000-nan astam ǵylymı eńbekterde baıandaldy. Olar negizinen halyqaralyq, odaqtyq jáne respýblıkalyq deńgeıdegi kóptegen ǵylymı sımpozıýmdar men konferensııalarda jáne taǵy da basqa ǵylymı basqosýlarda aıtylyp aıǵaqtaldy, qyzý ǵylymı talqyǵa tústi, qyzyǵýshylyq týdyrdy. Sol ǵylymı eńbekteriniń shoqtyǵy bıik shoǵyryna, ıaǵnı 40-tan astamyna avtorlyq kýálikter berilýi bir mártebe. Sonymen qatar, aǵamyz birneshe ǵylymı monografııanyń, oqýlyqtar men oqý-ádistemelik quraldardyń avtory bolyp tabylady. Qýanyshbek Bıtýulynyń basshylyǵymen ujym músheleri kóptegen jaqyn jáne alys shetelderdegi, aıtalyq, Reseı, Ýkraına, О́zbekstan, Vengrııa, Anglııa, Gollandııa, AQSh, Bolgarııa, Ispanııa, Iýgoslavııa, Norvegııa sııaqty elderdegi iri-iri ǵylymı ortalyqtarmen tyǵyz baılanys ornatqanyn da ǵanıbet sanaımyz. Uzaq eńbek jolynda aǵamyz jaqyn da alys shetelderdegi kóptegen ǵylymı pedagogıkalyq birlestikterdiń músheligine saılandy. Sonyń ishinde Anglııanyń Koroldik hımııalyq qoǵamynyń músheligin maqtanyshpen aıtýǵa bolady. Sondaı-aq, eren eńbegi memleket, ýnıversıtet jáne fakýltet tarapynan kóptegen marapattar men maqtaýlarǵa ıe. 2010 jyly «Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri» ataǵyna ıe boldy. Aǵamyzdyń shákirtterine degen sheksiz mahabbatynyń kýágerleriniń biri osy joldardyń avtory. О́zimniń ýnıversıtettegi ǵylymı jáne ustazdyq jolym Qýanyshbek Bıtýulynyń tikeleı aralasýymen júzege asqanyn maqtanysh tutamyn. Ol jas izdenýshilerdi kóp stýdentterdiń ishinen tańdap alyp qana qoımaı, sonymen birge, ǵylymnyń qıyn da kúrdeli jolynda bilimmen qatar, adamgershilik jáne parasattylyq mektebin molynan bergen azamat.
Aınur TANYBAEVA,
ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń dosenti, hımııa ǵylymdarynyń kandıdaty.
ALMATY.
