О́mirzaq ShО́KEEV: KEDEN ODAǴY KО́KJIEGIMIZDI KEŃEITEDI

Tolǵandyrar taqyryp Keden statıstıkasynyń málimetteri boıynsha, 2009 jylǵy qańtar-sáýir aralyǵynda Qazaqstannyń Reseıge eksporty 976, 9 mıllıon dollar bolǵan. Al bıylǵy sol tórt aıdyń eksporty – 1 686,7 mıllıon dollar. Demek, 72 paıyzǵa artqan. *** 2010 jylǵy qańtar-sáýir aralyǵynda eki eldiń arasyndaǵy saýda aınalymy 4 638,5 mıllıon AQSh dollaryn quraǵan, al bul kórsetkish ótken jylǵy sol aılarda 3 497,4 mıllıon dollar bolǵan. Iаǵnı, 32 paıyzdan artyq ósim degen sóz. ***2010 jylǵy 5 shildede Qazaqstan, Belarýs jáne Reseı memleketteriniń basshylary Eýrazııalyq ekonomıkalyq qoǵamdastyqtyń sheńberinde Keden odaǵynyń biryńǵaı keden aýmaǵyn qurýdyń 1-shi belesi aıaqtalǵanyn málimdedi. Qazaqstan Prezıdenti N.Á.Nazarbaev qol qoıǵan “Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy keden isi týraly” Kodeks, onda kórsetilgen jekelegen baptardy qospaǵanda, 2010 jylǵy 1 shildeden bastap iske qosyldy. Sonymen, Keden odaǵy quryldy. Keden odaǵy – TMD keńistigindegi yqpaldastyqtyń basty qozǵaýshysy Nursultan Nazarbaevtyń bastamashylyǵymen qolǵa alynyp, jyldar boıy júr­gizilgen júıeli jumystyń jemisi. Biz osy orasan mándi oqıǵaǵa oraı bul máselemen birneshe jyldan beri aınalysyp kele jatqan, búginde Keden oda­ǵy komıssııasynyń Qazaqstan tarapynan ókili bolyp tabylatyn el Premer-Mınıstriniń birinshi orynbasary О́mirzaq Shókeevpen arnaıy suh­bat­tasýdy oryndy dep taptyq. Endi sol áńgimege nazar salyńyz, ardaqty aǵaıyn. – Qurmetti О́mirzaq Estaıuly! Sizdiń sózdiń emes, istiń adamy ekenińizdi, kópshilik aldynda kósile sóıleýden, jýrnalısterge suhbat berýden tartynatyn birtoǵa minezińizdi baıaǵydan bilemin. Biraq bul jolǵy áńgimeden boı tartpaı­tynyńyzǵa sengenmin. О́ıtkeni, suhbat taqyryby óte jaýapty. Siz ana joly osy suhbatqa baılanysty maǵan telefon soqqanyńyzda dál sol kúnderi Keden odaǵynyń keleshegine kúmán keltirý­shilerdiń sóziniń jany bar da sııaqty áser qaldyrǵan bolatyn. Odan bir kún buryn Belarýs Prezıdenti óz eliniń Keden odaǵyna qosylýdan bas tarta turatynyn málimdegen edi. Áńgimeni osy jaıdyń basyn ashýdan bastasaq. Aınalasy jarty aıdyń ishinde ne ózgere qaldy? Lýkashenko óz pikirinen nege qaıtty? – Ol másele eki eldiń arasyndaǵy munaı bajyna baılanysty. Belarýstyń munaıǵa ishki suranysy 6,3 mıllıon tonna, Reseı arqyly keletin qalǵan 13 mıllıon tonnany ózderi baj qosyp, eksportqa shyǵaratyn. Reseı soǵan qarsylyq bildirgen. “Myna 6,3 mıllıon tonnany senderge bajsyz bereıik, al qalǵanyna baj salmasaq bolmaıdy, óıtkeni ony shetelge satyp otyrsyń­dar”, dedi. Oǵan Belorýssııa aqyry kelisti. Belarýs úshin bul máseleniń quny 4 mıllıard dollar. Jylyna. Oǵan Reseı kepildik berdi. Bul másele solaı oraıymen sheshilgen soń Belarýs Keden odaǵyna qosyldy. Reseı bizge de munaı beredi. Myna Pavlodar munaı óńdeý zaýytyna – 6 mıllıon tonnaǵa deıin. Oǵan qosa ártúrli munaı ónimderi taǵy bar. Olarǵa biz de: “Bizdiń ishki qajetimizge qatysty munaıǵa baj saly­ǵyn alyp tastaısyzdar, onyń syrtyn­daǵy munaıǵa baj sala berińizder”, dedik. Reseı jaǵy kelisti. – Osy arada bir suraq týady. Biz Reseıdiń munaıyn ákelip, Pavlodarda óńdeımiz, al Aqtóbeniń munaıyn aparyp, Qytaıda óńdeımiz. Bul qalaı? – О́ıtkeni, bizde Batystan tike Pavlodarǵa jetkizetin turba joq qoı. Reseıden tike turba tek Pavlodarǵa keledi. Bizge bul qolaıly bolyp tur. Reseıge batys oblystarymyzdan munaı beremiz de, olardyń bizdegi shyǵysqa jaqyn oblystarynan óńdeýge munaı alamyz. Bul týraly bizde arnaıy kelisim-shart jasalady jylma-jyl. Árıne, mamandar biledi, eger de sondaı qıyn jaǵdaı týyndasa, Qumkól-Keńqııaq qubyrynan keri qaraı, Pavlodarǵa munaı jetkizetin qubyr salýǵa bolady. Biraq ázirge Reseımen kelisip pishken ton yńǵaıly bolyp tur. – Sonymen Lýkashenkonyń sóziniń de jany bar bolyp shyqty ǵoı? – Belarýstar Reseıge gaz boıynsha 200 mıllıonǵa jýyq dollar qaryz eken. Kerisinshe Reseı munaı tranzıtine baılanysty sol shamada, 260 mıllıon­daı qaryzdar ekeni anyqtaldy. Eki jaq bir-birine tólep, tyndy ǵoı aqyry. Negizgi sheshilmegen másele – jańaǵy baj salyǵy. Biryńǵaı ekonomıkalyq keńistik quramyz ǵoı 2012 jyly. Sol kezde barlyq baj salyǵy joıylady. Belarýstardyń aldyna qoıǵan maqsaty sol salyqtan qutylý edi. Jarym-jartylaı qutyldy, dálirek aıtqanda, keleshekke kepildik aldy. – Endi jalpylama máselelerdi aıta otyraıyq. Keden odaǵyn iske qosý jóninde atqarylǵan jumysty qalaı qorytyndylaýǵa bolady? – Eń aldymen Keden odaǵynyń sharttyq-quqyqtyq bazasy is júzinde qalyptasqanyn aıtý kerek. Búginge deıin 70-ten astam halyqaralyq kelisimderge qol qoıyldy. Qańtardan beri Keden odaǵyn basqarý organdarynyń júıesi jasalyp, jumys isteı bastady. Oǵan memleketter basshylary men úkimetter basshylary deńgeıindegi Joǵary organ, sondaı-aq arnaıy qurylǵan Keden odaǵy komıssııasy kiredi. Komıssııa keden bajdarynyń mólsherlemelerin ózgertý, syrtqy ekonomıkalyq qyzmettiń taýar nomenklatýrasyn engizý, tarıftik jeńildikter men kvotalar belgileý, tarıftik preferensııalar júıesin aıqyndaý, retteýdiń tarıftik emes is-sharalaryn qoldaný máselelerin qaraıdy. Komıssııaǵa ár elden úkimet basshylarynyń orynbasarlary deńgeıinde bir ókilden kiredi. – Kóktemde biz Ekonomıkalyq damý jáne saýda mınıstri Janar Aıtjanova­men suhbat (2010, 9 sáýir) jarııalaǵanbyz. Sonda Keden odaǵynyń basshy organ­daryna baılanysty aıtylǵandar óz kúshinde shyǵar? – Komıssııa quziretine jatatyn máselelerdiń bári Qazaqstan Úkimetiniń ókilettiligine kiredi, sondyqtan komıssııaǵa qatysty sheshimderdiń bári Úkimette aldyn ala qaralady. Úsh eldiń sheńberinde barlyq máseleler boıynsha konsensýs qaǵıdasy jumys isteıdi, talasty máseleler bolǵanda sheshim memleketter basshylary deńgeıine shyǵarylady. – Keden odaǵy degende biz aldymen Biryńǵaı keden tarıfin jáne Tarıftik emes retteýdiń biryńǵaı júıesin oılaımyz. Bul jóninde ne tyndyryldy? – Qańtardyń basynan beri Keden odaǵyna qatysýshylar úshinshi elderden keletin barlyq taýarlarǵa baılanysty biryńǵaı saýda sharalaryn qoldanyp jatyr. Biryńǵaı keden tarıfi (BKT) qalyptasqanǵa deıin Belarýstiń, Qazaqstannyń jáne Reseıdiń ımporttyq keden bajdary mólsherlemeleriniń shamamen 40 paıyzy sáıkes keletin. Sondyqtan úsh eldiń úkimetteri aldynda keden bajdarynyń 60 paıyzdaryn úılestirý mindeti turdy. Qalǵan bajdardy úılestirý jumysy barysynda memleketterimizdegi taýar óndirýshi oryndardyń sany men olardyń josparlary eskerildi. Keden bajdary ónerkásiptik taýarlarǵa kóterildi, onyń esesine óndirýshiler úshin birqatar jeńildikter kózdeldi. 400 pozısııa boıynsha Qazaqstan 3 jyldan 5 jylǵa deıin ótpeli kezeń aldy. Eń aldymen emdik dáriler men medısınalyq qural-jabdyqtarǵa, hımııa ónerkásibi shıkiza­tyna qatysty. Elbasymyz dárilerdiń keminde 50 paıyzyn ózimizde óndirý mindetin alǵa qoıǵanyn bilesiz. Hımııa ónerkásibine baılanysty ótpeli kezeń alynǵan 4 jyldyń ishinde Atyraýdaǵy munaı-gaz hımııa kesheniniń qurylysy aıaqtalýǵa tıis. 1 shildeden bastap TN VED kodtary boıynsha 365 pozısııanyń ónimderine biryńǵaı tizilim jasalyp, kelisim boıynsha mindetti túrde sáıkestigi naqtylanatyn boldy. Bul Keden odaǵynyń aýmaǵynda taýarlardyń 300-den astam túri erkin qozǵala beredi degen sóz. Taýarlardyń sáıkestigi máselesi sheshilse, kóp másele ózinen ózi qozǵalyp ketedi. Mysaly, qazir Reseı bazary qazaqstandyq et ónimderi úshin is júzinde jabyq tur deýge bolady. – Osy máseleni jaqsy qozǵadyńyz. Buryn KSRO-nyń jarty etin biz jaýyp turatyndaı edik qoı. Sol kezde odaqtyq qorǵa qansha et bergen ekenbiz? – Shamamen 400 myń tonna. Sonyń 350 myń tonnadaıy Reseıge barǵan. Al qazir Qazaqstannyń Reseıge shyǵaryp otyrǵany asyp ketkende 2 myń tonna. Buǵan tózýge bolmaıdy. Aıta keteıin, aqshasyn sanaǵanda 7-8 mln. tonna astyq eksporttaǵansha, 100  myń tonna et eksportqa satqan paıdaly. Sondyqtan Qazaqstan sıyr eti men qoı etiniń eksportyn 2014 jyly 64 myń tonnaǵa jetkizýdi meje etip otyr. Aıyrma jer men kókteı. Negizinde, bizde et ónimderin óndirýde ilgerileýshilik bar. Tek sońǵy 5 jyldyń ishinde et óndirý 22 paıyzǵa artty. 2009 jyly bizdegi et óndirisi soıys salmaǵymen 896,3 myń tonnaǵa jetken. Sóıtse de, amal ne, qazirshe et eksporttaýshy elge aınala qoıǵan joqpyz. Qazaqstannyń mal basyn ósirý jóninde de, et óndirý kólemin arttyrýda da múmkindigi óte mol. Jaılaý jetkilikti. Maldyń jaqsy tuqymdary bar. Ekologııalyq jaǵynan taza, básekege shydas beretin, eksportqa, eń aldymen Reseıge shyǵaratyn etti erkin kóbeıte alar edik. Keń aýqymdy seleksııa jumysy da júrgizilip jatyr. Reseı Federasııasy men Qazaqstan Respýblıkasynyń arasyndaǵy agrarlyq salada yntymaqtastyqty arttyrýdyń birlesken keshendi jospary jasalǵan. – Sizben áńgimege daıyndalǵanda keńesshilerińizden biraz materıal aldyryp, qarap edim. Keıbir sıfrlar tań qaldyrady. Mysaly, Reseı tek Ońtústik Amerıkanyń ózinen ǵana 700 myń tonnadan artyq sıyr etin alady eken. – Solaı. Onyń ústine ol ettiń sapasy nashar. Alystan, muhıt asyp ákelinetin bolǵannan keıin ol et tońazytylyp jetkizilmeıdi, muzdatylǵan kúıi jetkiziledi. Reseıdegiler ol etti súıeginen ajyratyp, negizinen kolbasaǵa paıdalanyp jatyr. Olar bul ettiń sapasy tómendigine ábden kóz jetkizip boldy. Onyń janynda jańa tońazytyl­ǵan kúıinde bazarǵa, dúkenge aparýǵa bolatyn qazaqstandyq ettiń artyqshy­lyǵy anyq. Reseıdiń et bazaryna ótýdiń joldaryn qazir qatty qarastyryp jatyrmyz. Etti syrtqa shyǵarýdyń joldary tuıyqtalyp turǵandyqtan bizde et jáne et ónimderin artyq paıdalaný baıqalady. – Sonda biz qansha et jeımiz? – Et tutynýdyń álemdik ulttyq normasy – 1 adamǵa 48 kılodan. Al árbir qazaqstandyqqa qazir 64 kılodan et tıedi. Negizinen sıyr eti men qoı eti. Onyń esesine taýyq eti az, kókónis az. – Reseı jaqyn jerdegi arzan etti almaıyn dep otyrǵan joq qoı? – Árıne. Tek Qazaqstannan baratyn ettiń veterınarııalyq sıpaty halyq­aralyq standarttarǵa saı kelmeı tur. Bıyl bıýdjetten aýyl sharýashylyq malynyń ıdentıfıkasııalyq málimetter bazasyn jasaý baǵdarlamasyna qarjy bólindi. Osy aldaǵy 3 jyldyń ishinde eldegi barlyq mal basy esepke alynyp, tirkeý nómiri beriledi, eń bastysy – ár malǵa veterınarııalyq pasport jasaly­nady. Maldy soıatyn, óńdeıtin, saqtaı­tyn, satatyn óndiristerdiń bárine esep nómirleri tańylady. Qazirdiń ózinde 11 oblysta bir tıpti modýldi veterı­narııalyq zerthanalar jasalǵan. 2014 jylǵa qaraı ondaı zerthanalar 115 aýdanda jasalmaqshy. Munyń ózi qazaqstandyq ettiń syrtqy bazarǵa shyǵarylýyna kedergi­lerdi azaıtady. – Iá, kedergilerdi bilemiz. Jaqynda Aq­mola, Pavlodar oblys­tarynda aýsyl, topalań, qaratalaq (sózbe sóz sirestirip Sibir jarasy dep te aıta beremiz) kórinis berdi. – Ol – jekelegen jaılar. Sonyń ózi de otandyq mal sharýa­shy­lyǵy ónimderi ekspor­tynyń jaqsy atyn shyǵaryp turǵan joq. Bizdegi veterınarııa júıe­si, qarjymen, mate­rıaldarmen, kadrmen qamtý múmkindigi mal aýrýlarynyń bul túr­lerin tez oqshaýlaýǵa múmkindik berdi. Biz al­daǵy ýaqytta veterına­rııaǵa óte kóp kóńil bólýimiz kerek. Medısı­na – adam densaý­ly­ǵynyń kepili, al ve­terınarııa adamzat qaýipsizdiginiń kepili dep beker aıtylmasa kerek. Mal ıelerine aýyrǵan maldyń qunyn der ke­zinde tólegenimizdiń de jaqsy áseri boldy. Jalpy, bizde qazir búkil elde mal soıys pýnkt­terin jańa talaptar boıynsha qaıta salý qolǵa alynýda. Satýǵa shy­ǵarylatyn, etke ótkiziletin mal endi bir jerde ǵana soıylady. Búginde eki eldiń aýyl sharýashylyǵy mınıstrlikteriniń arasyndaǵy jumys josparyn oryndaý úshin shekara boılap mal tuqymyn asyldandyrýǵa, semirtýge, soıýǵa jáne et óńdeýge arnalǵan 100-ge jýyq kásiporyndar ashqaly jatyrmyz. “Qazagronyń” qarjylandyrýymen. Reseıdiń halyqaralyq standarttarǵa saı talaptarymen. Olardyń qasynda mal bordaqylaý pýnktteri ornalasady. Olardyń qasynda asyl túlikti mal sharýashylyqtary bolady. Bul jobanyń qarjy kózderi kórinip tur. Munyń bárin aldaǵy 5-6 jylda salyp bitirýimiz kerek. Osy 54 kombınat bizge Reseıdiń et bazaryna esik ashyp berýge tıis. Olardan keıin bul isti jekemenshik sharýashy­lyqtar jalǵastyryp, alyp ketedi dep oılaımyz. Aýyl sharýashylyǵynyń bir ereksheligi – jańalyqty óte baıaý qabyldaıtyny. Ondaǵy kásipkerler jańalyqty ózderi qolymen ustap kórmeı turyp qabyldaı qoımaıdy. Oblystarda júrgende oǵan ábden kózimiz jetken. Ońtústik Qazaq­standa tamshylatyp sýarý ádisin engizgenimizde solaı bolǵan. Bir jaǵynan eldiń qorqyp qalǵandyǵy da bar. – Tereshenkonyń tusynda tamshy­latqysh turbalardyń tý-talaqaıy shyǵyp edi ǵoı. – Ol kezde naqty qojaıyn bolmaǵan. Qazir jerdiń ıesi bar. Semınarlar uıymdastyryp, tamshylata sýarýdyń paıdasyn kórsetkennen keıin jurttyń bári soǵan burylyp jatyr. Mysaly, qyzanaqty aryqpen sýarsa bir gektardan eń joǵary degende 20 tonna ónim alýǵa bolady. Al endi tamshylata sýarsa 1 gektardan 100 tonna ónim alynady. “Aqdala” degen sharýashylyq sóıtip otyr. Al endi tamshylatyp sýarý men jylyjaıdy qosa júrgizse, onda bir gektardan 400 tonnaǵa deıin ónim alynady. Bul – ınnovasııa. Tomat degen naǵyz defısıt. О́zimiz ımporttap júrmiz sony. О́zimizdiń rynogymyzdy da toltyra almaı jatyrmyz. Tomattyń rynogy sheksiz deýge bolady, ásirese janymyzda Qytaı turǵanda. Qazir Qapshaǵaıdyń janynda úlken bir sharýashylyq qurýdamyz. Onda alma, bolgar buryshy, tomat osy zamanǵy ádistermen býyp-túıilip, oralyp, shynylanyp shyǵady. – Jekeniń malynyń eti Reseıge qalaı jetedi sonda? – Tek et kombınattary arqyly. Al ol kombınattar et ónimderiniń turaqty túsýine senimdi bolýy úshin maldyń kemin­de jartysy ózderiniń sharýashy­lyqtarynan shyǵýy kerek. Qalǵanyn halyqtan satyp alady. Etti eksportqa ótkizýdiń qazir basqa joly joq. Ony býyp-túıýdiń de óz joly bar. Biz qusap jiliktep tastaı salýǵa bolmaıdy. – Jurttyń Keden odaǵyna baılanysty alańdap otyrǵan taǵy bir máselesi – jeńil avtokólikter. Bir adam bir jylda shetelden bir-aq máshıne aıdap ákele alatyn boldy ǵoı? Keıbireýler úshin bul ózinshe bıznes emes pe? Olar endi basqalardyń qujattarymen máshıne tasýǵa kirispeı me? Kez kelgen adam shetelden máshıne ákelýdiń jolyn bile me? – Bul ózi bir jylǵa belgilengen jaǵdaı. Oǵan deıin ár jeke tulǵanyń tómengi baj salyǵymen bir máshıne ákelý múmkindigi bar. Bir jyldan keıin bul másele ózinen ózi kún tártibinen túsedi. О́ıtkeni, bir jyldyń ishinde rynokty burýymyz kerek. Buramyz. Reseıde qazir jıyrmashaqty avtozaýyt salyndy. Inomarka deımiz ǵoı, sonyń bári shyǵarylady. Olar bizde de shyǵarylatyn bolady. Qaraǵandyda jylyna 50 myń ınomarka shyǵaratyn zaýyt salyp jatyrmyz. “Azııa Avto” degenimiz bar О́skemende. Bizge máshıne alyp keletin “Toıota” sııaqty kompa­nııalardyń bári endi osy jaqta máshıne qurastyratyn zaýyttar salýǵa múddeli bolady. – Sonyń ózinde de qazir jurt Germanııadan máshıne aıdap kelip, dyryldatyp júrip jatyr... – Olar – eski, óte qaýipti máshıneler ǵoı. – Endi jurt sol eski máshınelerden de aıyrylyp qala ma degenim ǵoı? – Qazirge deıin bizge, Reseıge, Belarýske kelgen eski máshınelerdiń ózi áli bes-alty jyl satýǵa jetedi. Bazarda qazir máshıne ótip jatqan joq. Negizi barlyq elder eski máshınelerden qutylýǵa tyrysady, onsyz da bizdiń avtobazarymyz kádimgi qoqys jáshigine aınalyp bara jatyr. Myna О́zbekstan ınomarkalarǵa máshıne qunynan eki ese artyq baj salyǵyn belgilep qoıǵan. Reseı jańaǵydaı jasady. Qyrǵyzstan men Tájikstanda satylǵan máshıneler sany bizde satylǵanmen salystyrýǵa da   kelmeıdi. Sonda barlyq eski máshıne bizge kelip quıylyp jatyr. Jol-kólik apattarynyń kóp bolatyny da sodan. Eń bastysy, shyn máninde úńilip qarasaq, tómen baj salyǵymen qarapaıym máshıne satyp alýshylar eshqandaı paıda kórip otyrǵan joq. Bári ortadaǵy deldaldardyń qaltasyna ketip jatyr. – Sonda qalaı? – Aıtaıyn. Keden odaǵyna deıin ımporttyq baj salyǵy  Reseıde 30 paıyz, bizde 10 paıyz boldy. Biraq dúkende turǵan máshıneni alyp qara­sańyz, Máskeýdegi baǵa men Astanadaǵy baǵa shamalas boldy. Nege? Ortasyndaǵy 20 paıyz qaıda ketti? 10 paıyzy bizdegi máshıne satyp júrgen bes-alty kompanııanyń qaltasynda ketip jatyr. Olar máshıne rynogyn monopolııa­landyryp alǵan. Endi Máskeýde de, bizde de máshıneniń baǵasy birdeı bolady. Bajdan túsetin aıyrma túgel bıýdjetke túsip otyrady. – Keden odaǵy biz úshin saıası joba ma, ekonomıkalyq joba ma? Reseıge she? – Prezıdentimizdiń yqpaldastyq ıdeıalarynyń pragmatıkalyq qundy­lyǵyn osyndaıda túsinemiz. Bar másele ekonomıkada. Bizdiń halqymyzdyń sanyna qaraǵanda ınvestısııa tartý óte qıyn. Qazirge deıingi 108 mıllıard dollarlyq ınvestısııalardyń bári derlik shıkizat sektoryna salynǵan. Al óńdeý, qaıta óńdeý salalaryna ınvestısııanyń joly qıyn. Olar keledi de rynokty qaraıdy, muny qansha adam tutynady dep qaraıdy. Reseı úshin rynogynyń, mysaly, Qazaqstan esebinen 15 mıllıon adamǵa artqanynan kóp kelip-keteri joq. – Sonda Reseıdiń múddesi nede? – Reseı ózdiginen yqpaldastyq ıadrosyn jasaı almaıdy. Al endi bizdiń úsh el qosylsa, bul basqa áńgime. Biz úshin bul eń aldymen taza ekonomıkalyq joba. Bizge olardyń rynogy óte kerek. Bizdiń taýar aınalymyzdyń teń jartysy osy Reseımen baılanysty. Eksport ta solaı, ımport ta solaı. – Eksport demekshi, astyq ekspor­tynyń jaǵdaıy qalaı bolyp jatyr? О́tken jylǵy astyqtyń ózi satylyp bitken joq qoı. – Reseıdiń ózi astyq eksporttaýshy el bolǵanymen, Keden odaǵy jaǵdaıynda bizdiń bıdaıymyzdyń aldynan jaqsy kókjıek ashylady dep oılaımyz. Qazaqstan bıdaıynyń sapasy erekshe. Qamyrlylyǵy joǵary. О́te sapaly nan ónimderin olar bizdiń bıdaıdy ara­lastyrmaı jasaı almaıdy. Bizdiń qazirgi negizgi rynogymyz – Ortalyq Azııa, Aýǵanstan, Iran, Egıpet. Myna Qytaı bazaryna bıdaıymyzben kirýge qatty áreket etip jatyrmyz. Bıyldyń ózinde ol elge tarıhta birinshi ret 20 myń tonna bıdaı sattyq. Qytaıdy ashyp alsaq, Qytaı arqyly Ońtústik-Shyǵys Azııany ashyp alsaq, onda bizde bıdaıǵa baı­lanysty sheshilmegen másele qalmaıdy. – Ana jyly Astanaǵa kelgeninde Egıpet prezıdenti Mohammad Hosnı Mýbaraktan suhbat alǵanym bar edi. Sonda Egıpet basshysy Qazaqstannan bıdaı alý qarastyrylyp jatqanyn aıtqan. Odan beri bul iste kóp ilgerileý bolmaǵan sııaqty. – Olarǵa jetý qıyn. Olarǵa biz Reseı arqyly shyǵamyz ǵoı. Al Reseı bizdiń bul rynoktaǵy básekelesimiz. Reseı bıyl tarıfti kóterip jiberdi. Sodan biz alǵash ret tarıfti sýbsıdııa­laýdy bastadyq. Reseımen básekelese alýy úshin bıdaı eksporttaıtyn kompanııalarǵa sýbsıdııa berip otyrmyz. Qytaı jaǵyn da solaı etemiz. – Áńgimeni tek Keden odaǵy taqyrybymen shekteýdiń sáti túspeıtin sııaqty. Sýbsıdııa degennen bizdiń Búkil álemdik saýda uıymyna enýimiz máselesi shyqqaly tur. BSU-nyń bir talaby – aýyl sharýashylyǵyn sýbsıdııalamaý. Keden odaǵyna múshe elder BSU-ǵa birdeı, bir shartpen ótedi dep aıtylǵan bolatyn. Úsh eldiń ortaq kelissóz komandasy da qurylǵan edi. Qazir bul iste de alshaqtyq bar. Bul qalaı? Qazir BSU-ǵa ótýden tartynyp turmyz ba? – Olaı deýge bolmaıdy. Keden odaǵy qurylǵanyna baılanysty jumys sál baıaýlady. Biz tıisti elderdiń bárimen kelissóz júrgizýdi aıaqtaýǵa jaqynbyz, jekelegen máseleler qaldy, osy jyldyń aıaǵyna deıin bitiremiz degen úmit bar. BSU bizge mańyzdy bolǵandyq­tan, Keden odaǵy aıasynda biz ártúrli nusqalardy qarastyryp jatyrmyz. Bir shartpen, bir mezgilde ótemiz dep oıladyq. Ol iske aspady. Endi uqsas, úılestirilgen sharttarmen ótýdi oılastyrýdamyz. Negizinde BSU-ǵa Reseıdiń tezdetip kirgeni bizge jaqsy. Olardyń BSU-men kelissóz nátıjeleri bizge qoldanylatyn bolsa, ol bizge paıdaly bolar edi. Esesine Reseı BSU-ǵa ótse, ımporttyq tarıfter tómendeıdi. Sonda búkil Keden odaǵynyń ımporttyq tarıfteri tómendeıdi. Bul tutyný­shylarǵa paıdaly. – Belarýstiń ol uıymǵa kirý múmkindigi qandaı? – Olardyń múmkindigi qazirshe azdaý. Olar kelissózderdi kesh bastaǵan. Biz olarǵa kómektesemiz dep otyrmyz. – Keden odaǵynyń qurylýyna baı­lanysty keden beketteri alynyp tastal­dy. Ondaǵy adamdardyń taǵdyry qalaı bolyp jatyr? Álde olar endi aılyqsyz júre alatyn jaǵdaıǵa jetken be? – Olardyń birazyn ońtústik shekaralardaǵy beketterge aýystyryp jatyr. Birazy qysqarady. Áıteýir, nátıjesinde kásipkerlerge, qarapaıym halyqqa durys bolady. – Mine, búgin Sizben 9 shildede sóılesip otyrmyz. Keden odaǵy iske kiriskeli bir aptadan asty. Ne ózgerdi? – Negizinde bul odaq 1 qańtardan beri jumys istep kele jatyr. Sondyqtan jyl basynan bergi kórsetkishterdi qaraý kerek. Osyndaı suraq qoıylatynyn bilip, myna málimetterdi daıyndap otyrǵan edim. Qarańyz. Keden statıstıkasynyń máli­metteri boıynsha, 2009 jylǵy qańtar-sáýir aralyǵynda Qazaqstannyń Reseıge eksporty 976, 9 mıllıon dollar bolǵan. Al bıylǵy sol tórt aıdyń eksporty – 1 686,7 mıllıon dollar. Demek, 72 paıyzǵa artqan. Buǵan qosymsha túsinik berýdiń qajettigi joq shyǵar. –Al saýda aınalymy qalaı? – Bul suraǵyńyzǵa da sol 4 aıdyń kórsetkishterimen jaýap bereıin. 2010 jylǵy qańtar-sáýir aralyǵynda eki el­diń arasyndaǵy saýda aınalymy 4 638,5 mıllıon AQSh dollaryn quraǵan, al bul kórsetkish ótken jylǵy sol aılarda 3 497,4 mıllıon dollar bolǵan. Iаǵnı 32 paıyzdan artyq ósim degen sóz. – Iá, Keden odaǵynyń naqty nátıjesi kózge badyraıyp kórinip tur eken. Oryssha “Fakty – ýprıamaıa vesh” degen sózdi eske túsiredi. – Bulardyń bári ońaılyqpen kelmegen nátıjeler. Bul – Elbasynyń uzaq jyldar boıy júrgizgen saıasatynyń nátıjesi. Bylaıǵy jurt ol kisiniń el múddesi úshin qaǵıdatty túrde kúresip, kerek bolsa daýǵa baryp, saıası qaqtyǵystarda qaısarlyq kórsetip júrgendigin bile bermeıdi. Elbasy barshamyzdan da sony talap etedi. – О́meke, degenmen taǵy da oqyrman­dardy kóbirek qyzyqtyratyn jeńil avtokólik máselesine toqtalaıyqshy. Keden odaǵynyń nátıjesinde Reseıdiń sapasy tómen máshıneleri kóshelerimizde qaptap ketedi dep ýaıym jeýshilerge ne aıtar edińiz? Olar “Jıgýlı” men “Volgasyna” tipti kondısıoner ornata almaı kele jatyr ǵoı? – Biz olardan kondısıoner qoıyl­maǵan “Jıgýlı” men “Volga” alǵaly otyrǵan joqpyz. Jalpy, qazir álemde avtoprom týraly túsinik ózgerip ketken. Buryn konstrýktorlyq bıýrodan máshıne qurastyrýǵa deıingi sıkl bir elde, bir zaýytta bolatyn, sony avtoprom deıtin. Búkil álemde qazir KB-dan qurastyrýǵa deıin tolyq jetkizetin bes-alty ǵana marka bar. Olardy qýyp jetý endi eshkimniń qolynan kelmeıdi. Sondyqtan olar rynogy bar elge barady da máshıne qurastyrady. Reseı de osy jolǵa tústi. Siz aıtyp otyrǵan “Jıgýlı” men “Volgadan” qalaı qutylýdy bilmeı olardyń ózderiniń basy qatýda. Mysaly, Reseıde sheteldik brendpen shyǵaryla­tyn máshıneler sany bıylǵy qańtarda 26,3 myń bolypty, al bul san 2009 jylǵy qańtardaǵydan 146 paıyz artyq eken. Kórip otyrsyz ba, bir jyldyń ishinde bir jarym ese artqan! Sapasy jaqsy. – Bizde de solaı qurastyrylady dep sengimiz keledi. Shyǵys Qazaqstan oblysynyń ákimi Berdibek Saparbaev ótken jylǵy kúzde Qyzylordada oblys kórmesin uıymdastyrǵanda gazet jazylymynyń jaıymen sonda bolyp qalǵanym, О́skemende qurastyrylyp jatqan máshınelerge tańdanǵanym bar. – Qaraǵandyda da solaı bolýǵa tıis. Máshınelerdiń baj salyǵy jóninde aıtqanda jekelegen taýarlarǵa, qyzmet túrlerine bajdyń ósýi tamaq ónimderiniń baǵasyna áser etpeıtinin erekshe atap ótý kerek. Nege deseńiz tamaq ónimde­riniń barlyǵy derlik Qazaqstannyń ózinde óndiriledi nemese TMD elderinen, onyń ózinde eń aldymen Reseıden ákelinedi, al ol ónimderge ımport bajy salynbaıdy. – 2012 jyly Biryńǵaı ekonomıkalyq keńistik qurylady. Ol kezde Keden odaǵyna múshe elderdi qandaı keleshek kútip tur deı alamyz? – Elbasymyz bul oraıda negizgi nazardy Biryńǵaı ekonomıkalyq keńis­tiktiń quqyqtyq bazasyn qalyptastyrýǵa aýdaryp otyr. Ol keńistiktiń quqyqtyq bazasy negizgi 20 qujattan turmaq. Biz olardy daıyndaýdy eki kezeńde júrgizip, 2012 jyldyń 1 qańtarǵa deıin bitirmekshimiz. Birinshi kezeńde – 2011 jyldyń 1 shildesine deıin 14 kelisimdi, al ekinshi kezeńde – 2012 jyly 1 qańtarǵa deıin qalǵan 6 kelisimdi ratıfıkasııalaý kózdelip otyr. – Ol kelisimderdiń negizgi baǵyttary qandaı? – Eń aldymen kelisilgen ekono­mıkalyq saıasat júrgizý. Atap aıtqanda, biryńǵaı makroekonomıkalyq saıasat, tabıǵı monopolııalar, ónerkásiptik sýbsıdııalar, memlekettik satyp alý, aýyl sharýashylyǵyn sýbsıdııalaý jóninde kóp jumys atqarylýy kerek. Kapıtaldyń erkin qozǵalýy, sonyń ishinde ınvestısııalyq qyzmet, valıýta saıasaty qatty eskeriledi. Sondaı-aq, kórsetiletin qyzmetterdiń, jumys kúshiniń erkin qozǵalý rynogy oılasty­rylady. Elektr energetıkasy, munaı men gaz tasymaldaý, temir jol kóligi salalarynda Biryńǵaı ekonomıkalyq keńistikke qatysýshy elderdiń ınfraqu­rylymyna birdeı qol jetkizý de az tabys emes. Mysaly, qazirge deıin Qazaqstan óziniń gazy men munaıyn Reseı aýmaǵy arqyly tasymaldaý kezinde mıllıondaǵan dollarlardy joǵaltyp kelgeni málim. Biryńǵaı ekonomıkalyq keńistik – yqpaldastyqtyń anaǵurlym joǵary deńgeıi, ol kapıtaldyń, qyzmetter men jumys kúshiniń erkin qozǵalysyn qamtamasyz etýge múmkindik beredi. Eýroodaqtyń jaǵdaıyna qarap otyrsaq, bul ózi yqpaldastyqtyń yńǵaıly túri ekenine kúmán keltire almaımyz. Jańa qurylym osy úsh elge 2015 jylǵa qaraı ishki jalpy ónimdi 15 paıyzǵa arttyrýǵa jaǵdaı jasaıdy. Ol kezde úsh eldiń ishki jalpy óniminiń kólemi shamamen 2 trıllıon AQSh dollaryna jetedi dep mejelenedi. Yqpaldastyqtyń jańa deńgeıine shyǵýdyń arqasynda biz Qazaqstandaǵy iskerlik ahýaldy anaǵurlym jaqsarta alamyz. Bizdiń tutyný rynogymyzdyń 170 mıllıon adamǵa keńeıýi –qazirdiń ózinde kózge kórinip turǵan múmkindik. Keden odaǵy kókjıegimizdi keńeıtedi. Búkil álem básekelestik bazaryna túsip, jahandaný jaǵdaıynda jantalasyp jatqanda Elbasymyz N.Á.Nazarbaevtyń Qazaqstan ónimderiniń rynogyn keńeıtý jo­lynda jyldar boıy oılastyryp, je­ri­ne jetkizgen bul qadamynyń da qutty qadam bolatynyna eshqandaı kúmán joq. – Osyndaı kúrmeýi kóp kúrdeli másele jóninde mol maǵlumat bergenińiz úshin alǵys aıtamyz. Tabys tileımiz. Suhbattasqan Saýytbek ABDRAHMANOV. Sýtretterdi túsirgen  Orynbaı BALMURAT.