DARABOZ KÚIShI ShERTKEN SYR EDI

Kezinde Qarshyǵa Ahmedııarovpen ótkizgen suhbatym qaǵazǵa túskenimen, jarııalatyp úlgermegen edim. Qaıtalap bir  oqyp shyqqanda birtúrli beıjaı kúıge tústim. Kóńilimdi áldebir muń bıledi. Áli topyraǵy sýymaǵan úzeńgiles aǵanyń ashyq-jarqyn daýysyn qaıtadan estigendeı, óner jaıyndaǵy aqyldy pikirin qaıtadan paıymdaǵandaı boldym. Rııasyz áńgimelesippiz. Dáýlesker kúıshi, kúı ónerinen maǵlumaty mol Qarshyǵa óziniń keleli tolǵanystaryn irikpeı ortaǵa salǵan eken. Eskirmeıtin pikir, kónermeıtin oı aǵanyń artynda qalǵan bizderge amanatyndaı kórindi. Bas-aıaǵy bútin, alyp-qosary joq osy dúnıeni oqyrman nazaryna usynyp, qazaq kúı ónerinde úlken iz qaldyrǵan kúıshiniń ýaqytpen úndes kórkem oılaryn zamandastyń sanasynda qaıtadan jańǵyrtsam degen oı keldi. – Qarshyǵa Ahmedııaruly, búgingi áńgimeni oryndaýshylyq óner jáne onyń problemalary turǵysynan bastasaq deımiz. Oǵan qalaı qaraısyz? – Iá, oryndaýshylyq óner barlyq ýaqytta eń qıyn, shıeli problema bolǵan. Onyń ústine, bizdiń oryndaýshylardyń ju­my­syn qıyndatyp otyrǵan nárse – teorııamen eki aradaǵy qaı­shylyq. Bul oıymdy qys­qa­sha túsin­dirip berýge ty­ry­saıyn. Bir sát Batys Eýro­panyń, Reseıdiń, Ame­rıkanyń – uly mýzykalyq má­denıet týdyrǵan elderiniń mysalyna júgineıik­shi. Shopen, Lı­st, Bethoven, Mo­sart, Glınka, Chaıkovskıı sııaq­ty zańǵar tul­ǵa­lar týraly eń jaqsy pikirdi, eń tushymdy sózdi aıtqan kim?... Or­yn­daýshylar! Osy alyp tul­ǵa­larmen teńese almasa da, boı ta­lastyra alatyn, solarǵa je­te­qabyl adamdar. Taǵy da she­gelep aıtaıyn – oryndaý­shylar! Tipti, ómirin sahnaǵa emes, óner­diń synyna, zert­teý­shilikke jum­sa­ǵan teore­tık­teriniń ózderi, oryn­daýshylyq ónerdiń jaıyn ańyz ben ertegiden, qańqý men uzyn­qulaqtan estigen adamdar emes, ózderi de táp-táýir oryndaýshy bolǵan adamdar edi. Al bizde taza oryndaýshylyq pen teorııanyń arasynda eleýli alshaqtyq bar. – Ol nendeı alshaqtyq? Tú­sin­dire ketseńiz. – Ony áńgime barysynda aı­tamyn. Áýeli qazirgi oryn­da­ý­shy­lyqtyń basty belgilerin sı­pattap keteıin. Búgingi or­yn­daýshylyq – ǵasyrlar qoı­naýynan tamyr tartqan qazaq­tyń dás­túrli mýzykalyq má­denıetiniń zańdy murageri, tól perzenti. Búgingi oryndaý­shylyq – eshqashan úzilmegen, sabaqtasa jalǵasqan dástúrli oryndaý­shy­lyq, ónerdiń jańa sıpattarymen mo­lyqqan kó­rinisi. Bul – eshbir shartsyz qabyldanýǵa tıis aqıqat. Iаǵnı, keıbir kertartpa ǵalymdardyń aıtqanyndaı, qazirgi oryndaý­shy­lyq aspannan túsken joq, ke­risinshe, óziniń ata topyra­ǵynan ósip shyqty. – Keıingi jyldar bederinde qazaq baspasózinde, dástúrdiń tazalyǵyn jaqtaǵan birqatar materıaldar jaryq kórgen. Sha­masy, osy maqalalardaǵy ýaǵyz­dalǵan ıdeıalardy meńzep otyrsyz ǵoı. – Bul keıingi jyldary órbigen oı emes, 60-shy jyl­dar­dyń ishinde qalyptasqan tendensııa. Eń áýeli aıtarym, tap-taza kúıindegi dástúr esh­kimde, jer betindegi eshbir ha­lyqta joq. Dástúr – mura­jaıǵa qoıyp, ústinen shybyn ushyrmaı kúzetetin zat emes. Tarıhtyń nızamyn, zamananyń lebin moıyndamaıtyn dástúr óledi. Damýdyń zańy – qatygez nárse. Bolashaqty kózdep, ju­mys istemeseń, zamanǵa iles­peseń – belińnen basyp, jol­dyń shetine teýip túsirip kete beredi. – Dástúrdi ne dep sıpattar edińiz? – Bir aýyz sózben aıtsaq – dás­túr sol mádenıettiń ózi. Dás­túr bir orynda turmaıdy, únemi damý ústinde bolady. Dás­túr ja­ńalyqqa sergek bolady, ma­ńa­ıyndaǵy quby­lys­tardyń ishinen óziniń qolaıyna jaq­qa­nyn jatsynbaı alyp, úzdiksiz jetilý, órken jaıýdyń ústinde bolady. Mine, dástúr degenińiz osy. Atalmysh ǵalymdardyń óz­deri qazaqtyń kúılerinen ıran-tájik maqamdarynyń, mońǵol men úndiniń aspaptyq mýzy­ka­synyń elementterin taýyp ja­tady. Al endi “qazaqtyń dás­túrli mý­zykasy basqa halyq­tar­dyń kúı saryndary­men laıl­anypty, bunyń qaı jeri dástúr?” dep daý shyǵarýǵa bolar edi ǵoı. – Buǵan daý aıtý qıyn, árıne. Qazirgi oryndaýshylyq­tyń qalyptasýy – asa kúrdeli qu­bylys. Sol 30-shy, 40-shy jyl­dary jazylǵan maqa­la­lardy oqysańyz, árıne, búgingi sana turǵysynan oqysańyz, kóptegen jaıttarǵa qaıran qalar edińiz... – Álbette. Alaıda, ol óner tarıhshysy úshin ǵana – tarıh. Al, biz ónerdiń ortasynda júr­gen, aıtar edim – óner eńbek­ker­leri úshin ótken men ketken degen bolmaıdy. Bári de seniń zaman­dasyń, bári de seniń ıgiligiń. Qazaqtyń ulttyq mýzyka má­denıetin ustap turǵan bir­neshe altyn tirek bar. Sonyń biri – Qur­manǵazy atyndaǵy ult aspap­tar orkestri. Orkes­tr­diń negizin qalaǵan adam – aka­demık Ahmet Jubanov. Qazaq aýylynda týyp-ósken arda kúıshilerdi Almatyǵa alyp kelý, túrli temperament, túrli jiger men qaıratty bir ar­naǵa to­ǵystyrý ońaı sharýa emes. Ol bú­gingi adamǵa barlyǵy da óz-ózinen týa salǵandaı kórinedi. Búgingi mádenıet, birneshe urpaqtyń qajyry men erlik isi­niń nátıjesi desem, artyq bol­mas. Orkestr qalyptasty, ulttyq konservatorııa, ulttyq akademııa boı kóterdi. Mine, ulttyq óner osylaısha orta­lyq­­tan­dy. Keı-keıde ǵylymı konferensııalarǵa qatysýǵa týra keledi. Sonda ǵylymǵa qatysy bary, qatysy joǵy – keý- keýlep “olaı etý kerek edi”, “bylaı etý kerek edi” dep ja­tady. Al endi kóne murany jınaǵan kim? Sol akademııa men konservatorııanyń janynan ashylǵan folklor kabınetteri emes pe?! Nota jazý júıesin synap jatady. Tyńdap otyryp kúlkim ke­ledi. Bunyń bári taza teorı­ıa­dan kelgen adamnyń, oryn­daý­shy­lyqtyń ne ekenin bilmeıtin, tarıhı sanadan jurdaı máń­gúrtterdiń shatty-butty áńgi­mesi. О́zińiz qarańyz. Qazaq tarıhy – aýyr tarıh. Tirshilik úshin, jer úshin, urpaqtyń baqyty úshin tynymsyz kúres ústinde ótken tarıh. El basyna túsken aýyr náýbet kóp óne­r­liniń de basyna tústi. Keshegi Qurmanǵazynyń búkil ómiri at ústinde ótken. Biz­diń ulttyq mádenıettiń taǵ­dy­ryn jer betinde uqsasy joq taǵdyr der edim. Bizde, mysaly, kúıshiniń artynda murageri qalmasa, óneri ózimen birge kórge kiredi. Artyq bolar, kem bolar – aqıqaty osy. Qol sozym jerde turǵan HIH ǵasyrdy ǵana bilemiz. Ar jaǵy she? Eger qazaq halqy otyryq­shy­lyqty erterek ıgerse, kúıdi, ándi, jyrdy hatqa túsirýdiń ozyq júıesin meńgergen bolsa, keıingi urpaq osyndaı qasiretke urynar ma edi? Keıbir ǵalym­dardyń aıtysyna qaraǵanda, qazaq halqy óziniń rýhanı mádenıetiniń ja­ry­mynan asta­mynan aı­ry­lyp­ty. Al jer emshegin emgen, jazba máde­nıet­ti órbitken ha­lyq­tar­dyń búkil murasy murty bu­zyl­maı qoımalarynda saqtaýly jatyr. Osydan keıin nota jazýyna qarsy shyqqandarǵa ne der edińiz? Olaı bolsa, jazý ataý­lydan bas tartaıyq. Jazý­shy­lar kitap jazbaıtyn bolsyn. Mektepter jabylsyn – óıtkeni onda da jazýdy úıre­te­di ǵoı. Áli esimde, teore­tık­ter­men bolǵan, adamnyń zyqysyn shyǵaratyn bir dıspýttyń kezinde marqum Kenjebek Kú­mis­bekov “Aına­la­ıyn­dar, olaı bolsa, elge baryp keń dalanyń tósine kıiz úıdi tigip tastap jatpaısyńdar ma?” degeni bar edi. Ultty tozdyra­tyn ker­tartpalyqty uly Abaıdyń ózi synaǵan. Nota jazýyn syna­ǵyshtar sol Abaı atamyzdan danyshpan emes shyǵar. Aı­tarym – nota jazýy, búgingi qa­zaqty osy dárejege jetkiz­gen, álem mádenıetiniń qaınar kózderinen sýsyndatqan kırıl­lısa álip­bıi­ne para-par nárse. Son­dyqtan, eshkimniń de keri ketýge, máde­nıetten bas tartýǵa qaqysy joq. – Qazaqtyń mýzyka máde­nıe­ti kóptegen tarıhı ótkel­der­den ótken, shyńdalǵan, óz ishin­degi mektepterdiń asta­sýy­nan nár alǵan jáne irgeles jurt­tardyń ónerinen de sýsyn­daǵan óte kúr­deli mádenıet. Alaıda, zert­teý­shiler arasynda qazaq máde­nıe­tiniń quramy men túrleri jaıyn­da biraýyzdan maquldaǵan pikir joq... – Taǵy da aıtaıyn, onyń barlyǵy taza teorııalyq máseleler. Al oryndaý­shy­lar­dyń bul jaıynda óz pikiri bar. Búkil ómirin kúımen ótkizgen adam retinde aıtaıyn, qazaqtyń mýzykalyq mádenıeti qazaq tili sııaqty birtutas qubylys. Tek aıtý máneri ǵana ártúrli – rýhy ortaq, quıar arnasy bir. Mysaly, Batystyń mýzykasyn alyńyz. Qaısysyn tyńdasańyz da, áıteýir batys ekenin sezip otyrasyz. Nege? О́ıtkeni, rýh ortaq. Qazaqtyń kúıi de sondaı. Al rýh ortaq bolǵan soń ol jerden jik izdeý qıyn nárse. Altaı men Mońǵolııa, Qytaı qazaqtarynyń keıbir kúıleri Qu­r­manǵazynyń kúılerin eles­tetedi. Dáýletkereı men Dı­nanyń kúılerinde Arqa kúıiniń elementteri kezdesedi. – Al osy qubylystyń oryn­daý­shylyqqa áseri bar ma? – Shyn dombyrashy, mýzy­ka­lyq talǵamy durys qalyp­tas­qan dombyrashy eshbir dástúrdi jatsynbaıdy. О́z basym “Pálen­­niń kúılerin unatpaı­myn, túg­en­niń kúılerin ǵana tarta ala­myn” degen adamǵa senbeımin. О́ıt­keni, pálenniń kúıin unat­p­a­ǵan adam túgenniń kúıin de tar­typ jarytpaıdy. Ondaı adam­dy men kúıshi dep eseptemeımin. – Keıingi kezde mekteptiń tazalyǵy degen problema kóterilip júr ǵoı... – Men muny aıta-aıta jalyqqanmyn. Biraq taǵy da aıtaıyn. Mekteptiń tazalyǵy degen oıdan shyǵarylǵan nárse. Mysaly, Rústembek Omarovty alyńyz. Ol qazaqta bar mek­tep­tiń barlyǵyn da meńgerýge ty­rys­ty. Qurmanǵazy, Dáý­let­kereı, Dına, Mámen men Seıtek –bárin sheber tartatyn. Biraq “Rústembek Táttimbet kúılerin nashar tartatyn” dep eshkim de aıta almas edi. О́ıt­keni, ol Arqa kúılerin de ba­byna keltirip oryndaıtyn. Men Rústembek aqsaqaldyń osy qa­sıe­tin aldym. Meniń re­pertýarym qazaqtyń kúı mektebiniń kóbin qamtıdy. – Siz jańa oryndaýshylyq má­nerdiń, tutas mekteptiń basynda turǵan adamsyz. Artyq aıtqanym emes, qazaqtyń kúı óne­rin álemniń áıgili sah­na­laryn­da pash etken adamsyz. Jat jurt­tyń, beıtanys kórermenniń aldyna shyqqanda nendeı kúı ke­shý­shi edińiz? – Men sheteldikti “shetel­dik edi ǵoı” dep bıiktetpeımin, qazaqty “kúnde kórip júrgen qazaǵym ǵoı” dep alasart­paı­myn. Kórermen qaı jerde bolsa da kórermen. Árıne, jat jurt sahnasynyń óz erekshe­lik­teri bolady. Áýeli ónerińniń olarǵa beıtanys ekenin oılaı­syń. Ar­tyń­da turǵan elińniń aby­roıyn oılaısyń. Biraq bul sahnadaǵy mıkro­fon­nyń janyna baryp, oryndyqqa otyrǵanǵa deıin ǵana keshetin kúıińiz. Ary qaraı mýzykant­tyń kúndelikti jumysy bas­talady. Qazirgi oryndaý­shy­lyq­tyń “bismillási” jáne eń basty sharty – oryndaýshy men kórermenniń arasyndaǵy kon­takt. Kontakt alǵashqy dyby­s­tan bastalady. Iаǵnı, kór­er­men­niń yqylasyn aldamaý kerek. Nemese, qarabaıyrlap aıtatyn bolsaq, oryndaýshy sahnalyq súıkimge ıe bolý kerek. Bul – buljymaıtyn zań. Sebebi, qazir kórermen men tyńdaýshynyń bılik qurǵan zamany. Oryndaý­shy­lyqtyń kelesi sharty – kórermendi jalyqtyryp almaý. Al, bul repertýardyń jan-jaqty baı bolýyna baılanys­ty. Baı­qaısyz ba, osy jerde, kórer­men­niń yqylasy men ózimiz jo­ǵary­da aıtqan dom­by­ra­­shynyń kúı úl­gilerin, kúı dástúrlerin kóp bilý jaıy – ekeýi túıisip tur. Iаǵnı, jadaǵaı repertýar kórer­mendi jalyq­ty­ryp jiberedi eken nemese basqa taraptan kelip aıtatyn bolsaq, repertýardyń baı bolýy sahnalyq múddeden kelip shyǵady eken. – Qazirgi mýzykalyq peda­go­gı­kanyń basty maqsaty ne dep oılaısyz? – Sanaly, bilimdi oryn­daý­shy­ny tárbıelep shyǵarý. Men sanaly dep bostan-bosqa aıtyp otyrǵan joqpyn. Bir notany qaldyrmaı oınap shyǵatyn mýzy­kanttar bolady. Biraq jú­re­gińizge jetpeıdi. Nege? О́ıt­keni, ol jattap alyp oınaǵan. Jan­nyń jylýy joq. Al sanaly adam oryndaý kezinde qatelesip ketýi de múmkin. Oryndaýy qaıshy­lyqty bolýy múmkin. Biraq te­bi­rentedi. О́ıtkeni, ar jaǵynda kúıdi baıyptaı zerdelegen sana jatyr. – Osy oraıda oryndaý­shy­lyq taldaý, ınterpretasııa týraly aıta ketseńiz. – Interpretasııa – buzý degen sóz emes. Árıne, oryn­daý­shynyń ınterpretasııaǵa haqysy bar. Buryńǵy-sońǵy belgili dombyrashylardyń oryndaýyn salystyryp kóri­ńiz, bir-birine múldem uq­sa­maı­dy. Biraq osylardyń barlyǵyn biriktirip turǵan ne? Kúıdiń tekstine degen jaýapkershilik. Jańa býyn dombyrashylar aǵa býynnyń osy qasıetin alýy, kúı tekstin qurmettep úırenýi kerek dep oılaımyn. Mine, kúıdiń bol­my­syn, mán-maǵy­na­syn tolyqtaı túsinip bolǵannan keıin, ony tyńdaýshyǵa ba­rynsha tereń etip jetkizý ba­ǵy­tynda jumys isteı bastaımyz. Inter­pretasııa degenińiz osy. – Mysaly? – Mysal kóp. Yrysbaı aǵamyz Qurmanǵazy men Dáý­let­kereı, Dına men Jantóre kúı­­leriniń qajyryn ashyp kór­setý maqsatynda tempti de jyl­dam­­datady. Tyńdap otyryp osy­laı bolý kerek ekenine nanasyz. Dına ájemizdiń úzip, aksent qoıyp tartýynyń ózi bir jańa­lyq. Qurmanǵazynyń “Qaıran sheshem” kúıinde, qoldy qaq­paqqa tıgizbeı silteme qaǵyspen qaǵady. Qulaǵyńyzǵa borannyń sa­ryny keledi. Osylaısha myń­daǵan mysal keltirýge bolady. Shákirt tárbıeleý qıyn da izgi jumys. О́ıtkeni, biz búgin tár­bıelep jatqan urpaq, erteńgi qazaq mádenıetiniń tutqasyn ustaıtyn urpaq qoı. Sizdiń má­de­nıetińiz eshkimnen kem bolmaý kerek. Urpaǵyńyz, beldese ket­kende basqa jurttyń óner­pa­zy­nan kem túspeýi kerek. Mine, pedagogıkanyń barlyq ýaqyt­taǵy maqsaty. – Siz kóptegen óner jarys­ta­ryna tórelik etip júrsiz. Aldy­ńyzdan ótken jas oryn­daýshylardyń sheberligine kóńilińiz tola ma? – Ne aıtýǵa bolady? Bul saýalyńa bir aýyz sózben jaýap berý qıyn. О́zim sarapshy bol­ǵannan beri aldymnan júz­degen oryndaýshylar ótti. Árıne, Qazaqstan sheginde oryn­daý­shy­lyqtyń kóńilge qonymdy jalpy deńgeıi bar. Sondaı-aq sheber­lik­tiń bıik belesine shyǵa bas­taǵan oryndaýshylar da bar. Mysaly, búginde ózderi de kon­servatorııanyń ustazy bolǵan Aıgúl Úlkenbaeva, Rústem Kúlshebaev, sondaı-aq konser­va­to­rııanyń túlegi Sánııa Er­ǵalıeva, Saltanat Qudaı­ber­ge­no­va­lardy úlken dombyra­shylar qa­tarynda ataı alamyz. Úlken jı­yndardyń birinde bir teo­re­tık “qazaqtyń baıyrǵy mýzy­ka­lyq pedagogıkasy Qurmanǵazy men Táttimbetti, Dáý­letkereı men Qazanqapty, Sáıtek pen Dınany berdi. Al qazirgi peda­go­gıka ne berdi?” dep saýal qoıdy. Sonda men “Atadan asyp týǵan bala aldymyzǵa kelse, onyń bola­shaq Qurmanǵazy ekenin tanýǵa bi­limimiz de, kisiligimiz de je­tedi, qudaıǵa shúkir. Olar bar jáne bolady da” dep jaýap bergen edim. – Qazirgi úlken problemanyń biri – mýzykanttardy aspappen jaraqtandyrý ekenin bilesiz. Osy oraıda dombyra jáne ulttyq mý­zyka aspaptaryn jasaıtyn she­berler jaıynda ne aıtar edińiz? – Iá, bul problemanyń eń úlkeni. Kezinde konser­va­to­rııa­nyń janynan ashylǵan eks­pe­rı­mentaldyq sheberhana jaqsy baǵyt alǵan edi. Áıgili sheber Emmanýıl Romanenko dombyra ja­saıtyn, belgili kompozıtor Baqytjan Baıqadamovtyń ǵy­lymı keńesshisi bolatyn. Men sheberhanada ıllıýstrator, ıaǵnı aspapta oınap, syn aıtatyn maman bolyp jumys istedim. Maqtanǵanym emes, osy kúni tar­tylyp júrgen saıdyń ta­syndaı az, jaqsy aspaptar menen joldama alyp attanǵan edi. Qazir ol sheberhananyń ju­mysy álsiredi. O basta qazaq aspaptaryn zertteýdiń (ınstrý­men­tovedenıe) ortalyǵyna aı­nala ma degen úmitpen ashylǵan edi ǵoı. Al sheberler jaıyna keleıik, qazaqta úlken sheber­ler bar. Sheberler jasaǵan aspaptar qaı jaǵynan alǵanda da minsiz. Mysaly, Ospanov Jaqsylyq, Musa Ádilov, Jolaýshy Tur­dy­ǵu­lovtardy men osyndaı she­berler tobyna jat­qyzamyn. Aıtar synym – qazaq­tyń kóp sheberleri aǵash tań­daı almaıdy. Mysaly, Batys Eýropa nemese myna tur­ǵan Reseıdiń sheberleri jasaǵan skrıpkany alyńyzshy. Aǵashy tekti. Án salýǵa suranyp tur. Kórdińiz be, sahnadaǵy súıkim­niń birazy osy aspaptyń sulý­ly­ǵyna táýeldi eken. Bizdiń she­berler osyny túsinýi kerek. Dybystyń sulýlyǵy men as­pap­tyń syrtqy ádemiligi tarazynyń basyndaı teń turýy kerek. Ol úshin eń áýeli Em­ma­nýıl Romanenko, Ǵınolla Is­ma­ǵulov sııaqty sheberlerdiń teh­nolo­gııa­lyq syrlaryn meń­gerip, ary qaraı damytý kerek. – Izińizdi basqan ónerli inile­rińizge nendeı tilek tiler edińiz? – Baıaǵyda Dáýletkereı, Qy­zyl­ǵurt rýyna sultan bolyp ta­ǵaıyndalyp kelgeninde, eń áýeli abaqtyda jatqan dáý­les­ker kúı­shi, bul kezde qar­taıyp qalǵan Mú­sirálini izdep tap­ty­rypty, al­dyna aldyryp, qo­lyn­daǵy ki­senin sheshtirip, dom­byra shert­kizipti. Bul Dáý­let­kereıdiń halyqqa tanylyp, Bapas kúıshi atanǵan kezi. Sonda da “men son­d­aı edim ǵoı” dep dan­daı­sy­mapty, kemeline kelgen kúıshi bolsa da basqadan úırenýge namystanbapty. Men jas urpaq­qa sol Dáýletkereı atalaryńdaı bolyńdar, ónerdi, ónerlini sondaı qurmetteńder, úırenýden jalyqpańdar der edim. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken  Talasbek ÁSEMQULOV.