Adamdy jaqsyraq bilý úshin onyń túp tamyryna, shyqqan tegine zer salý ejelden bar dástúr. Máýkeńniń arǵy atasy Tańsyq qajy Abylaı han áskeri qolbasylarynyń biri bolǵan. Tańsyqtyń batyr bolǵany jóninde Buqar jyraýdyń: «Qaldanmenen urysyp, Jeti kúndeı súrisip. Sondaǵy joldas adamdar: Qarakereı Qabanbaı, Qanjyǵaly Bógenbaı… Tańsyq qoja, Mámbet bar», – dep keletin jyrynda aıtylady.
Bergi atasy Jyrjys qajy Baıanaýyl óńiriniń Kókdombaq aýylynda dúnıege kelgen. Qasıetti Túrkistan tóńiregindegi Qarnaq medresesinde bilim alyp, Mekke-Mádınaǵa baryp, qajylyq paryzyn ótegennen keıin 1920 jyly qazirgi Aqjar eldi mekenine jaqyn jerden meshit saldyrǵan. Sol meshit janynan Úshsala dep atalatyn taý bókterinde medrese ashyp, bala oqytyp, ımandylyq rýhyn taratqan.
Osydan 15 jyl buryn Jyrjystyń urpaqtary Aqjardaǵy qajynyń basyna eskertkish tas qoıyp, arýaq aldyndaǵy paryzdy ótedi. Aýdan ortalyǵy – Botaqara kentindegi meshit qajynyń esimimen atalady. Sol Jyrjystyń uly Ǵazalı de, Keńes ókimetiniń kúrzisinen qoryqpaı, ákeniń asyl murattaryna adal bolyp, ıslam ilimin ashyq qýattaǵan.
Bizdiń aıtaıyq degenimiz Ǵazalıdiń uly Máýlen týraly. Ol Aqjar aýylynda 1917 jyly týǵan. О́tken ǵasyrdyń otyzynshy jyldary Petropavldyń et-sút tehnıkýmyn úzdik bitirip, Máskeýdegi osy attas ınstıtýtqa konkýrssyz túsýge múmkindik alady. Alaıda taǵdyrdyń uıǵarymy basqasha bolady. Ol QazMÝ-diń hımııa fakýltetine túsedi. Munda talapty jas esimderi dúnıe júzine tanymal professorlar D.Sokolskııden, M.Ýsanovıchten, M.Kozlovskııden, B.Birimjanovtan dáris alady.
Stýdenttik ómir 1941 jyly úzilip, 5-kýrsta oqyp júrgen ol óz erkimen suranyp maıdanǵa attanady. Soǵysqa basynan aıaǵyna deıin qatysqan. 1943 jyly, Kýrsk ıinindegi surapyl shaıqastardan keıin elge, Qaraǵandy oblysyna kelip qaıtýdyń sáti túsipti. О́ıtkeni, ol Qorǵan qalasyna isten shyqqan áskerı tehnıkalardy jetkizgen eshelonnyń komandıri bolyp taǵaıyndalǵan eken.
Jigerli jas maıdanda zeńbirekshilerdi daıarlaý kýrsynan ótip, 70-shi armııa quramynda jaýyngerlik is-qımyldarǵa qatysty. Kýrsk, Orel, Eles qalalaryn qorǵaýǵa, Brest, Varshava, Shtettın shaharlaryn nemis-fashıst basqynshylarynan azat etýge qatysty. О́kinishke qaraı, Máýlen aǵanyń maıdan joldaryn egjeı-tegjeıli sýrettegen jazbalar saqtalmaǵan. Desek te onyń jaýyngerlik erlikterin Otan soǵysynyń I jáne II dárejeli qos ordeni, «Germanııany jeńgeni úshin», «Bresti alǵany úshin», «Varshavany zat etkeni úshin» medaldary aıǵaqtaıdy. Sondaı-aq Otan úshin ot keship, halyq úshin qan keship, tolarsaqtan saz keship, tilersekten sý keship, tajal jaýyn jaıratqan jas qazaq Joǵarǵy Bas qolbasshy I.Stalınniń alǵys hattarymen birneshe márte atalyp ótiledi. Kezinde osynyń bárin jarqyrata kórsetýge barmaǵan sebebi, tektiligin bile tursa da Máýkeń qarapaıym adam bolǵandyqtan, jaýyngerlik erlikterin jarnamalamaǵan. Jaýyngerlik nagradalaryn kostıýminiń óńirine tek Jeńis kúni jastarmen, ardagerlermen resmı kezdesýlerge barǵanda ǵana taqqan.
Jeńis kúnin Máýlen Ǵazalıev Kenıgsbergte qarsy aldy. Berlındi alýǵa tikeleı qatyspasa da, qarýlas joldastarymen fashıster ordasynda bolyp, shtykpen óziniń tegin Reıhstag qabyrǵasyna qashap jazyp, qoltańbasyn qaldyrdy.
Soǵystan qaıtyp kelgen soń
Máýlen aǵa QazMÝ-degi oqýyn bitirdi. Sodan soń 1946-1949 jyldary Qaraǵandy qalalyq halyqqa bilim berý bóliminiń meńgerýshisi bolyp qyzmet istedi. Osy kezeńdi QazKSR-iniń eńbek sińirgen muǵalimi, №17 mekteptiń kóp jyldar turaqty dırektory bolǵan. M.Ǵazalıevtiń basshylyǵymen jumys istegen Anna Iаkovlevna Plotnıkovanyń uly tehnıka ǵylymdarynyń doktory, professor V.M.Plotnıkov bylaı dep eske alady: «Mekteptiń oqytýshylar quramynyń shamamen 80 paıyzy qýǵyn-súrginge ushyrap, Qaraǵandyǵa qapııada tap bolǵan joǵary synypty mamandardan turdy. Solardyń kóbisi M.Ǵazalıevtiń izgilikti adamgershilik qasıetteriniń arqasynda mektepte jumys isteýge múmkindik aldy, óıtkeni, soǵystan keıingi jyldary Qaraǵandynyń qalalyq halyqqa bilim berý mekemesiniń basshysy bolǵan ol mektep dırektorynyń osyndaı adamdardy pedagogıkalyq jumysqa qabyldaý týraly hatyn qoldaǵan edi. Árıne, sol ýaqytta mundaı sheshimder bılikke unamaıtyn, sodan da, keıin anam áńgimelep aıtqandaıyn, M. Ǵazalıevtiń jáne sheshemniń jumysynda kúrmeýli de kúrdeli jaǵdaılar boldy. Alaıda olar birinshi orynǵa jalpyadamzattyq qundylyqtardy qoıyp, ol qıyndyqtardy jeńe bildi».
Soǵystan sońǵy qıyn kezeńde Qaraǵandy qalalyq halyq aǵartý bólimine úsh jyl basshylyq jasaǵan Máýlen Ǵazalıev keıin № 2 qazaq mektep-ınternatyna dırektor boldy. Buǵan deıin bolǵan alty dırektordyń ýaqytynda ilgerileı almaı, kenjelep qalǵan bilim oshaǵyn aınaldyrǵan eki-úsh jyldyń ishinde qaladaǵy mańdaıaldy sanalatyn №1, 3 mektepterdiń qataryna qosty.
Máýkeń 1949-1953 jyldary Qaraǵandy qalasyndaǵy № 2 qazaq mektep-ınternatyn, al 1953 jyldan 1986 jyl aralyǵynda № 10 jumysshy jastar orta mektebin basqardy. Sondaı-aq, ol Qaraǵandy memlekettik medısına ınstıtýtynda hımııa páninen sabaq berýdi qosa atqardy.
Ol myńdaǵan shákirtti oqytyp, tárbıeledi, olardyń birazynyń esimderi bizdiń elimizge ǵana emes, sonymen birge, odan tysqary jerlerge de belgili. Akademık ǵalymdar T.Sharmanovtyń, B.Raqyshevtyń, A.Aldashevtyń, Ǵ.Qulqybaevtyń, M.Muqyshevtyń, G.Pıvenniń, A.Álimbaevtyń jáne basqalardyń esimderin atasa da jetkilikti.
1983 jyldyń sáýir aıynda M.Ǵazalıev Uly Otan soǵysynyń ardageri retinde joldama alyp, demalýǵa Qyrymǵa bardy. Sonda Pavlodar oblysynan kelgen bir maıdanger aqsaqalmen tanysypty. Arada eki aı ótkende tús aýa úıleriniń aýlasyna taksı kelip toqtady. Kelgen sol aqsaqal eken. Qaraǵandy medısına ınstıtýtynyń kóshpeli komıssııasyna emtıhan tapsyratyn qyzynyń oqýǵa túsýine septigin tıgizýdi ótine kelipti. Mán-jaıǵa qanyqqan Mákeń sózge kelmesten jınalyp, Pavlodar qalasyna bardy.
Muny aıtyp otyrǵandaǵy sebebimiz, onyń kisi kóńiline qaraǵyshtyǵy, basqalarǵa kómek qolyn sozýǵa qashan da daıar turatyn aqpeıildilik qasıetin ańǵartý bolatyn. Al bar sharýasyn oıdaǵydaı sheshken soń álgi aqsaqal ony qalaaralyq avtobýsqa salyp jiberipti, úıge eki oblystyń shańyn arqalaı sharshap jetti.
Máýkeń tabıǵatynyń adamgershilikke, izgilikke toly ekendigin, qashanda ádilettilikke umtylatyn, azamattyq ustanymynan aınymaıtyn birbetkeıligin jáne sondaı asyl qasıetteri bar tektiligin bile tura keýdemsoqtyqqa barmaıtyn qarapaıymdylyǵyn tirshiliktiń osynaý shaǵyn hıkaıattarynan-aq ańǵarýǵa bolatyn sııaqty. Maqsatkershilik, tapqyrlyq, ózgeniń muń-muqtajyna ortaq bolyp, múmkindiginshe qolushyn berý, óz isine degen adaldyq – onyń aınymas qasıetteri edi.
Soǵystan keıingi aýyr jyldarda Máýlen aǵa basqarǵan № 2 oblystyq mektep-ınternatta oqý quraldary, jatyn oryn jetkiliksiz edi. Oblystan járdem bolmaı, Bilim mınıstri Sembaevtyń qabyldaýynda bolyp, odan da mardymdy kómek ala almaǵannan soń Qanysh aǵaǵa sálem bere baryp, oqýdyń, eldiń jaǵdaıyn aıtady. Qanysh Sátbaevtyń bedeliniń arqasynda, sol kisiniń aralasýymen Bilim mınıstrliginen mektep-ınternatqa qajetti jabdyqtarǵa qarajat bólý máselesi sheshiledi. Mektep-ınternatta Aqjar aýylynyń turmysy tómen, jetim qalǵan jıyrmadan astam balasy tárbıelenip, keıin olardyń barlyǵy joǵary oqý oryndarynda oqyp, bilikti maman bolyp shyqty.
Jańadan ashylǵan Qaraǵandy medısına ınstıtýtyna Máýlen Ǵazalıev hımııa pániniń oqytýshysy bolyp qyzmetke alyndy. Sóıtip, talapty jastardy, onyń ishinde Aqjar aýylynyń azamattaryn dárigerlik mamandyqqa oqytty. Búginde alaqandaı Aqjar aýylynyń ózinen shyqqan otyzdan astam joǵary bilikti dáriger, muǵalim, ınjener sııaqty kóptegen salalardyń aıtýly mamandary bar.
Máýlen Ǵazalıulynyń esimin este qaldyrý maqsatynda Qaraǵandy qalasyndaǵy buryn sol kisi turǵan úıdiń qasbetine 1997 jyly memorıaldyq taqta ornatylǵan edi. Onda: «Tyńdadym eldiń muńyn kóp, Bolsam dep ardyń qorǵany. O, týǵan jer, ulyń bop, Esińde júrsem bolǵany», – degen Máýkeńniń ómirlik ustanymyn bir ǵana shýmaqqa syıdyrǵan jyr joldary bar. Al 1999 jyly kenshiler astanasynyń Botanıka baǵyndaǵy kóshege ǵıbratty ǵumyr ıesi Máýlen Ǵazalıevtyń esimi berildi. Bir áttegen-aıy sol, qos qaptaldan turatyn qysqa kósheniń bir qaptaly maıdanger ustaz esimimen atalsa, ekinshi qaptaly basqasha atalǵandyqtan, kerekti úıin izdep kelýshiler joldan ári ótip, beri ótip dál taba almaı abdyrap júredi. Ulyq mereke qarsańynda osy jaıtty qala ákiminiń qaperine jetkizemiz. Qazaqta «Syı qylsań, sypyra qyl» degen mátel bar, Qaraǵandy qalasynyń qurmetti azamatyna qurmet pen izet ataǵyna saı kórsetilgeni jón dep bilemiz.
Bir kezderi maqtan tutyp, úlken úmit kútken balasy Arystan bul kúnde belgili qoǵam qaıratkeri, elimizdiń tehnıka salasy mamandaryn túletip ushyryp jatqan dúnıejúzine áıgili Qaraǵandy memlekettik tehnıkalyq ýnıversıtetiniń rektory, akademık. Sholpany – professor, ǵylym doktory, Janaty – joǵary sanatty dáriger, Dáýreni – belgili ekonomıst.
Jeńis kúni búkil bizdiń otandastarymyzǵa qanshalyqty kıeli meıram bolsa, bul áýlet úshin de sonshalyqty qasıetti mereke. Ardaqty áke qabiriniń basyna gúl shoǵyn qoıyp, minájat etý, Máńgilik alaýǵa baryp taǵzym etý Ǵazalıevter áýleti úshin izgi dástúrge aınalǵan. О́ıtkeni, osy Uly Jeńiske tektiniń tuıaǵy, júrekti jaýynger, ardaqty ardager, qoǵam qaıratkeri jáne ulaǵatty ustaz Máýlen aǵa da óziniń eleýli úlesin qosqan...
Sábıt BEKSEIIT,
Qazaqstan Jazýshylar
odaǵynyń múshesi.
QARAǴANDY.
