Eýrazııalyq «bestiktiń» basty alańy
Aldymen Joǵary Eýrazııalyq ekonomıkalyq keńestiń shaǵyn quramdaǵy otyrysy ótti. Memleket basshysy sóz basynda búgingi kúnniń sımvolıkalyq mánine nazar aýdardy. Dál osy kúni, ıaǵnı 2014 jyly 29 mamyrda Qazaqstan elordasynda Eýrazııa ekonomıkalyq odaǵy týraly shartqa qol qoıylǵan bolatyn.
– Bul oqıǵa eýrazııalyq ıntegrasııanyń mańyzdy kezeńi retinde este qaldy. Odaq qurylǵan sátten beri eýrazııalyq «bestiktiń» basty yntymaqtastyq alańyna aınaldy. Osyǵan oraı barsha áriptesimdi Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq kúnimen quttyqtaýǵa ruqsat etińizder. Birlestik odan ári damyp, elderimiz ben halyqtarymyzdyń ıgiligine qyzmet ete bersin! Búgingi shaǵyn formattaǵy kezdesý barysynda biz syrtqy saýdaǵa, jasandy ıntellektini damytý bastamalaryna qatysty mańyzdy máselelerdi talqylaımyz. Bul týraly mazmundy áńgimemiz keshe ekonomıkalyq forým aıasynda bastaldy. Jıynymyz ádettegideı konstrýktıvti sıpatta ótip, ózara tıimdi sheshimder qabyldanatynyna senimdimin, – dedi Qazaqstan Prezıdenti.
Qasym-Jomart Toqaevpen qatar Keńes otyrysyna Belarýs Respýblıkasynyń Prezıdenti Aleksandr Lýkashenko, Qyrǵyz Respýblıkasynyń Prezıdenti Sadyr Japarov, Reseı Federasııasynyń Prezıdenti Vladımır Pýtın, Armenııa Respýblıkasynyń Vıse-premeri Mger Grıgorıan jáne Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııa alqasynyń tóraǵasy Baqytjan Saǵyntaev qatysty.
Budan soń Prezıdenttiń tóraǵalyǵymen Joǵary Eýrazııalyq ekonomıkalyq keńestiń keńeıtilgen quramdaǵy kezekti otyrysy ótti. Qasym-Jomart Toqaev Astanadaǵy is-sharalarǵa qatysqany úshin EAEO-ǵa múshe elderdiń jáne baıqaýshy memleketterdiń basshylaryna, sondaı-aq arnaıy shaqyrylǵan qonaqtarǵa alǵys aıtty.
– Búgingi kezdesýimiz erekshe mánge ıe. 2014 jyly dál osy kúni Birlestigimizdiń negizin qalaǵan Shartqa qol qoıyldy. Joǵary keńestiń sheshimimen 29 mamyr – Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq kúni bolyp resmı túrde jarııalandy. Birlestigimizdiń on jyldan asa tarıhy bar. Osy ýaqyt ishinde ekonomıkalyq ıntegrasııany tereńdetý boıynsha aýqymdy jumys atqaryldy. Atap óterlik jaıt, bul kúnderi Astanada Joǵary keńestiń otyrysymen qatar, Eýrazııalyq ekonomıkalyq forým ótip jatyr. Forým qorytyndysy san qyrly iskerlik seriktestigimizge tyń serpin beretinine senimdimin, – dedi Prezıdent.
Memleket basshysy Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq makroekonomıkalyq damýdyń oń dınamıkasyn saqtap otyrǵanyna toqtaldy.
– Boljamǵa saı 2026–2027 jyldary EAEO elderiniń jıyntyq ishki jalpy ónim ósimi 2,5 paıyzǵa jýyqtaýǵa tıis. Jahandyq naryqtaǵy turaqsyzdyqqa qaramastan, byltyr elderimiz arasyndaǵy taýar aınalymy 95 mlrd dollardan asty. Bıyl ózara saýda-sattyq kólemi 6 paıyzǵa ulǵaıady dep kútip otyrmyz. Bul 100 mlrd dollarlyq mejeni eńserýge múmkindik beredi. Degenmen, halyqaralyq uıymdardyń jahandyq naryqtaǵy jaǵdaıǵa bergen baǵasy kóńil kónshitpeıdi. Halyqaralyq valıýta qorynyń baıandamasyna sáıkes bıyl álem ekonomıkasy 3 paıyzǵa deıin baıaýlaıtyny jóninde aıtylyp júr. Árıne, dúnıejúzindegi qurylymdyq ózgerister EAEO-nyń ekonomıkalyq damýyna da áser etpeı qoımaıdy. Qazirgi sátte birlestigimizdi jańa jaǵdaılarǵa beıimdeý, ishki ornyqtylyqty nyǵaıtý jáne básekege qabilettilikti arttyrý óte ózekti mindet bolyp tur, – dedi Memleket basshysy.
Joǵary keńestiń tóraǵasy retinde Qazaqstan Prezıdenti ıntegrasııalyq qurylymdy odan ári qarqyndy damytýdy kózdeıtin birqatar strategııalyq basymdyqty atady. Sonymen qatar elimizdiń usynystaryna qoldaý kórsetkeni úshin áriptesterine alǵys aıtty.
– Jasandy ıntellektini jaýapkershilikpen damytý jónindegi birlesken málimdemeni qabyldaý maqsatymyzdyń ortaq ekenin kórsetken mańyzdy sheshim boldy. Osy saladaǵy belsendi yqpaldastyqqa úmit artamyn. Kúsh-jigerimizdi kelesi basym baǵyttarǵa jumyldyrýdyń máni zor dep sanaımyn. Birinshi – eýrazııalyq ıntegrasııanyń sıfrlyq negizin nyǵaıtý. Sıfrlandyrý men jasandy ıntellekt arqyly jańa tehnologııalyq júıe qalyptastyrý kezinde derekterdi jedel óńdeý, avtomattandyrý jáne ınnovasııany jappaı engizý tabystyń negizgi faktoryna aınala bastady. Sarapshylardyń paıymyna súıensek, álemde jasandy ıntellekt tehnologııalaryna quıǵan qarjy kólemi 1 trln dollarlyq mejeden asty. Aldaǵy onjyldyqta onyń jahandyq ekonomıkadaǵy jıyntyq úlesi birneshe ese kóbeıip, 7 trln dollarǵa jetýi múmkin. Ozyq tehnologııalar eýrazııalyq ıntegrasııanyń qýatty katalızatoryna aınalýy kerek. Bul qazirdiń ózinde júzege asa bastady. EAEO keńistiginde osy baǵyttaǵy jumys dáıekti túrde jalǵasyp keledi dep nyq senimmen aıtýǵa bolady. Transformasııa óndiris jáne logıstıkadan bastap, aýyl sharýashylyǵy men memlekettik basqarýǵa deıingi barlyq salany qamtıdy, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Memleket basshysynyń aıtýynsha, Qazaqstan jasandy ıntellektini engizý boıynsha birqatar júıeli sharany qolǵa aldy.
– «Astana Hub» bazasynda qarqyndy ilgerilep kele jatqan ári tolyqqandy startap-ekojúıe qalyptasyp jatyr. Elimizde 100-den asa jańa joǵary tehnologııalyq kompanııa jedel damyp keledi. Qazaqstan tehnologııany netto-eksporttaýshy mártebesin resmı túrde dáleldedi. IT qyzmetter eksportynyń kólemi 1 mlrd dollardan asty. Bizdiń bastapqy jetistikterimiz halyqaralyq deńgeıde moıyndaldy. EGDI (E-Government Development Index) jahandyq reıtıngine sáıkes, Qazaqstan 24-oryn alady. Al onlaın qyzmetterdiń sapasy boıynsha álemdegi úzdik ondyqqa kiredi. Endigi mindet – osy tabysty tájirıbeni keńinen taratý. Astanada Halyqaralyq Alem.ai jasandy ıntellekt ortalyǵy iske qosyldy. Bul talantty baǵdarlama ázirleýshiler shoǵyrlanǵan ortalyq qana emes, jasandy ıntellekt negizindegi qoldanbaly sheshimderdi oılap tabatyn ári engizetin aımaqtaǵy basty alań sanalady. EAEO-ǵa múshe memleketterdiń sıfrlandyrý salasyndaǵy jetistikterin, memlekettik basqarýdaǵy platformalyq sheshimderi men zamanaýı tásilderdi engizý úlgilerin muqııat zerdeleımiz ári joǵary baǵalaımyz. Odaqqa múshe elderdiń árqaısysy sıfrlyq transformasııanyń jekelegen baǵyttarynda aıtarlyqtaı tájirıbe jınady. Ulttyq quzyretterdi damytýmen qatar birlesken tehnologııalyq bastamalardy qalyptastyrýǵa belsendi túrde atsalysqan jón. Úzdik tájirıbeler men tıimdi sheshimderdi bólisýimiz kerek. Bul EAEO aıasyndaǵy sıfrlyq damýdy jedeldetip, ekonomıkalarymyzdyń básekege qabiletin arttyrýǵa múmkindik beredi, – dedi Prezıdent.
Sıfrlandyrý – básekege qabiletti bolýdyń basty kepili
Qasym-Jomart Toqaev Eýrazııa keńistigindegi kólik dálizderin sıfrlandyrýdy taǵy bir basymdyq retinde atady. Memleket basshysynyń aıtýynsha, Eýrazııanyń kólik júıesi Azııa, Eýropa jáne Taıaý Shyǵystyń basty naryqtaryn baılanystyratyn joǵary tehnologııalyq halyqaralyq baǵyttardan quralady.
– Bul arada jalpy uzyndyǵy 50 myń shaqyrymnan asatyn kólik dálizderiniń tutas júıesi týraly sóz bolyp otyr. Onyń 10 myń shaqyrymnan astamy Qazaqstan aýmaǵy arqyly ótedi. Jahandyq saýda-ekonomıka tizbegindegi jetekshi ornymyzdy saqtaý úshin transshekaralyq ınfraqurylymdy odan ári damytý jáne sıfrlandyrý qajet. Yńǵaıly logıstıkalyq sheshimder, júkti turaqty jetkizý men ótkizý jyldamdyǵy Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtaǵy tranzıt kólemin ulǵaıtýǵa múmkindik beredi. Sondyqtan ótken jyldyń sońynda biz Smart Cargo sekildi quraldardy júıeli túrde engize bastadyq. «Bir tereze» qaǵıdatymen qyzmet etetin platforma aıasynda kólik dálizderin sıfrlandyrý jumystary qolǵa alyndy. Qazaqstanda kórshi eldermen ruqsatnamany elektrondyq blanki formatynda almasý mehanızmi engizildi. Odaq aıasyndaǵy aqparattyq júıelerdi ózara kiriktirý – ýaqyt talaby. Osy oraıda Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııa ulttyq servısterdiń sıfrlyq «sóresin» jasaqtaýdy qolǵa aldy. Bul – óte ózekti. Atalǵan úderisti jedeldetip, EAEO sıfrlyq kólik dálizderiniń tolyqqandy ekojúıesin qalyptastyrý qajet dep oılaımyn. Osy baǵytta kúsh-jigerimizdi biriktirsek, Eýrazııanyń joǵary tehnologııaly kólik habyn qurýǵa ábden bolady, – dedi Memleket basshysy.
Qasym-Jomart Toqaev Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa múshe elderdegi óndiris oshaqtary men agroónerkásip keshenin sıfrlyq transformasııalaýdyń mańyzyna nazar aýdardy. Prezıdenttiń paıymynsha, ekonomıkany sıfrlandyrý – tehnologııalyq trend qana emes, básekege qabiletti bolýdyń basty kepili.
– Qazaqstan bul synaqqa aýqymdy Sıfrlyq transformasııa tujyrymdasyn qabyldaý arqyly júıeli árekettermen jaýap bermek. О́nerkásip sektory men taý-ken jáne metallýrgııa keshenindegi robottandyrý, «bulttyq» sheshimder, iri kásiporyndardyń «sıfrlyq telnusqasy» ónimdilikti ulǵaıtyp, shyǵyndy azaıtady. Aýyl sharýashylyǵyn avtomattandyrý mol ónim jınaýǵa, sý únemdeýge, qorshaǵan ortaǵa zııandy azaıtýǵa septigin tıgizedi. Mal sharýashylyǵyna qaǵaz júzindegi qujat aınalymynan bas tartyp, eseptiń dáldigin arttyratyn birqatar sıfrlyq júıe engizildi. Elimizdiń túkpir-túkpirinde 650-den asa «aqyldy» fermalar jumys istep tur. Onda sıyr saýý, bordaqylaý jáne mıkroklımatty qadaǵalaý úrdisteri avtomattandyrylǵan júıelermen jabdyqtalǵan. Egin jáne tuqym sharýashylyǵynda ónimdi «egis dalasynan tutynýshy dastarqanyna deıin» jetkizý tizbegin qadaǵalaıtyn júıe engizilip jatyr. Tyńǵylyqty josparlaý men sıfrlyq boljaý múmkindikterin paıdalaný nátıjesinde Qazaqstanda ekinshi jyl qatarynan egin bitik shyǵyp, 27 mln tonna kóleminde astyq jınaldy. Bul – rekordtyq kórsetkish. Aýyl sharýashylyǵy jerlerin jappaı sıfrlandyrý jumysy júrgizilip jatyr. Agrodrondar, jerseriktik navıgasııalar men meteostansa málimetteri keńinen qoldanyla bastady. Jer telimin paıdalanýǵa berý úderisi elektrondyq formatqa kóshirildi. Dıqandar men sharýalardy memleket tarapynan qoldaý tetikteri tolyqtaı elektrondyq formatqa aýysty. Bul jemqorlyq táýekelderin azaıtady, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Memleket basshysy aýyl sharýashylyǵyn sıfrlandyrý tájirıbesin keńinen taratý qajet dep sanaıdy.
– Jahandyq azyq-túlik naryǵyndaǵy EAEO pozısııasyn nyǵaıtatyn joǵary tehnologııalyq bastamalardy qoldaýǵa kúsh salýǵa bolady. Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq týraly shartqa agroónerkásip keshenindegi kooperasııalyq jobalardy qarjylaı qoldaý boıynsha túzetýler engizilip, qabyldandy. Bul – osy joldaǵy mańyzdy qadamnyń biri. Mundaı tehnologııalyq bastamalardy qarjylandyrý kólemin ulǵaıtý úshin Eýrazııa damý bankiniń múmkindikterin paıdalanǵan jón. Qurylǵannan bergi 20 jyl ishinde atalǵan qarjy ınstıtýty eýrazııalyq ıntegrasııanyń tıimdi ári suranysqa ıe quraly ekenin dáleldedi. Biz shaǵyn quramdaǵy kezdesýde Banktiń basqarma tóraǵasy jasaǵan mazmundy baıandamany tyńdap, ony bekittik. EADB aldaǵy ýaqytta da Odaq keńistigindegi strategııalyq jobalardy júzege asyrýda basty lokomotıv bolýǵa tıis degen uıǵarymǵa keldik, – dedi Prezıdent.
Qasym-Jomart Toqaev álem ekonomıkasy transformasııalanyp jatqan kezeńde jańa tabys kózderin izdeý taǵy bir basymdyq ekenin atap ótti.
– Ulttyq ekonomıkalardyń uzaqmerzimdi ornyqtylyǵy men bolashaqtaǵy ornyn saılaýy jańa tehnologııalyq syn-qaterlerge jedel beıimdelýine tikeleı baılanysty. Bul jóninde biz keshe, Eýrazııalyq ekonomıkalyq forýmnyń alǵashqy kúninde egjeı-tegjeıli talqyladyq. Jappaı sıfrlandyrýdan bastap jasandy ıntellektige deıingi tehnologııalyq progress tolqyny birinen soń biri týyndap jatyr. Osylaısha, tehnologııadaǵy árbir jańa beles ozyq oıly adamdarǵa múmkindik syılaıtyn kelesi sony serpiliske negiz qalaıdy. Sarapshylardyń pikirinshe, aldaǵy 20 jyldyń ishinde bıotehnologııa, avtonomdy júıeler, ǵarysh ekonomıkasy, energııany saqtaý, kvanttyq esepteý sekildi mańyzdy tehnologııalyq úderisterdiń tutas legi paıda bolady. Máselen, uzaqmerzimdi boljam boıynsha 2035 jylǵa qaraı álemdik robottehnıkasy naryǵynyń kólemi 376 mlrd dollardan asady. Vırtýaldy shynaıylyq ındýstrııasyndaǵy qarjy aınalymy 700 mlrd dollarǵa jýyqtaıdy. Árıne, bizdiń elderimiz osy jahandyq jańashyldyqtardan kenje qalmaýǵa tıis. Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııa perspektıvti damý baǵyttarynda naqty tájirıbe almasýǵa jáne birlesken jobalardy júzege asyrýǵa qoldaý kórsetýi kerek dep sanaımyn, – dedi Memleket basshysy.
Qazaqstan Prezıdenti EAEO-nyń syrtqy saýda-ekonomıkalyq áleýetin iske asyrý mańyzdy ekenin aıtty. Memleket basshysynyń pikirinshe, Odaqtyń Arab álemi, Ońtústik-Shyǵys Azııa, Afrıka jáne Latyn Amerıkasy elderimen, sondaı-aq bedeldi óńirlik ekonomıkalyq birlestiktermen baılanystaryn odan ári keńeıtý qajet.
– Qazir Úndistanmen erkin saýda aımaǵyn qurý jóninde kelissózder belsendi júrgizilip jatyr. Bul jumys basqa da qyzmet baǵyttary sııaqty nazar aýdarýǵa laıyq. Meniń oıymsha, shaǵyn quramdaǵy kezdesýde Belarýs Prezıdenti óte durys usynys aıtty. Erkin saýda aımaǵyn quratyn seriktester de, sondaı-aq baıqaýshy mártebesine ıe bolatyn elder de muqııat tańdalýy qajet. Iаǵnı bárin birdeı emes, shyn máninde belgili bir talaptarǵa saı keletin jáne Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa paıda ákeletin elderdi qabyldaý kerek, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Memleket basshysy Qazaqstan EAEO organdaryna tóraǵalyǵy aıasynda múshe memleketterdiń ortaq ekonomıkalyq áleýetin nyǵaıtýǵa, ornyqty damýyn qamtamasyz etýge aldaǵy ýaqytta da barynsha járdemdese beretinin málimdedi.
– Biz birlese kúsh jumyldyra otyryp, mańyzdy nátıjege qol jetkize alamyz jáne Odaq aıasyndaǵy yntymaqtastyqty jańa ári sapaly deńgeıge shyǵaramyz. Men buǵan kámil senemin. Byltyr EAEO qyzmetiniń strategııalyq baǵyttaryn júzege asyrý jónindegi is-sharalar josparyn tabysty aıaqtadyq. Aldymyzda Eýrazııalyq ıntegrasııany odan ári damytý týraly deklarasııada qarastyrylǵan kóptegen mindet tur. Sóz sońynda alǵa qoıǵan maqsattarǵa jetý jolynda barshańyzǵa tabys tileımin, – dedi Qazaqstan Prezıdenti.
Joǵary Eýrazııalyq ekonomıkalyq keńestiń keńeıtilgen quramdaǵy otyrysynda Belarýs Respýblıkasynyń Prezıdenti Aleksandr Lýkashenko, Qyrǵyz Respýblıkasynyń Prezıdenti Sadyr Japarov, Reseı Federasııasynyń Prezıdenti Vladımır Pýtın, Armenııa Respýblıkasynyń Vıse-premeri Mger Grıgorıan, О́zbekstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Shavkat Mırzııoev, Kýba Respýblıkasynyń Vıse-prezıdenti Salvador Valdes Mesa, Iran Islam Respýblıkasynyń О́nerkásip, kenishter jáne saýda mınıstri Seıed Mohammad Attabak jáne Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııa alqasynyń tóraǵasy Baqytjan Saǵyntaev sóz sóıledi.
