Tulǵany sapaly bilim qalyptastyrady

Osy turǵydan alǵanda, bel­gili ǵa­lym, Peda­gogıka ǵylymdary akademııa­sy­nyń basshysy Asqarbek Qu­sa­ıy­novtyń ǵyly­mı eńbek­teri men zertteýleri bilim keńistigin­degi erekshe qubylys dep aıtýǵa to­lyq negiz bar. Onyń zertteýlerin­de tek teorııalyq izdenis qana emes, el taǵdyryna degen azamattyq ja­ýapkershilik, ulttyq mektep­tiń bo­lashaǵyna degen shynaıy jana­shyrlyq jatyr.

Aıtýly tulǵanyń ár eń­begi árbir azamat­qa izgi oı salady. 2023 jyly jazǵan «Orta bilim berý sapa­syn kóterýdiń ǵylymı-prak­tı­ka­lyq ne­gizderi» degen irgeli zertteýindegi el bolashaǵy úshin jasaǵan dáıekti tujyrym­dary patrıottyq janashyr tilekten týǵan, ult mektebiniń bolashaǵyna alańdaıtyn ár tulǵany tolǵandyratyn eńbek. Ǵylymdaǵy azamattyq ustanym. Qazirgi ýaqytta ǵylymı eńbek kóp. Biraq qoǵamdy oılandyratyn, eldik máselege qozǵaý salatyn, ulttyq sanany serpiltetin zertteýler sırek.

Asqarbek Qabykenulynyń eń­bek­­teriniń ereksheligi – onyń ǵy­lymı tujyrymdarynyń bar­lyǵy naqty ómir tájirı­be­simen, mek­tep praktıkasynyń qajettiligimen, qoǵam surany­symen tikeleı baılanysady. Ol mınıstrliktegi qyz­metten bastap, standart ázirleý, oqý­lyq jasaý, salystyrmaly pe­dagogıka, termınologııa, tár­bıe, bilim sapasyn baǵalaý máse­lelerine deıin barlyq baǵyttyń ishinde júrip eńbek etken tulǵa. Sondyqtan onyń zertteýlerinde mekteptiń kúndelikti tynysy, muǵalimniń jan dú­nıesi, oqýshy taǵdyry, aýyl mek­tebi­niń máselesi, ulttyq bilimniń kúrdeli bolmysy bar.

Qazir bilim sapasy týraly kóp aıtamyz. Alaıda keı jaǵ­daıda bi­lim sapasyn tek test nátıjesi­men, ha­­lyq­­ara­lyq reıtıngtermen nemese statıs­tıkalyq kórset­kish­ter­­­men ǵana ólsheý­ge beıimbiz. Al shyn mánin­degi sapaly bilim – tul­ǵa qalyp­tastyratyn bilim. Asqar­bek Qusaıynovtyń ómir jolyna úńilgende osy aqıqat erekshe seziledi.

Ǵalym dúnıege kelgen Abaı obly­synyń Qaınar aýy­ly – qazaq rýhanııaty men ult­tyq tárbıeniń te­reń tamyry saq­talǵan orta. Sol ortada qa­lyp­tasqan dúnıetanym, úlkenge qurmet, eńbekke adal­dyq, elge qyzmet etý ıdeıa­sy onyń búkil ómirlik ustany­mynyń ózegine aınaldy.

Qazirgi pedagogıkada «tár­bıelik orta» degen uǵym bar. Biraq biz keıde onyń shynaıy mazmunyn umytyp ketemiz. Al Qaınar mektebiniń táji­rıbesi bul uǵymnyń naqty ómirlik mo­delin kórsetedi. Bir ǵana aýyl mek­te­binen birneshe mınıstr, Eńbek Er­leri, Memlekettik syılyq laýreat­tary, on­da­­­ǵan akademık men ǵy­lym dok­tor­larynyń shyǵýy – kez­deı­soq qubylys emes. Bul – sapaly ustaz ben durys uıym­das­tyrylǵan rýhanı ortanyń nátı­jesi. Osy rette, Asqarbek Qu­saıynovtyń ómir joly – aýyl mektebiniń áleýetin dá­lel­deıtin úlken áleýmettik-peda­gogıkalyq fenomen.

Asqarbek Qabykenuly – ult­tyq bilimdi álemdik keńistik­pen ushtas­tyrǵan qaıratker. Onyń ǵylymı qyzmetinde­gi ma­ńyz­dy baǵyttar­dyń biri – salys­tyrmaly pedagogıka ǵy­­lymy. Ol elimizde qa­­lyp­tasqan pedagogıkalyq oı­dy halyqaralyq ǵylymı ke­ńis­tikpen baılanystyra otyryp, álemdik tájirıbeni ult­tyq erek­shelikpen sabaqtastyrý qajettigin dálel­de­di. Germanııa­daǵy ǵylymı mektep oǵan júıe­lilik, ǵy­lymı dáldik, zert­­teý mádenıeti sııaq­­ty qasıet­terdi qalyptastyrdy. Alaıda ol ba­tystyq modelderdi meha­­nıka­lyq túrde kóshirýge um­tylǵan joq. Kerisinshe, halyq­ara­lyq tájirıbeni ulttyq múd­demen úılestirý ıdeıasyn ustandy. Bul – qa­zirgi bilim reformasy úshin asa mańyzdy ustanym. О́ıtkeni kez kelgen reforma ulttyq mádenıetpen, tarıhı tájirıbemen, qoǵamnyń rýhanı bolmysymen úılespese, onyń nátıjesi de álsiz bolady.

Búginde quzyrettilikke ne­gizdel­gen bilim týraly aıtyp júrmiz. Shyn máninde, sol qu­zyrettilik element­teri ult­tyq mektepterimizde buryn­­­nan bolǵan. Muǵalim oqýshyny tek pán­ge úıretip qana qoımaı, úlken ómir­ge daıyndaǵan. Ǵa­lym osy máseleni óte tereń túsindi. Onyń pikirinshe, bilim sapasy – kúrdeli júıe. Ol bir ǵana muǵalimge nemese bir ǵana oqýlyqqa baılanys-ty emes. Bul – kóptegen júıe qu­raýshylary­nyń ózara baılanysynan turatyn úlken mehanızm. Ol alǵash ret orta bilim berý sapasynyń segiz negizgi júıe quraýshysyn ǵylymı turǵy­dan negizdep kórsetti. Olar: bilim standarttary; oqý baǵdarlama­la­ry; oqý ádebıe­ti; muǵalimniń kási­bı sapasy; bilimdi baǵalaý júıesi; tárbıe; ǵylymı zertteý jumystary; basqarý; materıaldyq-tehnı­kalyq baza.

Bul – óte mańyzdy ǵylymı tu­jyrym. О́ıtkeni buryn bilim sapasy kóbine jekelegen faktorlar arqyly qarastyrylyp kelse, ǵalym ony tutas júıe re­tinde dáleldedi. Eń bastysy – osy teorııa tájirıbede dálel­dendi. Túrkistan oblysy mek­tepterinde júrgizilgen eks­perıment nátıjesinde oqý­shylardyń bilim sapasy aıtar­lyqtaı kóterildi. Bul jerde erekshe mán beretin másele – ǵalym mektepterdiń ishki rezer­vine sendi. Iаǵnı bilim sapasyn kóterý úshin tek syrttan kómek kútpeı, mekteptiń óziniń ishki áleýetin tıimdi paıdalaný qajet ekenin dáleldedi.

Qoǵamda oqýlyq máselesi jıi tal­qylanady. Bul kezdeı­soq emes. Sebe­bi oqýlyq – bilim mazmunynyń ózegi. Peda­gogıka ǵylymdarynyń doktory, pro­fessor A.Qusaıynov­tyń ǵy­ly­mı qyzmetindegi eń mańyz­dy baǵyttar­dyń biri – oqý­­lyq­taný ǵylymyn da­mytý. Ol oqýlyqty jaı ǵana oqý qura­ly re­tin­de emes, ult­tyq dúnıe­ta­nym­dy qa­­lyp­­tastyratyn, oqý­shy­nyń lo­gı­­ka­lyq oılaýyn damyta­­­tyn, tulǵanyń ıntellektýaldyq máde­nıetin jetildiretin stra­tegııalyq pedagogıkalyq qu­ral retinde qaras­tyrdy. О́ki­nish­ke qaraı, uzaq ýaqyt boıy oqý­lyq máselesine ǵylymı-teorııa­lyq turǵyda emes, kóbine prak­­­tı­kalyq nemese redak­sııa­lyq deń­­­geıde qaralyp keldi. Al As­qarbek Qabykenuly bul máse­leni irgeli ǵy­lymı keńis­tikke shyǵardy.

Ǵalymnyń pikirinshe, sapaly oqýlyq jasaý úshin eń aldymen onyń ǵylymı negizdel­gen ólshem júıesi bolýy qajet. Bul – óte ma­ńyz­dy másele. О́ıtkeni baǵalaý ól­shemi naqty bolmaıynsha, sapany qamtamasyz etý múmkin emes. Osy baǵytta ol oqýlyqtar­dyń ǵylymı, ádistemelik, tildik, psıhologııalyq, tárbıelik, ult­tyq, dıdaktıkalyq sapa­laryn keshendi túrde saralaıtyn oqýlyq sapasyn baǵalaýdyń 128 ­ólshemnen turatyn júıesin usyndy.

Búginde halyqaralyq PISA, TIMSS zertteýleri oqýshy­nyń tek bilim kólemin emes, sol bilimdi ómirlik jaǵ­­daıda paıdalaný qabiletin baǵa­laıdy. Osy turǵydan qaraǵanda, oqý­lyq mazmuny da ózgerýge tıis. Oqýlyq balany jattandy bilim­ge emes, fýnksıonaldyq saýat­tylyq­qa, zertteýshilik má­de­nıetke, synı oılaýǵa, ómir­lik máselelerdi sheshýge úıre­týi qajet. Onyń «Oqýlyq jasaý jáne baǵalaý teorııasy» atty eńbegi – pedagogıkadaǵy mańyz­dy ǵylymı jetistikterdiń biri, ulttyq ǵylymǵa qosylǵan qo­maq­ty úles dep baǵalaýy­myz kerek.

Táýelsizdik alǵannan keıin eli­mizdiń aldynda turǵan eń kúr­deli mindettiń biri – ult­tyq ǵy­lym tilin qalyptastyrý edi. О́ıtkeni ǵy­lym tili damy­maıynsha, sapaly ulttyq bilim júıesin qurý múmkin emes. Asqarbek Qusaıynov bul máseleniń tarıhı mańyzyn tereń túsindi. Sondyqtan onyń ǵylymı jetekshiligimen ja­­ryq kórgen 31 tomdyq jáne keıin­gi 30 tomdyq salalyq ter­mı­nologııa­lyq sózdik­ter serııa­sy – qazaq ǵylymy­nyń damý tarıhyndaǵy asa iri ıntel­lek­týaldyq jobalardyń biri boldy. Olardy daıyndaýǵa tórt júzden asa sala mamandarymen birge ǵalymdar, tilshi ǵalymdar atsalysty.

Qazirgi qoǵamdaǵy eń ózek­ti máse­­­leniń biri – tárbıe. Asqarbek Qusaıynov tárbıe máselesin stra­te­gııa­lyq deń­­geı­de qarastyrǵan ǵa­lym. Aq­pa­rattyq tehno­lo­gııa da­­my­ǵan saıyn adamzat­tyń ın­tel­lektýaldyq múm­kin­­digi art­qany­men, rýhanı turaq­tylyǵy álsirep bara jatqanyn álemdik táji­rı­be kórse­tip otyr. Osyn­daı kezeńde tár­bıe máselesin bilim júıesinen bólip qaras­ty­rý­ǵa bolmaıdy. Asqarbek Qaby­kenuly osy máseleni táýel­siz­diktiń alǵashqy jylda­rynda-aq kóterdi.

Keńestik kezeńdegi tárbıe ıns­tıtýttarynyń ydyraýy qo­ǵam­da belgili bir rýhanı va­kýým qalyp­tas­tyrǵanyn ol tereń sezindi. Sonyń nátı­je­sinde elimizde alǵash ret arnaıy «Tárbıe máseleleri ıns­tıtýtyn» ashýǵa bas­tamashy boldy. 25 myń respondent qatysqan áleýmettik zert­teý júrgizilip, «Biz óz balalarymyzdy bilemiz be?» atty eńbek jaryq kórdi. Bul sol kezeń úshin óte batyl ári qa­jetti ǵylymı qadam edi. О́ıtkeni tárbıe máselesin naqty zertteýsiz, tek uranmen sheshý múmkin emes.

Ondaǵan myń oqýshy, mu­ǵa­lim, ata-analar qatysqan zertteý­ler ar­qyly ótpeli kezeń­de­gi otan­­dyq mek­tep oqýshysynyń áleý­mettik-psı­ho­logııalyq port­reti ja­saldy. Búgingi kúni bul másele­niń ózektiligi tip­ti arta tústi. Jasandy ıntellekt dáýirinde adamdy adam etip saqtaıtyn basty kúsh – tárbıe men rýhanı qundylyq.Sondyqtan mektep tek bilim beretin oryn ǵana emes, ulttyq rýhty qalyp­tastyratyn áleý­mettik ınstıtýt bolýǵa tıis.

Asylynda, ustazǵa qurmet – ult­­qa qurmet. Asqarbek Qaby­kenuly­nyń eńbekterindegi erekshe áser etetin tustardyń biri – ustazǵa degen qurmet. Ol ózi­niń ómir jolynda yqpal etken aýyl muǵalimderin úne­mi erekshe iltıpatpen eske ala­dy. О́z estelikterinde mektep muǵa­limi Kúlásh Jumaǵulovany erekshe tebirenispen aıtady. Qazaq aýy­lyn­daǵy qarapaıym mek­tep oqýshy­la­ryna Máskeý ýnı­ver­sıtetine arnalǵan kúr­deli esepter jınaǵyn shyǵar­týy – sol kezeńdegi muǵalim­niń kásibı deńgeıin ǵana emes, ustazdyq mıssııaǵa degen bıik jaýapkershiligin kórsetedi. Búgin­gi qoǵamǵa dál osyndaı ustaz­dyq rýh jetispeı tur­ǵandaı. Ustaz – ­jaı mamandyq emes, ustaz – ult bo­la­shaǵyn qalyptastyratyn mıssııa.

Saıyp kelgende, ǵalym A.Qu­­sa­ıy­novtyń ǵylymı eń­begi – Táýel­siz elimizdiń bilim tarıhyndaǵy ­ma­­ńyzdy rýha­nı-ıntellektýaldyq qun­­dy­lyqtardyń biri. Onyń eńbek­te­riniń basty ereksheligi – ǵylym men praktıkanyń baılanysynda. Ǵalym bilim sapasy máselesin ­kabınet ishinde otyryp emes, mektep ómirimen baılanystyra zerttedi. Bul onyń eńbekteriniń ózektiligin kórsetedi.

Bul zertteýler qazirgi mem­­le­kettik bilim saıasatyn júzege asyrýda, mektep da­mýy­nyń nátıje­sin arttyrý­da, oqýshy biliminiń sapa­syn kóterýde, tárbıe júıe­sin jetildirýde úlken ról atqa­rady. A.Qusaıynov syndy tul­ǵa­lar­dyń ǵylymı mura­syn te­reń zerdeleý – tek akade­mııa­lyq qajettilik emes, ulttyq damý­dyń strategııalyq talaby. О́ıtkeni eldiń erteńin ózgerte­tin eń úlken kúsh – sapaly bilim, tereń ǵylym, ulttyq rýh­pen tárbıelengen sanaly urpaq. Ǵalym eńbegi úlken rýhanı baǵdar bolýy kerek.

Aıagúl MIRAZOVA,

Qazaqstannyń Eńbek Eri,

ustaz