Bala qaýipsizdigi – basty jaýapkershilik

Jaqynda Májilis depýtattary Marhabat Jaıymbetov, Muqash Eskendirov, Qaırat Balabıev, Ábýtálip Mútáli bul máseleni joǵary deńgeıde birlesip kóterip, Úkimet basshysyna depýtattyq saýal joldaǵan edi. Olardyń keltirgen málimetine súıensek, búgingi tańda elimizde shamamen 7,9 mln sharshy metr saýda alańy men 70 myńǵa jýyq saýda nysany jumys isteıdi.

Qatardaǵy kúnderdiń ózinde iri ortalyqtardaǵy balalar oıyn alańdaryna kelýshiler sany 100 myńǵa jýyqtasa, demalys pen mereke kúnderi, dál qazirgideı jazǵy maýsymda bul kórsetkish eki-úsh esege deıin artady. Sondyqtan Memleket basshysy atap kórsetkendeı, kámeletke tolmaǵandarǵa qatysty quqyq buzýshylyqtardyń aldyn alý, olardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý – zańdyq qana emes, eń aldymen, memleket pen qoǵamnyń tikeleı moraldyq jaýapkershiligi.

Parlamentten joldanǵan depýtattyq saýalda halyq qalaýlylary balalar demalys aımaqtarynyń tórt birdeı ózekti máselesin ashyq kórsetti: oıyn alańdarynyń joǵarǵy qabattarda ornalasýynyń qa­ýip­tiligi; sanıtarlyq-epıde­mıo­logııalyq talaptardyń tó­men­digi; qyzmetkerlerdiń (opera­torlardyń) kásibı daıarlyǵynyń jetkiliksizdigi; baǵa saıasatyndaǵy ashyqtyqtyń joqtyǵy men áleý­mettik osal toptarǵa jeńil­dik­terdiń birizdi bolmaýy.

«Logıkaǵa súıensek, saýda ortalyqtarynda eń qymbat oryn – birinshi qabat. Sebebi adam eń kóp júretin jer – sol. Qabat jo­ǵarylaǵan saıyn jalǵa alý arzandaıdy. Keıbir sarapshylardyń aıtýynsha, kınoteatr men balalar alańy ádeıi joǵaryǵa qoıylady. Sebebi adamdar sol jaqqa bara jatyp, jolda dúkenderdi aralap ótedi. Biraq mundaı «tıimdilik» qaýipsizdikke qaıshy. Adam kóp jınalatyn oryndar birinshi qabatta bolǵany durys. Sebebi shynaıy ómirde keıbir qaýipsiz­dik talaptary saqtalmaı jatady. Sanıtarlyq jaǵdaı da erekshe nazar aýdarýdy qajet etedi. Balalar qolymen ustap, birge oınaıtyn jabdyqtar tazalyq saqtalmaǵan jaǵdaıda kózge kó­rinbeıtin qaýip kózine aınalady. Júıeli zalalsyzdandyrýdyń joq­tyǵy túrli ınfeksııalardyń taralýyna jol ashýy múmkin. Meıramhanadaǵy balalar alań­darynyń sanıtarlyq talaptary da – úlken másele. Al bul – balanyń densaýlyǵyna tikeleı qater», deıdi depýtattar.

Kóterilgen máseleni nazaryna alǵan Premer-mınıstr Oljas Bektenovtiń resmı jaýabyna súıensek, bul baǵyt­ta quqyqtyq negiz qalanǵan. Onyń aıtýynsha, «Qoǵamdyq ǵımarattar men qurylystar» qu­rylys normalarynyń talaptaryna sáıkes, balalardyń oıyn-saýyq, bilim berý úı-jaılary (alańdary) men attraksıondardy birinshi qabatta ornalastyrý qajet. Alaıda munda úlken quqyqtyq túıtkil bar. «Qurylysqa jobalaý-smetalyq qujatta­ma­ny ázirleý, kelisý, bekitý tár­tibi jáne quramy» degen qury­lys normalarynyń 5.18-tarmaǵy boıynsha, eger ǵımarattyń jobasy jańa ereje engizilgenge deıin bekitilip, qurylysy bastalsa, oǵan jańa memlekettik normatıvterdiń kúshi júrmeıdi. Demek, bul talap tek 2018 jyldan keıin salynǵan jańa nysandar­ǵa ǵana qoldanylady.

Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»

«2026-2030 jyldarǵa arnal­ǵan «Qazaqstan balalary» tujy­rymdamasynda attraksıon­dar­dy qaýipti tehnıkalyq quryl­ǵylar sanatyna jatqyza otyryp, olardyń jumys isteýin zańna­malyq deńgeıde reglamentteý, sondaı-aq attraksıondardyń ıeleri men operatorlarynyń azamattardyń ómirine, densaýly­ǵyna nemese múlkine zııan kel­tiretin qaýipsizdik talaptaryn buzǵany úshin jaýapkershili­gin kúsheıtý jónindegi sharalar qarastyrylǵan. Osylaısha, balalar oıyn alańdaryn qaýipsiz ornalastyrý máseleleri qurylys salasyndaǵy tıisti memlekettik normatıvtermen rettelgen», deıdi O.Bektenov.

Sonymen qatar oıyn alań­da­ryndaǵy jabdyqtar men oıyn­shyqtar – tazalyq saqtalmaǵan jaǵdaıda úlken ınfeksııa kózi. Júıeli zalalsyzdandyrýdyń joqtyǵy, ásirese tamaqtaný oryn­darynyń janyndaǵy shaǵyn oıyn buryshtary bala densaýly­ǵy­na tikeleı qater tóndiredi. Depýtattar bul jabdyqtardy kúnine keminde eki ret mindetti túrde zalalsyzdandyrý normasyn jáne lısenzııa alý tártibin engizýdi, sondaı-aq qajet bolǵan jaǵdaıda quzyrly organdarmen talaptardyń saqtalýyna qatysty aı saıyn tekserý josparyn bekitip, aqparatty kópshilikke jarııa etýdi usyndy.

Bul rette atqarýshy bılik qol­danystaǵy Sanıtarlyq qaǵıda­larǵa sáıkes, paıdalanylǵan oıynshyqtar men jabdyqtardy óńdeý kúndelikti júrgiziletinin alǵa tartady. Buǵan qosa «Attrak­sıondardyń qaýipsizdigi týraly» EAEO tehnıkalyq reglamentine sáıkes, syrǵanaqtar, batýttar men átkenshekter sııaqty barlyq múlik mindetti sertıfıkattaý­dan ótýge tıis. Alaıda Úkimet basshysy kásipkerlik sýbektileri­ne qatysty retteýdi budan ári qataıtý, mysaly, depýtattar usyn­ǵan lısenzııalaýdy engizý úshin Kásipkerlik kodeksiniń ­82-baby­na saı, aldymen retteýshi áser­di taldaý rásimin júrgizý qajettigin eskertedi. Iаǵnı tekseristi jıiletý úshin aldymen bıznestiń jaǵdaıy da tarazylanýǵa tıis.

Taǵy bir kúrdeli másele – qyz­met kórsetýshi personaldyń biliktiligi. Tótenshe jaǵdaı oryn alsa, balalardy úreıge boı aldyrmaı, qaýipsiz jerge shyǵara alatyn maman kerek.

«Eńbek kodeksiniń normalaryna sáıkes, qyzmetkerlerdi kásibı oqytýdyń qajettigin jumys berýshi óz betinshe aıqyndaıdy. Kásibı oqytý uıymnyń ózinde, beıindik oqý oryndarynda nemese kadrlardy daıarlaýdy júzege asyratyn ózge de uıymdarda júr­­gizilýi múmkin. «Azamattyq qor­ǵaý týraly» zańǵa sáıkes adamdar kóp jınalatyn nysandar­­­dyń qyzmetkerleri tótenshe jaǵ­daı­­lar kezindegi is-qımyl tár­ti­­bin bilý­ge mindetti. «Attraksıon­dar­dyń qaýipsizdigi» ulttyq stan­dartynda operatorlarǵa, olardyń quzyrettilik deńgeıine talaptar belgilengen. Kadrlardy daıarlaýdy uıymdastyrý úshin arnaıy baǵdarlamalar ázirle­ne­di, daıarlaýdy, taǵylymdamadan ótýdi, bilimin tekserýdi jáne bilik­­tiligin baǵalaýdy júrgizý týraly qujattama júrgiziledi. Alǵash ret emtıhan tapsyrǵan operator oqýshylaryna paıdalanýshy komıssııa sheshimi negizinde operator biliktiligin beredi jáne bir jylǵa beriletin kýálikti resimdeıdi. Biliktili­gin rastap, emtıhan tapsyrǵan operatorlardyń kýálikteriniń qoldanylý merzimi bir jylǵa uzartylady. Tujyrymdamany iske asyrý sheńberinde jergilikti atqarýshy organdar jylyna eki ret attraksıon ıeleri men operatorlary úshin qaýipsiz­dik mádenıetin arttyrýǵa, standarttardy saqtaýǵa baǵyttalǵan túsindirý is-sharalaryn ótkizedi», deıdi Premer-mınıstr.

Jalpy, bul talaptardyń is júzinde qanshalyqty qatań saqtalyp jatqany qoǵamdyq baqylaýdy qajet etedi. Al baǵa saıa­satyna keler bolsaq, bir qalada nemese bir ortalyqta kórse­tiletin qyzmet baǵasynyń 30-50% aıyrmashylyqpen usynylýy, demalys kúnderi kópbalaly jáne áleýmettik osal otbasylar­dan shyqqan balalarǵa jeńildikter­diń jasalmaýy – naryqtaǵy ret­sizdiktiń kórinisi. Sondyqtan depýtattar barlyq jerde biryń­ǵaı jeńildikter júıesin engizýdi talap etti. Osy oraıda Úkimettiń ýájine súıensek, Kásipkerlik kodeksine sáıkes naryqtyq baǵa belgileý men jeńildikter berý – kásipkerlerdiń óz quzyretindegi sharýa. Degenmen, bul sanattaǵy sýbektiler «Áleýmettik kásip­kerlik» tizilimine engizilip, memleket tarapynan qoldaý taýyp otyr. Memlekettiń bızneske shamadan tys aralasýyna jol beril­meıtindikten, mindetti jeńil­dikter engizý máselesi qosymsha pysyqtaýdy qajet etedi.

Túıindep aıtqanda, balalar qaýipsizdigi – eshqandaı sózbuı­daǵa salýǵa kelmeıtin, ekono­mı­ka­­lyq tıimdilikten joǵary turý­ǵa tıis eń basty qundylyq. Má­ji­lis depýtattary kótergen máse­­leler men Úkimettiń bul ba­ǵyt­taǵy zańnamalyq tetikteri kór­­set­­kendeı, elimizde quqyqtyq baza bar, alaıda onyń oryndalýyn qa­tań baqylaý nazardan túspeýi kerek.