Azamattyq sot isin júrgizýdi jeńildetý – sot tóreligine keńinen qol jetkizý

Elbasy 2013 jylǵy 20 qarashada Qazaqstan Respýblıkasy sýdıalarynyń VI sezinde sóılegen sózinde sýdıalar qoǵamdastyǵynyń aldyna azamattyq isterdi qaraý tártibin prosess taraptary úshin yńǵaıly jáne jyldam etý ári olardy tatýlastyrý baǵytyn ustaný, qazirgi zamanǵy tehnologııalardy keńinen paıdalanyp, azamattyq sot isin júrgizýdi jańǵyrtý mindetin qoıdy. Berilgen tapsyrmany iske asyrý maqsatynda jyldam, sapaly ári proseske qatysýshylar úshin qymbatqa túspeıtin sot tóreligi talaptaryn qanaǵattandyra alatyn ońtaıly prosestik tásilder izdestirildi. Bul rette is júrgizý shyǵyn­daryn únemdeýge jáne azamattyq is júrgi­zýdiń dástúrli, irgeli negizderin saqtaý­dyń teńdigine qol jetkizýge múmkindik beretin jeńildetilgen is júrgizýdi damytý mańyzdy ról atqarady. Jeńildetilgen is júrgizý halyqtyń basym kópshiligi úshin óz quqyqtaryn qorǵaýdyń qarapaıym, túsinikti ári asa qymbatqa túspeıtin tetigin qarasty­rady, bul kóptegen áleýetti proseske qatysýshylar úshin isterdiń asa keń taralǵan sanattaryna, jıi kezdesetin jaǵdaılarǵa is júrgizý zańnamasynyń beıimdelýin qamtamasyz etý qajettili­ginen týyndaıdy. Osyndaı is júrgizýdi keńinen qoldaný olarǵa sotqa qol jetki­zýdi  jeńildetý jáne prosesti derbes júrgizý múmkindigin beretin áleýmettik mańyzy bar fýnksııalardyń júktelýine baılanysty bolyp otyr. Qorytyp aıtatyn bolsaq, azamattyq is júrgizýde jeńildetilgen sot isin júrgi­zýdiń eki modeli: buıryq arqyly is júrgi­zý jáne jazbasha is júrgizý qalyptasqan. Jurtshylyq úshin tanymal bolyp otyrǵan jáne keńinen taralǵan model – buıryq arqyly is júrgizý. Sot buıryǵynyń negizgi mánin onyń aqparattyq fýnksııasynan baıqaýǵa bolady. Buıryq sot qaýlysy bolyp qana qoımaı, kredıtorǵa onyń naqty quqyqtaryn túsindiredi jáne olardy sot tártibimen rastaıdy, al boryshker úshin – oryndalmaǵan mindetteme týraly bıliktiń eskertýi bolyp tabylady. Sonymen birge, bul rásim aryz ıesi qoıǵan talaptyń negizdiligin qaraýdy kózdemeıdi. Buıryq arqyly is júrgizý ınstıtýty bizdiń azamattyq is júrgizýge 1999 jyly 1 shildede qoldanysqa engizilgen Qazaqstan Respýblıkasynyń Azamattyq is júrgizý kodeksimen endirilgen bolatyn. Sot buıryǵy – bul óndirip alýshynyń aqshalaı somalardy óndirip alý nemese múlikti boryshkerdi nemese óndirip alýshyny olardyń túsindirmelerin tyńdaý úshin shaqyrmaı-aq jáne sotta is qaramaı-aq, daýsyz talaptar boıynsha boryshkerden talap etý týraly aryzy boıynsha sýdıanyń úsh kún ishinde shyǵaratyn sot aktisi bolyp tabylady. Búgingi tańda sot buıryǵy is júrgizý zańynda kózdelgen on tórt negiz boıynsha shyǵarylady. Atap aıtqanda, buǵan kámeletke tolmaǵan balalar úshin alımentterdi; qyzmetkerge eseptelgen, biraq tólenbegen jalaqy men ózge de tólemderdi; sharttyń oryndalmaýyna negizdelgen jáne boryshker jazbasha túrde moıyndaǵan aqshalaı qaryzdy; salyqtar boıynsha beresini jáne t.b. óndirip alý týraly talaptar jatady. Buıryq arqyly is júrgizýden basqa jeńildetilgen jazbasha is júrgizý elimizdiń azamattyq is júrgizýi úshin jańa ınstıtýt bolyp tabylady. Ol qoldanystaǵy Azamattyq is júrgizý kodeksine «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine sot tóreligin iske asyrýdy odan ári jeńildetý, tóreshildik rásimderdi azaıtý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń 2014 jylǵy 17 qarashadaǵy Zańymen engizildi. Is júrgizý zańnamasyna sáıkes dáleldemeler men ózge de qujattardy usyný úshin belgilengen merzimder ótip ketkennen keıin sottyń taraptardy shaqyrmaı-aq isterdi qaraýy jeńildetilgen jazbasha is júrgizýdiń ereksheligi bolyp tabylady. Jeńildetilgen is júrgizý tártibi boıynsha sýdıa aryz óndiriske qabyldanǵan kúnnen bastap bir aı ishinde isterdi jeke-dara qaraıdy ári osy merzim uzartýǵa jatpaıdy. Qazirgi ýaqytta ister mynadaı eki negiz boıynsha: – eger talap qoıýdyń baǵasy zańdy tulǵalar úshin jeti júz aılyq eseptik kórsetkishten, jeke kásipkerler, azamattar úshin eki júz aılyq eseptik kórsetkishten aspasa, aqsha somalaryn óndirip alý týraly talap qoıý aryzdary boıynsha; – talap qoıý baǵasyna qaramastan, talapker usynǵan, jaýapkerdiń aqshalaı mindettemelerin belgileıtin qujattarǵa jáne (nemese) shart boıynsha bereshekti rastaıtyn qujattarǵa negizdelgen talap qoıý aryzdary boıynsha jeńildetilgen jazbasha is júrgizý tártibimen qaralady. Jańa Azamattyq is júrgizý kodeksiniń jobasy boıynsha jumys júrgizý barysynda jeńildetilgen jazbasha rásimderdi jetildirý máselelerine basa nazar aýdaryldy. Jeńildetilgen jazbasha is júrgizýdi qazirgi tańda keńinen qoldaný kózdelip otyr. Isterdi jeńildetilgen jazbasha is júrgizip qaraý negizderiniń tizbesin on ekige deıin kóbeıtý usynylady. Osy keltirilgen tizbe jeńildetilgen is júrgizýdiń qoldanystaǵy materıaldyq quqyqtyń qarapaıym jáne jyldam iske asyrylatyn rásimdi talap etetin daýlardy qamtıtynyn kórsetip berip otyr. Jeńildetilgen rásimder boıynsha azamattyq isterdi qaraýǵa prokýrordyń qatyspaýy mańyzdy. Osy oraıda «100 naqty qadam» Ult josparynyń sot rásimderin jeńildetý jáne sot prosesterin jedeldetý úshin azamattyq-quqyqtyq daýlar jónindegi sottarǵa prokýrordyń qatysýyn qysqartýdy kózdeıtin 26-shy qadamy tikeleı iske asyrylyp otyr. Jeńildetilgen rásimderdi jetildirý elektrondyq sot isin júrgizýdi odan ári damytýǵa jańa serpin beredi dep esepteımiz. Elektrondyq tehnologııalardy belsendi túrde engizý jáne qoldaný bizdiń elimizdiń sot júıesiniń basty jetistikteriniń biri bolyp tabylady. Prosestik qaǵıdalardyń túsiniktiligi ári sot prosesine jumsalatyn shyǵyndar turǵysynan alǵanda tıimdiligi jáne sot sheshimderiniń oryndalý deńgeıiniń neǵurlym joǵary bolýy jeńildetilgen rásimdi sot isin júrgizýdiń ońtaıly nysany retinde keńinen qoldanýǵa múmkindik beredi. Jańylsyn ARHAROVA, Joǵarǵy Sottyń sýdıasy.