100 qadamnyń 19 qadamynan órbigen oı
Búginde memleketimizdiń ósip-órkendeýi úshin, eń aldymen, zańnyń ústemdigi qamtamasyz etilip, ony qadaǵalap, júzege asyratyn sot pen quqyq qorǵaý organdarynyń qaltqysyz jumys isteýi qajet. Muny myqtap eskergen Elbasymyz jyl saıynǵy Joldaýlarynda, zań men quqyq qorǵaý isine qatysty alqaly jıyndardyń bárinde bul taqyrypqa arnaıy toqtalyp, kemshilikterdi búkpesiz ashyp kórsetip, alda atqarylatyn isterdi aıqyndap, baǵyt-baǵdarlardy udaıy kórsetip berýde. Máselen, Nursultan Ábishuly «Nur Otan» partııasynyń bıylǵy jyly ótken HVI sezinde sóılegen sózinde: «Búgingi kúni sot júıesiniń eń osal býyny sýdıalardy irikteý bolyp otyr. Sýdıalarǵa qoıylatyn talaptar tıimdi emes. Sonyń saldarynan sýdıalar korpýsynda sybaılas jemqorlyqqa jol berilip jatady. Sýdıalar jabyq korporasııa ispettes qoǵamdyq synnan alshaq bolmaýy tıis. Qoǵamdyq syn sybaılas jemqorlyq keseline em bolyp tabylady», dep sot salasyna qatysty ashy syn aıtty, asa bir mańyzdy máseleni kóterdi.
Sondyqtan bul sheshimderdi joıý úshin Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda jarııa etilgen bes ınstıtýttyq reformany júzege asyrýǵa baǵyttalǵan «100 qadam» dep atalǵan josparynda quqyqtyq salaǵa: «Zańnyń ústemdigin qamtamasyz etý» degen tutas bir taraý arnap, aldaǵy ýaqytta atqarylýǵa tıisti naqty 19 qadamdy atap kórsetti.
Atalǵan bul jospar-baǵdarlamany zer salyp, oqyp qaraǵanda baıqaǵanym, onda sot salasyna qatysty tómendegideı eń bir ózekti mindetter qoıylǵan:
- azamattardyń sot tóreligine qoljetimdiligin jeńildetý úshin burynǵy birinshi, apellıasııalyq, kassasııalyq, qadaǵalaý jáne qaıta qadaǵalaý sııaqty bes satynyń ornyna birinshi, apellıasııalyq, kassasııalyq sekildi úsh satydan turatyn júıege kóshý;
- sýdıalyqqa úmitkerlerdi irikteý tetikterin kóbeıtý jáne biliktilik talaptaryn qataıtý;
- sýdıalardyń esep berý tártibin kúsheıtý;
- sot prosesteriniń ashyqtyǵy men jarııalylyǵyn qamtamasyz etý. Ol úshin barlyq sot prosesterine beıne jáne taspa jazý sharalaryn mindetti túrde engizý;
- alqabıler soty qatysatyn salalardy kóbeıtý.
Buǵan qosa, adamnyń jáne azamattyń konstıtýsııalyq quqyn shekteıtin barlyq tergeý qyzmeti jónindegi ókilettilikti tergeý sýdıasyna berý, elimizdegi ınvestısııalyq daýlardy qaraıtyn jeke sot isterin júrgizý sekildi máseleler de qamtylǵan.
Bul aıtylǵan mindetter kenet oıdan shyǵarylyp, aıaq astynan paıda bolyp otyrǵan joq. Munyń alǵysharttary Qazaqstan Respýblıkasynyń 2010-2020 jyldarǵa arnalǵan quqyqtyq saıasat tujyrymdamasynda jasalynyp, Memleket basshysynyń respýblıka sýdıalarynyń sezderinde, quqyq qorǵaý taqyrybyna qatysty basqa da jıyndarda sóılegen sózderinde aıtyldy. Basqasha aıtqanda, bul Prezıdenttiń ózi bas bolyp, júrgizip kele jatqan quqyqtyq reformanyń zańdy jalǵasy, jobalanyp, belgilengen mindetterdiń sabaqtas ta satyly túrde júzege asýy bolyp tabylady.
Men ózim sot salasynda qyryq jylǵa jýyq qyzmet etip, zeınettik demalysqa shyqqan sýdıamyn. Keshegi keńes ókimetiniń tusyn aıtpaǵanda, elimiz táýelsizdik alǵannan bergi kezeńde sot pen quqyqtyq salada júrgizilip kele jatqan barlyq reformalyq ózgeristerdiń tikeleı kýágeriniń birimin. Bul saladaǵy árbir is, árbir jańa qadam-qareket janyma jaqyn. Jetistigine qýanamyn, kemshiligine qynjylamyn. Elimizdiń sot júıesin damytýǵa baǵyttalǵan jańalyqtarǵa BAQ arqyly ún qosyp, janashyr da tilektes oı-pikirimdi bildirip otyramyn. Qoldan keler kómegimdi de aıamaımyn.
Máselen, sonaý 2004 jylǵy 3 maýsymda respýblıka sýdıalarynyń IV sezinde sýdıalyqqa úmitkerler 25 emes (qansha bilikti jáne bilimdi bolǵanymen bul jastaǵy azamattyń ómirlik tájirıbesi, kórgen-bilgeni azdyq etedi) 30 jastan qabyldansa, al, abyroıly eńbek etip, úlken bedelge ıe bolǵan, densaýlyǵy jaramdy, bilikti de tájirıbeli sýdıalar 70 jasqa deıin qyzmetinde qaldyrylsa degen usynystar aıtqanbyz.
Osyǵan baılanysty «QR sot júıesi jáne sýdıalardyń mártebesi týraly» Zańǵa (34-1-bap.): 1. Sýdıa Qazaqstan Respýblıkasynyń zańynda belgilengen zeınetkerlik jasqa tolǵan kezde onyń shekti jasqa tolǵanǵa deıin sýdıa laýazymynda odan ári bolýyna Joǵary Sot Keńesiniń kelisimimen Joǵarǵy Sottyń Tóraǵasy ruqsat etedi. 2. Sýdıa laýazymynda bolýǵa onyń shekti jasqa – 65 jasqa tolýyna deıin jol beriledi, bul aıryqsha jaǵdaılarda osy baptyń 1-tarmaǵynda kózdelgen tártippen bes jyldan aspaıtyn merzimge uzartylýy múmkin», degen ózgeris engizildi. Zańǵa álgindeı ózgeris engizilgenimen qazirgi kúnge 70 jasqa deıin sot júıesinde jemisti qyzmet istep júrgen birde-bir sýdıa týraly estigen emespiz. Aqıqatynda, máselege baıypty túrde qaraıtyn bolsaq, kóptegen shetelderdegideı zeınettik demalysqa shyqqanyna qaramastan tájirıbeli de kásiptik biliktiligi joǵary sýdıalardy qyzmetke qaldyryp, paıdalansa odan respýblıkanyń sot júıesi paıda tappasa, zııan shekpes edi. Kerisinshe, ondaı ardager sýdıalardyń kórgeni men bilgeni, baı tájirıbesi keıingi jas sýdıalarǵa aýadaı qajet ekeni aıtpasa da túsinikti.
Al ekinshi aıtqan usynysymyz jaqynda maquldanyp, endigi jerde sýdıalyq qyzmetke talap qylǵan azamat 30 jastan qabyldanatyndaı zańǵa ózgeris engiziletin boldy. Osy sııaqty 2013 jylǵy 20 qarashada shaqyrylǵan Qazaqstan sýdıalarynyń kezekti VI seziniń qarsańynda baspasóz arqyly sýdıalyqqa tańdap, irikteý mindetin túgeldeı bilikti zańgerler men basqa da sala ókilderinen jasaqtalǵan, shtattyq negizde jumys isteıin Joǵary Sot Keńesine berý, úmitkerlerdiń ata-tegin tekserý, sýdıalardyń jalaqysyn shetelderdegideı joǵary deńgeıge kóterý, oblystyq, aýdandyq sot tóraǵalaryn sýdıalardyń is qaraýyna aralaspaı, tek uıymdastyrý sharýalarymen aınalysatyndaı etip taǵaıyndaý, zańdy buzǵan sýdıalardy qatań jazalaý degen sekildi qadaý-qadaý máselelerdi kótergenmin. О́ıtkeni, táýelsiz elimizdiń maqsat-muraty jolyndaǵy is-áreketterge ún qatyp, úles qosý árqaısymyzdyń azamattyq, perzenttik boryshymyz ben mindetimiz.
Al endi joǵaryda aıtylǵandaı, Elbasymyz belgilep kórsetken 100 qadamdyq Ult josparyndaǵy: «16-qadam. Azamattardyń sot tóreligine qoljetimdiligin jeńildetý úshin sot júıesi ınstansııalaryn ońtaılandyrý. Bes satyly sot júıesinen (birinshi, apellıasııalyq, kassasııalyq, qadaǵalaý jáne qaıta qadaǵalaý jasaý) úsh satyly (birinshi, apellıasııalyq, kassasııalyq) sot tóreligi júıesine kóshý», delingen. Sot tóreliginiń qoljetimdi, isti qaraý satylarynyń meılinshe yqshamdy bolýy asa quptarlyq qadam. Olaı deıtinimiz, osyǵan deıin ádildiktiń túbin izdegen talaı jurt sot tóreliginiń bes satysynan ótip áýre-sarsańǵa túsip keldi. Oǵan qanshama ýaqyt, júris-turys ketedi. Qosymsha qarajat-qarjy shyǵyndalady. Talaılardyń júıkesi juqarady.
Taıaýda men «Egemen Qazaqstanda» jarııalanǵan Joǵarǵy Sottyń qylmystyq ister jónindegi qadaǵalaýshy sot alqasynyń tóraǵasy Abaı Rahmatýllınniń gazet tilshisi A.Tasbolatovqa bergen suhbatynan («Sot satylary ońtaılanyp, sot tóreliginiń sapasy artady», 14 shilde, 2015 jyl) mynadaı joldardy oqydym: «Jańǵyrtý jónindegi ulttyq komıssııa sot júıesiniń satylaryn ońtaılandyrý týraly bastamany qoldap otyr. Endi kelesi jyldyń basynan bastap birinshi saty – aýdandyq sottar, apellıasııalyq saty – oblystyq sottar, kassasııalyq saty – Joǵarǵy Sot bolady degen sheshim qabyldanyp otyr. Bul sheshimdi Memleket basshysy da maquldap otyr. Elimizdiń Konstıtýsııasyna jáne «Qazaqstan Respýblıkasynyń sot júıesi men sýdıalarynyń mártebesi týraly» Konstıtýsııalyq zańǵa, sondaı-aq, keıbir zańdarǵa tıisti ózgerister engizgennen keıin sot júıesi jańa úlgide jumys isteıtin bolady», deıdi.
Demek, endigi jerde, aldaǵy ýaqytta sotqa túsken ister qassasııalyq deńgeıde Joǵarǵy Sotta qaralatyn bolady. Durys-aq deıik. Osyǵan baılanysty mende birqatar suraqtar týady. Qadaǵalaý satysyn – kassasııalyq satyǵa aýystyryp, ony Joǵarǵy Sotqa bergennen ne utamyz? Buǵan deıin de birneshe ret osyndaı ózgeris jasalyp, ıaǵnı qadaǵalaý satysy birese oblystyq sotqa, birese Joǵarǵy Sotqa berilip, odan durys nátıje shyqqan joq qoı. Basqasyn aıtpaǵanda, «QR sot júıesi men sýdıalardyń mártebesi týraly» Zańǵa (2012 j. 16 aqpanda №559- IV) ózgeris engizilgenge deıin qadaǵalaý quzyreti oblystyq sottan Joǵarǵy Sotqa berilip, ol 2011 jylǵy sáýirde Joǵarǵy Sottyń 6 birdeı sýdıasynyń qyzmetterinen bosatylýy sııaqty jaıttarǵa aparyp soqtyrdy emes pe? Bul Prezıdentimizdiń «Qazaqstan-2050» Strategııalyq baǵdarlamasynda belgilep kórsetken bılikti ortalyqsyzdandyrý, ıaǵnı jergilikti jerge berý (desentralızasııa) saıasatyna qaıshy kelmeı me? Onyń ústine mundaı ózgeris Joǵarǵy Sottyń shtattyq qurylymyn ulǵaıtyp, eldiń bıýdjetine salmaq túsirmeı me? Árıne, buǵan baılanysty munyń eshqandaı qıyndyǵy bolmaıdy, oblystyq sottardan kassasııalyq satysynda jumys istep júrgen tájirıbeli de bilikti sýdıalardy Joǵarǵy Sotqa qyzmetke tartyp, máseleni op-ońaı sheshe salamyz degen jaýap aıtylýy múmkin. Ondaı jaǵdaıda ol sýdıalarǵa Joǵarǵy Sottyń sýdıasy retinde joǵary jalaqy taǵaıyndap, páter berýge, otbasyn kóshirý shyǵynyn tóleýge týra keledi. Saıyp kelgende, aıtarlyqtaı qosymsha qarajat jumsalynady.
Osy oraıda Joǵarǵy Sottyń tóraǵasy bolyp turǵan kezinde B.Beknazarovtyń bylaı dep jazǵany eske túsedi: «Úsh býyndy júıede zańdy kúshine engen sot aktilerin tekserý tek Joǵarǵy Sottyń ǵana quzyretinde boldy. Elimizdiń basty sotyna azamattardyń jáne zańdy tulǵalardyń shaǵymdarymen túsip jatqan myńdaǵan sot aktileriniń zańdylyǵyn sapaly tekserý ońaı bolǵan joq. Máselen, 2011 jyly Joǵarǵy Sottyń ár sýdıasynyń óndirisinde, aı saıyn, turaqty túrde 70-80 isten kem bolǵan joq. Árbir sýdıa apta saıyn 20-30 shaǵymdy saraptap, sot alqasynda baıandaýǵa tıis boldy. Al eger osy isterdiń basym kópshiligin Joǵarǵy Sotqa joldamaı, adamdardy Astanaǵa sabyltpaı, oblystyq sottarda qarap, qatelikterin der kezinde joıyp otyrsa, bul halyq úshin de, sot úshin de tıimdi bolar edi» («Eń ulyq mártebe – el senimi», «Egemen Qazaqstan», 5.01.2013 jyl. Avtory – A.Tasbolatov).
Joǵaryda atalǵan A. Rahmatýllınmen bolǵan suhbatta oblystyq sottarda jylyna kassasııalyq deńgeıde 24-25 myń istiń qaralatyny aıtylǵan. Endeshe, ádildik izdegen osynshama jurt isti kassasııalyq satyda qaratamyz, Joǵarǵy Sotqa júginemiz, dep taǵy da Astanaǵa shabylyp, áýre-sarsańǵa túspeı me?
Máselen, qazir oblystyq sottar azamattyq jáne ákimshilik ister jónindegi apellıasııalyq alqadan, qylmystyq ister jónindegi apellıasııalyq alqadan jáne kassasııalyq alqadan turady. Apellıasııalyq alqalardyń árqaısysynyń tóraǵalary bar. Al kassasııalyq alqany oblystyq sot tóraǵasy basqarady. Durysy endi apellıasııalyq satylardyń tóraǵalaryn qaldyryp, kassasııalyq satyǵa da bólek tóraǵa taǵaıyndap, oblystyq sottyń tóraǵasyna sot tóreligine aralaspaıtyndaı, tek sot isin júrgizýdi uıymdastyrý men sot praktıkasyn taldaý mindetteri júktelse durys bolmaı ma? Mundaı ózgerister asa bir artyq shyǵyndy, shtatty kóbeıtýdi qajet etpeıdi. Qaıta sýdıalardyń táýelsizdigin nyǵaıta túsedi.
Bizdiń oıymyzsha Qylmystyq prosessýaldyq kodekske ózgeris engizý arqyly, Joǵarǵy Sotqa sottylyq (podsýdnost) boıynsha baqylaý tártibimen erekshe bir isterdi qaraý quzyretin qaldyrý kerek. Sonan soń onyń respýblıka kólemindegi sot tájirıbelerin jınaqtap qorytyp, normatıvtik qaýlylar shyǵarýmen, ǵylymı-keńesshilik qyzmettermen, sondaı-aq, 18-qadamda aıtylǵandaı Sot tóreligi ınstıtýtyn Memlekettik basqarý akademııasynyń qurylymynan óz qaramaǵyna alyp, sýdıalardyń bilimin kóterip, biliktiligin arttyrý, magıstratýrada bolashaq sýdıalardy oqytyp, daıarlaý isterimen aınalysqany tıimdi bolmaq.
Al besinshi satyǵa, ıaǵnı plenarlyq otyrys deńgeıinde is qaraýǵa qatysty aıtarymyz: bul jaı formaldy túrde engizilgen ınstansııa bolatyn. Tájirıbede ondaı deńgeıde qandaı da bir istiń qaralǵanyn kezdestirgen emespiz. Sondyqtan ony múlde alyp tastaý qajet. Sondyqtan bul máseleni áli de jan-jaqty oılastyrǵan, jetildirip, shıratqan, meılinshe utymdy úlgisin tańdaǵan jón-aý degen oıdamyz.
Al 100 qadamdyq mańyzdy jospardyń: 17-qadamynda kórsetilgen – «Sýdıa laýazymyna kandıdattardy irikteý tetikterin kóbeıtý jáne biliktilik talaptaryn qataıtý; Mindetti túrdegi talap – sot isterin júrgizýge qatysýdyń 5 jyldyq ótili. Kásibı daǵdysy men iskerligin tekserý úshin ahýaldyq testiler júıesin engizý. Sýdıalyqqa úmitkerler sottarda stıpendııa tólenetin bir jyldyq taǵylymdamadan ótedi. Bir jyldyq taǵylymdamadan keıin sýdıa bir jyldyq synaq merziminen ótedi», delingen. Sýdıalyqqa úmitkerlerdiń (kandıdattardyń) bir jyldyq taǵylymdamadan ótýi keńes ókimetiniń tusynda da bolǵan. Taǵylymdamadan ótip sýdıalyqqa taǵaıyndalǵan sýdıany kelesi saty úsh jyldyq – synaq merzimine jiberip sodan súrinbeı ótkendi ǵana turaqty sýdıa etip taǵaıyndaǵan jón. Bul merzimde onyń sýdıalyq qyzmetke qabilettiligi ne qabiletsizdigi aıqyn baıqalady.
Osy arada aıta ketetin jaıt, bizdiń únemi aıtyp júrgenimizdeı, sýdıalyqqa úmitkerlerdi tańdap, irikteý, sondaı-aq, aýdandyq, oblystyq sot tóraǵalaryn taǵaıyndaýǵa usyný mindetterin túgeldeı bilikti zańgerler men basqa da sala ókilderinen jasaqtalǵan, shtattyq negizde jumys isteıin Joǵarǵy Sot keńesine berý kerek. Osy sııaqty Sot jıýrıin de Joǵarǵy Sot keńesiniń janynan uıymdastyrǵan jón bolar edi. Sonda Joǵarǵy Sotty biryńǵaı sot tóreligimen aınalysatyndaı etip, sýdıalyqqa kadrlar tańdaý, aýdandyq, oblystyq sot tóraǵalary, alqa tóraǵalary laýazymdaryna kadrlar rezervin jasaqtaý, usyný tárizdi mashaqattan qutqaratyn bolamyz.
Sondaı-aq, 19-qadamda: «Sýdıalardyń esep berý tártibin kúsheıtý» jaıy aıtylǵan. Máselen, keshegi keńes ókimetiniń tusynda sýdıany halyq saılaıtyn. Sondyqtan ol ózin saılaǵan halyqtyń, jurtshylyqtyń aldyna esep beretin. Endigi jerde sýdıalar kimniń aldynda jáne qalaı esep beredi? Osynyń joly, tártibi, reti, oryndalý tetigi naqtylanyp, taratylyp kórsetilse quba-qup bolar edi.
Kelesi 20-qadamdaǵy: «Barlyq sot prosesterine beıne jáne taspaǵa jazý sharalaryn mindetti túrde engizý. Sýdıalardyń beınejazýdy toqtatýǵa nemese aýdıo jazý materıaldaryn redaksııalaýǵa múmkindigi bolmaýy tıis», degen de asa qajetti talap. Bul sot tóreliginiń barynsha ashyq, jarııa bolýyna qyzmet etedi degen úmittemin.
Jalpy, «toqsan aýyz sózdiń tobyqtaı túıinin» aıtar bolsaq, bizde jurttyń eshbir kúdik-kúmáni bolmaıtyndaı ádiletti de shynaıy sot tóreligine qol jetkizý úshin Ata Zańymyzda jáne «Qazaqstan Respýblıkasynyń sot júıesi jáne sýdıalardyń mártebesi týraly» Konstıtýsııalyq zańda kórsetilgendeı: «Sýdıa sot tóreligin iske asyrý kezinde táýelsiz jáne Konstıtýsııa men zańǵa ǵana baǵynady. Sot tóreligin iske asyrý jónindegi sottyń qyzmetine qandaı da bolsyn aralasýǵa jol berilmeıdi jáne ol zań boıynsha jaýapkershilikke ákep soǵady», degen talap múltiksiz qatań oryndalýy tıis. Osyǵan qoǵam, memleket bolyp kúsh salýymyz kerek.
Beket Turǵaraev,
Qazaqstan Respýblıkasynyń eńbek sińirgen zańgeri.
ASTANA.
