Jıyrma jyldyq serpindi damýdyń syry

Mine, búginde, ıaǵnı 2015 jyldyń tamyzynda babalar muratymen astasqan Ata Zańymyzǵa  jıyrma jyl toldy. Osy Negizgi Zańymyzdyń arqasynda talaı bıikterge samǵadyq. Nebir asýlardan ótip, Elbasy kórsetken shyńdardy baǵyndyrdyq. Bul – Ata Zańymyzdyń aıasyndaǵy Táýelsizdigimizdiń tórimizde saltanat qurýynyń kepili. Endeshe osy jetistikterimizge táýbe deı otyra, keleshegimizdiń kepili bolǵan Ata Zańymyzdyń baıandylyǵy týraly Joǵarǵy Sottyń Azamattyq jáne ákimshilik ister jónindegi qadaǵalaýshy sot alqasynyń sýdıasy Aqyltaı Qasymovqa jolyǵyp, birqatar suraqtarymyzǵa jaýap aldyq. – Aqyltaı Ahmetjanuly, zańdylyq pen adaldyqty, oǵan qosa ádildik pen ortaq tártipti joǵary qoıatyn, ony qurmetteıtin, oǵan moıyn­sunatyn kópshilik Ata Za­ńy­myzdyń jıyrma jyldyq torqaly toıyn asyǵa da, qýana da, tolǵana da kútkeni sózsiz. О́ıtkeni, 20 jyl buryn qabyldanǵan Konstıtýsııa – memleketimizdiń strategııalyq damý baǵytynda zańdylyq pen táýelsizdiktiń negizin bekitken tek saıası-quqyqtyq qujat qana emes, sonymen qatar, el óm­iriniń zań aldyndaǵy teńdi­giniń bar bolmysyn bil­diretin shyndyqtyń shyraǵy bolyp tabylady. Soǵan oraı el táýelsizdigindeı adaldyq pen ádildikti ańsaǵan qarapaıym halyqtyń armany ata mura­tymen ulasty deı alamyz ba? Osy­nyń mán-mańyzyna toqtalyp ótseńiz. – Iá, Qazaq eli ata-babalarymyz ańsaǵan táýelsizdik alǵan soń, Konstıtýsııa qoǵamdaǵy kelisimdi, turaqtylyqty, ekono­mıkalyq damýdy, memlekettiń egemendigin, táýelsizdigin, aza­mat­tarynyń quqyqtary men bostandyqtaryn, memlekettiń saıa­sı qurylysyn, organdar júıesin belgileıtin irgetas retinde qalyp­tasty. О́zińiz aıt­qandaı, Ata Zańymyzdyń róli jańa memle­ketimizdiń ómirinde zor bolǵandyqtan, Elbasy Qazaqstan halqy Assambleıasynyń HHI sessııasy barysynda 2015 jyly Konstıtýsııanyń 20 jyldyq mereıtoıy atap ótiletindigin aıtty. Al Qazaqstan Respýblı­kasy­nyń konstıtýsııalyq saıasatynyń negizderi 1995 jylǵy 30 tamyzda búkilhalyqtyq referendýmda aıqyndalǵan bolatyn. Jańa Konstıtýsııany qabyldaý jóninde búkilhalyqtyq referendýmda saılaýshylardyń basym kópshiligi jańa Konstıtýsııanyń qabyldanýyn qoldap, ózderiniń erkin bildirgen. Sonyń nátıje­sinde respýblıkanyń qolda­nystaǵy Konstıtýsııasy qabyl­danyp, ómir talaptaryna oraı 1998 jáne 2007 jyldardaǵy konstıtýsııalyq reformalar ba­rysynda oǵan túzetýler engizildi. Jalpy elimiz úshin Konstıtýsııanyń qabyldanýy tarıhtaǵy jańa dáýirdiń bastalýymen beınelenip, elimizdiń serpindi damýyna jol ashty. Konstıtýsııanyń basty ereksheligi – respýblıkanyń qazirgi zamanǵa úılesimdi zańnamalaryna negiz bolyp, qazaqstandyq qoǵamnyń maqsattary men ózindik erekshe­likterin aıqyndady. Ata muratyn jalǵady. – Osy oraıda Ata Zańymyz­dyń memlekettik-quqyqtyq qaýym­dastyǵyn qurýda, saıası-quqyqtyq jáne áleýmettik-ekonomıkalyq, memlekettik saıasat jáne egemen memlekettiń qyzmeti men da­mýynyń star­te­gııalyq baǵyt­tarynyń qalyp­tasý róline toq­talyp ótseńiz. – Konstıtýsııa – memlekettiń Negizgi Zańy retinde el bas­qarýdyń prezıdenttik nysa­nynyń negizin qalady. Qazaq­standyqtar Elbasy Nursultan Nazarbaev bastaǵan azamattardyń qalyptasqan jáne damyp kele jatqan memlekettik-quqyqtyq qaýymdastyǵyn quryp otyr. Sonyń nátıjesinde, ózińiz aıt­qandaı, jańa saıası-quqyqtyq jáne áleýmettik-ekonomıkalyq qurylym, memlekettik saıasat jáne egemen memlekettiń qyzmeti men damýynyń strategııalyq baǵyttary qalyptasty. Sonymen birge, bizdiń halqymyz úshin Konstıtýsııa erekshe mańyzdy oryn alyp tur, qazaq jerinde táýelsiz, egemen memleket qu­rýǵa, qoǵamnyń damýyna erekshe saıa­sı jol ashty. Máni boıynsha Konstıtýsııa quqyqtyq júıeniń qaınar kózi ǵana emes, memlekettik strategııanyń saıası-ıdeologııalyq ózegin atqarady. Ata Zańymyzdaǵy qoǵam da­mýynyń mánin belgileıtin konstıtýsııalyq erejeler eli­miz úshin erekshe oryn alady. Atap aıtqanda, Qazaq­standy demokratııalyq, zaıyrly, quqyqtyq jáne áleýmet­tik memleket, al onyń negizgi qundylyqtary retinde adam­nyń ómiri, quqyqtary men bostan­dyqtaryn joǵary qoıyp belgileıtin konstıtýsııalyq normalardy kórsetýge bolady. Bul arada negizgi qaǵıdalar arasyna qoǵamdyq tatýlyq pen saıası turaqtylyqty da qosýǵa bolady. – Al osy Elbasynyń tikeleı kúsh-jigerimen dúnıge kelgen Ata Zańymyzdyń áleýeti arqasynda memleketimizde qandaı irgeli ózgerister oryn aldy dep esepteısiz? – Elbasynyń dana saıasatynyń, Konstıtýsııanyń erejeleriniń júzege asýynyń negizinde Qazaq­stan ekonomıkalyq damýda, memleket qurylysynda aıtarlyqtaı tabystarǵa jetti. Elimiz dúnıe júziniń 50 damyǵan memleketiniń qataryna qosyldy, endigi maqsat – damyǵan 30 memlekettiń qataryna kirýge arnalǵan baǵdarlamany oryndaý. Osynyń bári Ata Zańnyń arqasy emes dep qalaı aıta alamyz? Demek, Konstıtýsııa elimizdegi áleýmettik-ekono­mıkalyq damýdyń quqyqtyq negizi bola tura, tabysty áleýmettik saıasattyń, ekono­mıkalyq bostandyqtyń kepi­li bolyp tabylady. Onyń konstıtýsııalyq erejeleri memle­kette barlyq menshik túrle­riniń teńdigin, olardyń bir­deı qorǵalýyn bekitedi, ıaǵnı azamattyq qoǵam, demokratııalyq memleket qurýǵa jáne naryqtyq ekonomıkanyń irgetasyn qalaýǵa senimdi jol ashty. Ata Zań bel­gilegen qaǵıdalar arqyly Qazaqstan Respýblıkasy kúrdeli qoǵamdyq qatynastardy retteıtin tetikterge ıe boldy. Osylaısha, qoǵamdyq jáne memlekettik ómirdiń barlyq salasyna qajetti jańa sapaly zańnamalar júıesi qalyptastyrylyp, basqarý tetikteriniń qyzmeti úılestirildi. Elde konstıtýsııalyq zandylyq pen kuqyqtyq tártipti nyǵaıtýǵa negiz qalandy. Sonymen qatar, máselen, memleket tarapynan shaǵyn jáne orta bıznestiń damýyna qýatty serpin beretin zańnamalyq tetikter jasalyndy. Bul Elbasynyń 2002 jyly 9 aqpanda «Mamandandyrylǵan aýdanaralyq ekonomıkalyq jáne ákimshilik sottardy qurý týraly» Jarlyqqa qol qoıýyna negiz boldy. Osy Jarlyqpen barlyq oblys ortalyqtarynda mamandandyrylǵan aýdanaralyq ekonomıkalyq sottar quryldy. – Aqyltaı Ahmetjanuly, osy máselege tereńirek toq­ta­lyp ótse­ńiz deımin. О́ıtkeni,  el ekono­mıkasynyń áleýetine shetel jurtynyń senimin arttyrýda bul sottardyń róli zor ekeni anyq. – Durys aıtasyz. Máse­len, qazirgi ýaqytta respýb­lıka kóleminde on alty mamandan­dyrylǵan aýdanaralyq ekonomı­kalyq sottar tyńǵylyqty jumys júrgizýde. Elbasy alǵa qoıǵan jańa mindetterdi júzege asyrý barysynda, ıaǵnı ulttyq ekonomıka úshin ınvestısııalyq ahýaldy jańǵyrtý qyzmetinde Joǵarǵy Sot tarapynan birqatar ıgilikti sharalar atqarylýda. Elimizde ınvestısııalyq sot qurý, oǵan bilikti sheteldik mamandardy tartý qajettiligi jaıly Elbasy N.Nazarbaev «Nur Otan» partııasynyń XVI sezinde: «Sheteldik jáne otandyq ınves­torlar qazaqstandyq ádil sottyń adaldyǵyna senimdi bolýy tıis. Oǵan degen senimdi arttyrý úshin ınvestısııalyq daýlardy qaraýǵa sheteldik sýdıalardy tartyp, mundaı daýlardy sheteldik jáne halyqaralyq sottardyń úzdik standarttary boıynsha qaraý qajet», dep tapsyrǵan bolatyn. Konstıtýsııanyń kúrdeli damý jolyndaǵy memlekettik ınstıtýttar arasynda negizgi oryndy sot júıesi alady. Sot júıesi qyzmetiniń qaǵıdattary Konstıtýsııada bekitilgen. 2000 jylǵy 12 qazanda «Jańa sot júıesiniń qyzmetin ákim­shilendirýdi qamtamasyz etý sharalary týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń Jarlyǵy shyqty, onda sottardy materıaldyq-tehnıkalyq qamtamasyz etý máseleleri Ádilet mınıstrliginen alynyp, Joǵarǵy Sottyń janyndaǵy Sottar ákimshisi komıtetine berildi. Iаǵnı, osyndaı sharalar negizinde sottardyń táýelsizdigin qamtamasyz etý jáne sotty atqarý organdarynyń qaramaǵynan shyǵarý máseleleri sheshildi. 2000 jylǵy 25 jeltoq­sanda «Sot júıesi men sýdıa­lardyń mártebesi týraly» kon­stıtýsııalyq zańyn qabyldaý sot reformasy satylarynyń negizgi kezeńi boldy. Sýdıalardyń óz qyzmetin júzege asyrýǵa zańmen barlyq kepildik jáne jaǵdaı jasaldy. Osy zańda qazirgi memlekettiń qajettilikterine saı talaptar men sot qyzmetiniń negiz­deri belgilendi. Zańda sot­tyń qyzmetin uıymdastyrý máseleleri, sýdıalardy qyzmetke taǵaıyndaý jáne taǵy da basqa kepildikter belgilendi. – Degenmen, ózińiz de jaq­sy bilesiz, 2007 jyly Kon­stıtýsııaǵa ózgerister eńgizil­gende sot júıesine de birqatar reformalar jasalýy kózdelgen bolatyn. – Árıne, sonaý 2007 jylǵy konstıtýsııalyq reforma nátı­jesinde Konstıtýsııaǵa sot júıesine qatysty ózgerister engizildi. О́zgerister negizinde sot júıesi azamattardyń quqyqtaryn qorǵaýdy qamtamasyz etýde quqyqtyq kepildikke ıe boldy. Olardyń qatarynda qamaýdy sanksııalaý qyzmetin sotqa berýdi ataýǵa bolady. Sot júıesin damytýdyń mańyzdy túıini dep 2007 jyldyń 1 qańtarynan bas­tap alqabılerdiń qatysýymen sot óndirisi ınstıtýtyn engizýdi aıtamyz. Alqabıler soty azamat­tardyń sot tóreligin atqarý pro­sesine qatysýyn, qoǵamdyq baqy­laý múmkindikterin nyǵaıtty. Qazirgi ýaqytta barlyq aımaq­tarda qylmystyq ister jónindegi mamandandyrylǵan aýdanaralyq sottar qurylǵan. Olardyń sot­tylyǵyna asa aýyr qylmystyq isterdi qaraý jatqyzylǵan. Búgingi kúnde táýelsiz Qazaq elinde sot bıligi óziniń qana­tyn jaıyp bıliktiń bir bólek tarmaǵyna aınaldy. So­nymen qatar, sottardy áleýmettik turǵydan jáne jańa úlgidegi materıaldyq-tehnı­kalyq jabdyqtarmen, zamanaýı sáýletti ǵımarattarmen qamtamasyz etý árqashan nazarda tur. Konstıtýsııamyzda belgilengendeı, elimizdiń ustan­ǵan joly – quqyqtyq memleket qurý, ony odan ári órkendetý. Birinshi kezekte azamattardyń quqyqtary men bostandyqtaryn minsiz qorǵaý desek, onyń eń basty kórsetkishteriniń biri – sot qyzmetiniń ashyqtyǵy jáne jarııalylyǵy bolmaq. Bul qaǵıdalar sottar úshin baǵdar beretin temirqazyq ispetti. Kúndelikti atqarylyp jatqan sot sheshimderiniń ádildigi halyqqa qaz-qalpynda shynaıy jetýi, kópshiliktiń durys ári naqty túsinik alýy buqaralyq aqparat quraldaryna tikeleı qatysty. Sondyqtan da, sottar olarmen tyǵyz qarym-qatynasta jumys isteýge múddeli der edim. – Sózińizdiń jany bar, osy oraıda baspasózdiń sot júıesindegi róli týraly da aıta otyrsańyz. – Elbasy baspasózdiń sot júıesindegi róli jaıly sýdıa­lardyń VI sezinde: «Buqaralyq aqparat quraldarynyń kúsh-jigeri arqyly qoǵamda sot bıligine jaǵymdy jáne iltıpatty kózqaras qalyptastyrý kerek», degen bolatyn. Osy máseleni negizge alyp, bizder buqaralyq aqparat quraldarymen ózara baılanys jóninde strategııalyq tujyrymdama ázirleýdi qolǵa alýdamyz. Bul baǵdarlamalyq qujattyń ózegi – tórtinshi bılik ókilderimen sottardyń birlesken jumysyn tyń deńgeıdegi sapa bıigine kóterý. Sot bıliginiń táýelsizdigi men onyń tıimdiligin arttyrýda qazirgi tańdaǵy aýqymdy jumystardyń biri de, biregeıi de sot ádildigin júzege asyrý bolmaq. Bul – táýelsiz elimizdiń Konstıtýsııasynda bekitilgen, sýdıalardyń ar-ojdany, adamgershiligimen aıqyndalatyn eń bir qasıetti mindet. Solaı desek te, zańnyń aty – zań. Talap-aryz bergen jeke nemese zańdy tulǵanyń isi konstıtýsııalyq quqyqqa saı ádil sheshilse, zańnyń ústemdik qurǵany. Azamattardyń óz quqyqtaryn qorǵaý úshin sottarǵa ótinish berýi barynsha artyp otyr. Bul halyq tarapynan sottarǵa degen senimniń ulǵaıǵanyn bildiredi. – Elbasy aıtqan bes ıns­tıtýttyq reformalarǵa saı «100 naqty qadam – barshaǵa arnalǵan qazirgi zamanǵy memleket» atty Ult josparynyń sheńberinde ne atqarylyp jatyr deı alasyz? – Qazirgi kúnde elimizde Elbasy jarııalaǵan «100 naqty qadam – barshaǵa arnalǵan qazirgi zamanǵy memleket» atty Ult josparynyń sheńberindegi reformalar belsendi túrde iske asyrylýda. Jospardyń «Zań ústemdigin qamtamasyz etý» dep atalatyn baǵytyna sáıkes elimizdiń sot-quqyqtyq júıesiniń damý máseleleri boıynsha 19 maqsatty qadam kózdelgen. Elbasy damyǵan jáne eń bas­tysy derbes sot júıesinsiz Qazaq­stannyń qazirgi álem­de memleket retinde qalyptas­paıtyndyǵyn, ekonomıkasy damyǵan kóshbasshy elderdiń qataryna kire almaıtyndyǵyn árdaıym aıtyp keledi. Osyǵan oraı, Elbasy turaqty túrde elimizdiń sot júıesiniń damýyna erekshe nazar aýdarýda. Soǵan oraı qazirgi kúni «Sot júıesi men sýdıalardyń mártebesi týraly» konstıtýsııalyq zańyna ózgerister men tolyqtyrýlar engizý jobalary boıynsha jumys júrgizilýde. 2014 jyly jańa Qylmystyq, Qylmystyq  prosestik, Qylmystyq atqarý kodeksteri qabyldandy. Joǵarǵy Sot basqa da zańnamalardy odan ári jetildirý maqsatyndaǵy júıeli jumystardy atqarýda. Solardyń biri, Qazaqstan Respýblıkasynyń Ákimshilik prosessýaldyq kodekstiń jobasyn ázirleýdi de qolǵa aldy. – «100 qadamda» kórsetil­gendeı, sot júıesi zań ústemdigin qamtamasyz etýde qandaı nátı­jelerge qol jetkizýde? – Elimizdiń sot júıesi quqyq ústemdigin qamtamasyz etý máse­lesinde óziniń jetkilikti deńgeıdegi tıimdiligin kórsetýde. Eger 2011 jyly bizdiń el Ǵalamdyq básekege qabilettilik ındeksi sheńberindegi sottardyń táýelsizdiginiń turaqty kórset­kishinde 111-oryndy alsa, 2014 jyldyń qorytyndysy boıynsha 25 pozısııaǵa jaqsaryp, 86 orynǵa aýysty. Ári qaraı sot júıesiniń táýelsizdigin nyǵaıtý, sot tóreliginiń tıimdiligin arttyrý sharalary jalpy tanylǵan halyqaralyq standarttarǵa sáıkes keletin sot júıesin qurýǵa baǵyttalǵanyn atap ótýge bolady. – О́zińiz aıtqandaı, ústi­mizdegi jyldyń basynan Qyl­mystyq, Qylmystyq pro­sestik, Ákimshilik quqyq buzýshylyq, Qylmystyq atqarý kodeksteri qabyldandy. Endi buǵan kópshilik ne dep jatyr? – Zaman talabyna saı qabyl­danǵan Qazaqstan Respýb­lıka­synyń Qylmystyq, Qylmys­tyq prosestik, Ákimshilik qu­qyq buzýshylyq, Qylmystyq atqarý kodeksteri jarııalanǵan ýaqyttan beri kópshilik tarapynan keńinen qoldaý tabýda. Al sot qyzmetkerleri, sýdıalar korpýsy keler jyldyń basynan qoldanysqa enetin zańnamalarmen muqııat tanysyp, jumys babynda paı­dalanýǵa mashyqtaný ústinde. Demek kópshilik dán rıza. Buǵan qosa, Parlamentte «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zań­namalyq aktilerine sot tóreligin iske asyrýdy odan ári jeńildetý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar týraly» zań jobasy, jańa Azamattyq is júrgizý kodeksiniń jobasy da qaralýda. Sondyqtan biz Konstıtýsııamyzdyń 20 jyl­dyǵyna tyń da berekeli ári nátıjeli tabysty istermen kelip otyrmyz dep tolyqtaı aıtýǵa negiz bar. Bul tek bizdiń salada ǵana emes, elimizdiń barlyq salasynda da Ata Zańymyzdyń arqasynda kelgen tyń tabystar deımiz. Demek, elimizdiń jıyrma jyldyq serpindi damýynyń syry osynda jatyr dep bilemiz. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Aleksandr TASBOLATOV, «Egemen Qazaqstan».