Biz baǵyndyrar bıikter

Adamzat úshin ár alýan, san qıly oqıǵalarǵa toly HH ǵasyr­­­­dyń sońynda táýelsizdik alǵan Qazaq eli HHI ǵasyrda óziniń kóshin túzep, órkendeý baǵyttaryn aıqyn­dap, mynaý jalpaq álemniń eń aldyńǵy qatarly elderiniń sapyna qosylý úshin óziniń aldyna úlken maqsattar qoıýda. Osyn­daı dáýirlik maqsattar Qazaq­stan Respýblıkasynyń Prezı­denti – Elbasy Nursultan Ábish­uly Nazarbaevtyń «Nur Otan» partııasynyń XVI sezindegi «Bar­shaǵa birdeı osy zamanǵy memleket: bes ınstıtýttyq reforma» atty sózinde barshamyzdyń aldy­myzǵa qoıyldy. Elbasynyń joldaýlarynda bolsyn, partııa sezderindegi sózderinde bolsyn únemi osyndaı baǵdarlamalyq maqsattar aıqyndalyp, jas mem­leketimizdiń jasampazdyq bıigine kóterilýge pármendi yqpal etetin mindetteri belgilenedi. «Barshaǵa birdeı osy zamanǵy memleket: bes ınstıtýttyq reforma» dep atalatyn Elbasy sózi bir jaǵynan bizdiń jetken jetistikterimizdi saralaǵan, ekinshi jaǵynan baǵyndyrar bıikterimizdi baıandaǵan sóz boldy.

Búkil ómirdiń máni qozǵa­lys, ilgerileý desek, onda Prezı­dent­­tiń bul sózi eldiń barlyq tir­shi­ligin ilgerileýge bastaıtyn, eko­nomıkamyzdyń alyp teger­shegin burynǵydan da qarqyn­dy qozǵalysqa jeteleıtin bola­­sha­­ǵymyzdyń baıypty baıany, erteńimizdiń eńseli bolýyn qam­ta­masyz etýdi kózdegen asa tııa­naqty tujyrymy dese de bolarlyq. Táýel­sizdik tańynda «Táýelsiz­dik – tarıhtyń máńgige bólip bergen enshisi emes, halyq­tardyń mamyrajaı ómir súrýine berilgen kepildik te emes: ańǵal bolmaǵanymyz abzal», degen Pre­zıdent, egemendigimizdiń onjyldy­ǵynda: «Bile bilsek, osy on jyl­daǵy eńbegimizdiń eń basty qory­tyndysy – el bolǵany­myz. El bola alǵanymyz. Biz mem­leket qurdyq. Qurǵanda da, aty bar da zaty joq memleket emes, búkil adam­zat tanıtyn, tanyp qana qoı­maı, moıyn­daıtyn, qur­met­teı­tin memleket qura aldyq», degen Nur­sultan Ábishuly, endi elimiz órkendeý jolyna túsken búgingi tańda tutas memleket aldyna buryn­ǵydan da orasan mindetter qoıyp otyr.

Iá, dál qazirgideı barsha álem alǵa umtylǵan, ekonomıkalyq, saıa­sı básekelestik shıryǵa túsken zamanda Qazaq eli sııaqty jas memleketke toqtap qalýǵa múldem bolmaıdy. Kezinde Amerıkanyń belgili memleket qaıratkeri Ýolles Genrı: «Berik turaqty ómirge jetýdiń bir ǵana joly – toqtaýsyz ilgerileý», depti. Sondyqtan, Elbasymyz ózine tán qaıratkerlik maksımalızmmen, suńǵyla saıasatker­lik sarabdaldyqpen bes ıns­tıtýttyq reforma jasaý bas­tamasyn kóterip otyr. Olar: «Ekonomıkalyq baǵdar­lamalar­dy sapaly júzege asyrýdy jáne memlekettik qyzmet­terdi usynýdy qamtamasyz etetin qazirgi zamanǵy, kásibı jáne avtonomııa­ly memlekettik apparat qalyp­tastyrý», «Menshik quqyǵyna kepil­dik beretin, kásipkerlik qyzmet úshin, kelisimsharttyq mindet­temelerdi qorǵaý úshin jaǵdaı ja­saıtyn, túptep kelgende ekonomı­kalyq ósim úshin negiz bolatyn zańnyń ústemdigin qamtamasyz etý», «Indýstrııalandyrý jáne ártaraptandyrýǵa negizdelgen ekonomıkalyq ósim», «Bolashaǵy birtutas ult», «Transparentti jáne esep berýshi memleket». Baıqap qarasaq, bulardyń barshasy da bizdiń qoǵamymyzdy órkendetetin, zamanaýı talaptarǵa saı qaıta qurýǵa negiz bolatyn, sóıtip jalpy qoǵamdyq, áleýmettik jańǵy­rýdy júzege asyratyn jaıttar.

Elbasy belgilegen osy bes ınstıtýttyq reformanyń qaı-qaısysy da mańyzdy desek te, osylardyń ishinde «Bolashaǵy bir­tutas ult» delingen salanyń mańyzy jasampazdyqqa jol ashqan jas memleket úshin asa aıryqsha. Sebebi, qoǵamdaǵy qandaı da bolsyn reformany júzege asyratyn jalpy áleýmet, tutas memleket halqy. Osy oraıdan kelgende, barlyq ekonomıkalyq, áleýmettik, saıası reformalardyń kez kelgeni sol halyqtyń birigýin, áleýmettiń judyryqtaı jumylýyn qajet etedi. Egemendigimizdiń alǵashqy sátinen bastap qoǵamdyq turaq­­tylyq pen kelisimge basty nazaryn aýdaryp kele jatqan Elbasy sol shaqta: «Biz kelisim saıasaty men parasatty ulttyq strategııasyz eshqandaı mindetterdi sheshe almaımyz», dep osy oıyn óz ustanymynda únemi basshy­lyqqa alyp keledi. Ony óziniń Máńgilik El strategııasynda da tolyqtyryp, tujyrymdap jet­kizdi. Ony osy joly: «Máńgilik El ıdeıasy arqaýyndaǵy jumyl­dyrýshy qundylyqtar – azamattyq teńdik; eńbeksúıgishtik; adaldyq; oqymystylyq pen bilimdi qaster tutý; zaıyrly el – taǵattylyq eli. Osyndaı jaǵdaıda azamattyq ornyqty jáne tabysty memle­kettiń eń senimdi irgetasy bolady», dep taǵy da osy máselege toqtaldy.

Álbette, kelisimniń arnaly arqaýy da, ózekti órisi de memleketke ataý bergen qazaq halqynyń tabıǵı bolmysy men elimizde turatyn etnostardyń ózderi azamattary bolyp tabylatyn memleketke degen shynaıy qurmeti jáne seniminiń ushtasýy ekeni anyq. Osyndaı asa mańyzdy jalǵastyq pen ushtastyqta qazaqtyń qoǵam­daǵy róli ózgelerden asa erekshe. Olaı bolatyny, qazaq halqy – este joq erte dáýirlerden beri jalpaq álemniń osynaý terrıtorııasyn mekendep, oǵan ıelik etip, qajet kezeńderde ony syrtqy jaýlardan qorǵap, qos qurlyq Azııa men Eýropanyń osy túıisken tusy – alyp keńistikke «Qazaqstan» dep ataý bergen tarıhı, baıyrǵy ult, búgingi uǵymmen aıtsaq, memleketke ataý berýshi ult. HH ǵasyrdyń alýan alapat oqıǵalarynan azaısa da aman ótken qazaq búginderi san jaǵynan da, sapa jaǵynan da óziniń sol tarıhı mıssııasyna tolyq laıyq bolǵan ult. Sol ǵasyrdyń orta sheninde óz jerindegi úles salmaǵy 30 paıyzǵa deıin azaıyp ketse de, búginde 70 paıyzǵa jýyqtap, absolıýtti kópshilikti qurap otyrǵan kóp halyq, irgeli etnos. Álemde ǵalym­dardyń aıtýynsha, 2000-ǵa jýyq ult bolsa, qazaqtar sol myńdaǵan halyqtardyń ishinde sanymyz jaǵynan 60-70-shi orynda ekenbiz. Bul – Jaratqanǵa shúkirshilik aıtatyn jaǵdaı.

Memleket qurýǵa negiz bolǵan, sol memlekettiń basym kópshiligin quraıtyn qazaqtyń Qazaqstan Respýblıkasynyń búgininde de hám bolashaǵynda da atqarar mindetteri ózgelerden birneshe ese kóp. Osyny tereń baǵamdaǵan Elbasy: «Memleket quraýshy ult retinde qazaq halqyna aıryqsha jaýapkershilik júkteledi. Qazaq­tar Jańa Qazaqstannyń bolmysyn qalyptastyrýda barsha ulystardy uıystyrýshy rólge ıe. Bul – qazaqtyń ulttyq sıpatyn saqtap damytýdyń jáne elimizdiń qazaqy bolmysyn nyǵaıtýdyń basty faktory», dep bir jaǵynan memlekettegi negizgi ult – qazaq­tardyń eldegi basty mindetin aıqyndasa, ekinshi jaǵynan ózge etnostardyń bolashaqta kimge tartylý qajettigin de ańǵartty. Bul – saıası, áleýmettik, rýhanı irgeli másele. Olaı bolatyny, biz kóne memlekettik dástúrleri qalyptasqan qytaı men japondy aıtpaǵanda, memlekettiligi eki-úsh ǵasyr boıy úzdiksiz nyǵaıǵan Batys Eýropa elderi nemese AQSh emespiz. Biz – táýelsizdigin alǵanyna shırek ǵasyr endi ǵana tolatyn jas memleketpiz. Sol sebepti de Nursultan Ábishuly memleket quraýshy ult – qazaqtarǵa úlken jaýapkershilik pen mindet júktep, al ózgelerden túsinistik qajet ekenin saraly sabaqtastyqpen aı­typ keledi. Muny eń aldymen biz, ıaǵnı qazaqtar tereń uǵyn­ǵany jón. Ásirese, mynaý jal­paq dúnıe sapyrylysqan, jahandaný lebi kúndelikti turmysymyzǵa deıin engen zamanda ulttyq, memlekettik bet-beıneni saqtap qalý ońaıshylyqqa túspeıdi. Oılanbasaq, saqtanbasaq, árekettenbesek bolmaıdy.

Elbasynyń bul «Barshaǵa birdeı osy zamanǵy memleket: bes ıns­tıtýttyq reforma» atty baǵdarlamalyq sózinde jáne bir keremet oı aıtyldy. Onyń keremet áseri, tamasha taǵylymy jalpyqazaqstandyq ortaq ustanym men dil qalyptastyrýdyń «Qazaq­stan Respýblıkasy» atty memleke­timizdiń bolashaǵy jarqyn, kele­shegi kemel bolmaǵynyń shynaıy modelin kórsetýinde. Dál osyny Prezıdent bylaı dep aıqyndady: «Bizdiń bas­ty maqsatymyz – qazaq­standyqtar jańa jalpyulttyq qundylyqtardy – quqyqtyń ústemdigin, memle­kettik dástúrlerdi, qazaqstandyq qundylyqtardy – ózderiniń etnos­tyq minez-qulyq modelderinen joǵary qoıýlary kerek. Barlyq qazaq­standyqtar úshin qazaqstan­dyqtyń boıynda azııalyqtyń da, eýropalyqtyń da ozyq sapalaryn shynaıy súzgiden ótkizetin eýrazııalyq ıdeıasy biriktirýshi bolyp tabylady», dedi. Shyn uǵyna bilsek, sanamyzdyń sańy­laýy­nan, júregimizdiń túkpiri­nen ótkize bilsek, bul – qaǵıda­ly tujyrym, qanatty sóz. Eger Elbasynyń osy qaǵıdasyn kúndelikti ómirimizge engize bersek, belgili bir kezeńderden keıin biz ultyna qaramaı barsha qazaqstandyqtardyń ózderin etnostyq ataýmen emes, azamattyq mártebesimen ataıtynyna qol jetkizemiz. Bul – qoǵamda naǵyz memleketshildikti, elshildikti qalyptastyratyn qubylys.

Kez kelgen memleketishilik tutasý men birlesýde tildiń orny orasan. Memlekettegi barlyq adamdardyń negizgi bir tilde sóıleýi – azamat­tyq yntymaqtastyqtyń kepili. О́ıtkeni, adam balasynyń eń basty, eń mańyzdy rýhanı quraly ári qazynasy bolyp tabylatyn til – jeke adamnyń, adamdardan turatyn áleýmettik ortanyń, odan da keńirek kelsek, jalpy memlekettiń eń myqty tuǵyry men ustyny. Lıngvıstıkalyq fılosofııanyń kórnekti ókili Lıýdvıg Vıtgenshteın: «Meniń tilimniń shekarasy – meniń álemimniń shekarasy», depti. О́te oraıly sóz, dál anyqtama. Qazaqstannyń rýhanı shekarasynyń kókjıegin aıqyndaıtyn meje – memlekettik til, ıaǵnı qazaq tili. Elbasy «Barshaǵa birdeı osy zamanǵy memleket: bes ınstıtýttyq reforma» sózinde taǵy da úsh tildi keńistik jóninde aıtty. HHI ǵasyrdyń suranystary jáne elimizde qalyptasqan tildik ahýal osyny qajet etedi. Dál osy arada biz Elbasynyń óziniń osy bastamasyn taratyńqyrap: «Qazaq tili úsh tildiń bireýi bolyp qalmaıdy. Úsh tildiń birinshisi, negizgisi, bastysy, mańyzdysy bola beredi. Qazaq tili – Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik tili», dep aıtqanyn keıde eskere bermeımiz. Osyny orys tildi BAQ aıtýy, jazýy jáne nasıhattaýy kerek dep oılaımyn.

Tipti, keıbir qandastarymyz óziniń ana tiline shorqaqtyǵyn «úsh tildiń bireýin bilsem boldy dep» taıaz túsindirgisi keledi. Jalpy, til saıasatynda nasıhat jumystaryn kúsheıtýde Prezı­denttiń aıtqandaryn negizge alý jetpeı jatady. Áıtpese, Nur­sultan Ábishulynyń tamasha sózderi memlekettik tildiń qolda­nys aıasyn keńeıtýge keremet negiz emes pe?! Jalpy, ańsatyp jetken azattyqtyń aıasynda barsha qazaq balasynyń ana tilinde tárbıelenýi, bilim alýy – sol táýelsizdiktiń negizgi qundylyqtarymen sabaqtas ekendigin túsinetin kez jetkenin bárimiz uǵynǵan saıyn, Abaı murat etken «Birińdi, qazaq, biriń dos...» mindeti de, Alash qaıratkerleri kúresken saıası hám rýhanı erkindik maqsaty da oryndalyp, mynaý alýan tústi álemde óz juldyzymyzdy qazirgiden de jarqyratar kezeńdi baǵyndyrar edik. Sondyqtan, úsh tildi meńgerý satysynda aldymen ózińdi tanýdyń, ózińdi qurmetteýdiń, óziń bolyp qalý­dyń eń basty, eń zor quraly – qazaq tili tursa, qalǵan ekeýi sol dúnıeni tanýdyń keıingi, qajetti baspaldaqtary bolmaq.

Bizdiń qoǵamymyzdy jańasha kezeńniń mindetteri kútip tur. Ony Elbasy aıqyndap berdi, endigi ýaqytta barshamyz ózimizdiń qyz­metimizge oraı, azamattyq jaýap­kershiligimizge qaraı bilekke bilek qosqanymyz abzal. Bul min­detter tek áleýmettik, saıası deńgeıde ǵana emes, úlken azamattyq hám rýhanı deńgeıde de sheshiletini anyq. Onyń negizinde tilimiz tur.Orazkúl ASANǴAZY, Parlament Májilisiniń depýtaty.