Osy bir júzi jarqyn, mańdaıy ashyq, joly sara perzentin barsha halyq biledi. Keshe keńes zamanynda, búgin egemendiktiń tusynda jankeshti eńbegine, ala bilgen asýlaryna, bolashaq jolyndaǵy armany men kúresine qarap Qýanysh Sultanovty bizdiń zamanymyzdaǵy shoqtyǵy bıik azamat, biregeı tulǵa, qajyrly qaıratker deýge tolyq negizimiz bar.
Jasynan at jalyn tartyp mingennen bastap el isine belsene aralasty. Jastar tárbıesimen aınalysatyn, izgiligi mol komsomol baspaldaqtarynda satylap kóterilip, iskerligimen kóptiń kózine erte tústi. Ártúrli minbelerden jalyndy sózin estip, zaman talabyn sezine bilgen, oıy ushqyr, qulashyn keńinen sermeı alatyn jas eken dep syrtynan súısinip júrdik. Solaı boldy da. Úlken eńbekqorlyǵymen, jastar arasyndaǵy ulaǵatty isterimen sol ýaqyttarda Qazaqstan komsomolynyń birinshi basshysy dárejesine kóterile bildi.
Osy komsomol uıymy jańa zamanda, egemendigimizdiń tusynda jumysyn jalǵastyra almaǵanyn óz basym osy kúnge deıin túsinbeımin. Men de komsomol qatarynda boldym, sondyqtan bilemin. Ol jastardy Otandy súıýge, ádildikke shaqyrdy, qoǵam jumysynda belsendilikke úıretti, shynaıy dostyqty madaqtady, oı, minez, ar tazalyǵyna, ádiletsizdikpen, basqa da kemshiliktermen kúresýge shaqyrdy. Osyndaı sharalarmen maqsatty túrde aınalysatyn, keshendi túrde uıymdastyra alatyn búgingi qoǵamymyzda soǵan uqsas uıym, qozǵalys ne ujym, ne qyzmet salasy kórinbeıdi. Al jastar tárbıesindegi áttegenaılar oryn alǵan kemshilikter týraly ókinishti áńgimelerdi osy kúnderi jıi estımiz.
Komsomol uıymynyń basshylyǵynan halqyna eńbegi sińgen birshama azamattardyń qaıratkerlik joly bastalyp edi. Mereıtoı ıesine úlgi bola bilgen osy azamattardyń esimin eske alǵanymyz da durys bolar. Ǵalym, ıdeolog, Otan soǵysynan eseńgirep qalǵan eldiń jastaryn qajyrly eńbekke uıymdastyra bilgen marqum Ámir Qanapın, keshegi tyń ıgerý naýqanynda elimizge júzdep, myńdap kelip jatqandardyń ishinde maskúnemder men buzaqylar kóbeıip ketti dep Máskeýdiń jymysqy saıasatyn úlken minbeden synaǵan, sol úshin ornynan qýylǵan búgingi abyz aǵamyz Saǵyndyq Kenjebaev, el mádenıeti men tarıhynyń shynaıy janashyry, ǵalym, etnograf О́zbekáli Jánibekov, birtýar azamattar Serik Ábdirahmanov, Keńes Aýhadıev, egemen eldiń san alýan júgin abyroımen arqalap júrgen Imanǵalı Tasmaǵambetov – halqyna adaldyǵymen, janashyrlyǵymen, ar tazalyǵymen óskeleń urpaqqa úlgi bola bilgen basshylar. Esimderin qurmetpen ataıtyn qyzdarymyz Ǵaınıken Bıbatyrova, Mánýra Ahmetova, Birǵanym Áıtimovanyń da qaıratkerlik kelbeti osy komsomolda somdalyp edi.
Mine, osylardyń qatarynda Qýanysh Sultanov ta bar. Qaı iske bolsa da jigermen aralasyp, halqynyń aldyndaǵy paryzy men qaryzyn abyroımen atqaryp kele jatqan azamat. Tájirıbe jınaǵan, bilimi tereń, isker azamatty komsomoldan keıin partııanyń jaýapty qyzmetterine tartý da oryndy boldy. Basshy partııanyń Ortalyq komıtetiniń mádenıet bólimin, odan keıin uıymdastyrý bólimin basqarý Qýanyshtyń halyqqa arnalǵan qyzmetiniń arnasyn keńeıtip, jaýapkershiligin ósirdi. Basshy partııanyń jaýapty qyzmetkeri retinde eldiń mádenı-áleýmettik damýyna belsene aralasty, talantyn jegip, terin tókti. Onyń eńbektegi qarymdy serpinine, memlekettik deńgeıdegi paıymyna qarap óresi bıik, mártebesi joǵary azamat, qaıratker ekendigin barshamyz kórip, bilip júrdik. Prezıdenttiń qoldaýymen IýNESKO 1995 jyldy Abaı jyly dep arnaıy eske alatyn oqıǵalar tizbesine kirgizip edi. Ǵylym akademııasynyń prezıdenti retinde sol jyly Abaı toıy tek Kazaqstanda ǵana emes, Parıjde, IýNESKO-nyń ózinde atalyp ótýiniń basy-qasynda bolyp edim. Osyny biletin azamattar álem mádenıetiniń shyraqshysy bolyp otyrǵan IýNESKO sııaqty qurmetti ujymǵa elimizden birinshi bolyp jol ashqan Qýanysh Sultanov edi dep maqtanyshpen aıtady.
Ol aınalysqan partııanyń kadrlardy irikteý saıasaty úlken jaýaptylyǵymen qatar qupııa, jabyq astary bar qyzmet salasy edi. Jaýapty qyzmetterge úmitkerlerdi usynǵanda olar týraly pikirtalas bolmady emes, boldy ǵoı. Kimniń pikiri jeńip, kimdiki ótpeı qaldy, ony biz bilmeımiz. Biletinimiz, laýazymy bıik keıbir basshylardyń ne ana, ne myna qyrlarynan olqylyq, burmalaýshylyq, pendeshilik tabylyp, el arasynda aıtylyp júretin. Ondaı hıkaıalardy estip te júrdik. Al Qýanysh Sultanov týraly bóten áńgime bolmady. Ol qandaı bıik qyzmette de adaldyǵynan, aqtyǵynan aınymady.
Sondyqtan da halqy ony azamat dep baǵalaıdy jáne bul búginde ekiniń birine aıtylatyn jaıdaq qoshemet emes, Qýanysh Sultanov sııaqty ata-ananyń, týǵan halqynyń úmitin aqtaǵan, Otan senimin berik saqtaǵan, dostyqqa berik, jamandyq jolyn baspaǵan, adamgershiliktiń týyn berik ustaǵan, ary taza ulyna bergen aqıqat baǵasy. Qýanyshtyń syn saǵatyna tirelgen kezderi de boldy. Sonaý 1986 jyly Qazaqstanda partııa basshysy aýysyp, burynǵy júrgen joldyń soqpaǵy men burmasy kóp bolǵan eken degen áńgimeler ártúrli deńgeıde aıtyla bastady. Aıtylǵan syndardyń bir sheti bizdiń azamatqa da tirelip jatty. Osyndaı qıyn kezeńde Qýanysh Sultanov ótken jolyna topyraq shashpady, eshkimdi satpady, rýhy bıik azamattyq qalpyn saqtap, ómiriniń jańa jolyn taba bildi. Ar, rýh, minez tek bir qıyn sátterde synalyp, anyq betperdesin sol kezde asha alady ǵoı. Sondaı syn saǵatynda onyń óziniń tikken azamattyq týyna berik ekenin kórip, súısinip te edik.
Sol oqıǵalardan keıin qyzmeti tómendep, partııanyń Qaraǵandy oblystyq komıtetiniń ıdeologııa jónindegi hatshysy bolyp saılandy. Meniń osy azamat inimmen tyǵyz aralasa bastaýym sol kezde bastalyp edi. Men Selınogradta Aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtynyń rektory, ol Qaraǵandyda partııa basshylarynyń biri retinde M.Gorbachev bastaǵan jarııalylyq, betburys, qaıta qurý kezeńindegi osy óńirdegi sansyz kóp jınalystarda kezdesip, pikir alysyp júrdik. Jarııalylyqtyń arqasynda Álıhan Bókeıhanov, Ahmet Baıtursynov, Mirjaqyp Dýlatov, Álimhan Ermekov, jalpy Alashtyń ardaqtylarynyń esimderi jaryqqa shyǵyp, olardyń eren eńbekterin, bolashaq úshin kúresin halyqqa taratý qamynda júrgen kez ǵoı. Ideolog-hatshy retinde, ultyna janashyr perzent retinde Qýanysh osy sharalardy aýqymdy júrgize aldy. Sol kezde Qaraǵandy qalasynda kóp jyldar «halyq jaýy» degen jalamen aıdaýda bolyp, elge oralǵan qazaq zııalylarynyń kórnekti ókilderiniń biri, jazýshy, kóne tarıhtyń bilgiri, Alash arystarynyń kózin kórgen, Álimhan Ermekovpen kóp jyldar pikirles bolǵan abyz aqsaqal Jaıyq Bekturov turatyn edi. Jınalystardyń birinen qalmaıtyn. Qýanysh Sultanovtyń joǵarydaǵy máselelerge arnalǵan jıyndarynda bolyp, baıandamasyn tyńdap, úıine qaıtarda: «Bıyl arystar jyly ǵoı. Qaıyrymy joq, jalasy kóp zamanda ómir súrip, ulylyqtaryn tanyta bildi ǵoı olar. Osyny jınalǵandarǵa tamasha túsindire bilgen obkom hatshysy Sultanovtyń daıyndyǵy jan-jaqty, tarıhı zerdesi myqty eken», degeni esimde.
Ideolog-hatshy halyqtyń kóp ýaqyt boıy kóz jazyp qalǵan tarıhı, mádenı tamyrlaryn jańǵyrtý kerek ekenin jaqsy túsine bildi. Onyń uıymdastyrýymen Ortalyq Qazaqstanda týyp, búkil qazaq eliniń maqtanyshyna aınalǵan Buqar jyraý, Táttimbet, Mádıdi eske alý sharalary ótýi – sonyń aıǵaǵy. Jol túsip Qarqaralyda bolyp, Qunanbaı qajy saldyrǵan meshitke táý etkenimde, osy meshitti kúrdeli jóndeýden ótkizýge qarjy taýyp, uıymdastyrǵan obkom hatshysy Qýanysh Sultanov dep edi meshit shyraqshylary.
Qaraǵandy qalasy, oblysy elimizdegi eń iri óndiris oshaǵy. Halqynyń kóbi shahter, metallýrg, kenshiler, ıaǵnı sol zamanda kóńil kúıine, turmysyna erekshe kóńil bólinetin jalpy jumysshy taby. Árbir kemshilikti joıýǵa, olqylyqtyń ornyn toltyrýǵa batyl talap qoıatyn da solar. Ásirese, Qaraǵandy shahterleri eger qoıǵan talaptary oryndalmasa, uıymdasqan túrde ereýilge shyǵatynyn da bildirip júrdi. Qýanysh Sultanov buryn osyndaı ortada jumys tájirıbesi joq azamat qoı, jańaǵydaı aýyr eńbek ıelerimen jumys isteýi, olardyń tilin tabýy qalaı bolady eken degen kúdigimiz de bolyp júrdi. Al bizdiń jigitimiz bolsa olardyń ortasyna erkin kirip, aıtqan muń-muqtajdaryn túsinip qana qoımaı, olardy jeńildetýge tııanaqty sharalar uıymdastyra alatyn qaıratker ekenin de kórsete bildi.
Ol úsh jyldan keıin partııanyń Ortalyq komıtetine ıdeologııa bóliminiń meńgerýshisi bolyp qaıta shaqyrylǵanda elimiz kúrdeli ózgeristerdiń qarsańynda edi. Kommýnıstik partııa, onyń basqarý júıesi, ustanymdary synǵa alynyp jatty. Ásirese, osy partııa júrgizgen saıası ıdeologııa joqqa shyǵarylyp, «adamdyq sıpaty bar sosıalızm» quramyz dep áýrege tústik. Biraq, oǵan aparar tııanaqty joldar qandaı, ony quratyn tetikter neden turady? Ony ne M.Gorbachev, ne basqalar aıtyp, durys túsindire almady. Ideologııa degenimiz halyqtyń, áleýmettik toptardyń is-áreketine baǵdar berip, olardyń maqsat-múddelerin bildiretin ıdeıalar men kózqarastar júıesi ǵoı. Ideologııa kerek emes, ol bılik basyndaǵylardyń halyq aldynda ózderin jaqsy kórsetý úshin jasalǵan amal-aılasynyń quraly degen pikirler ashyq ta óktem túrde aıtyla bastady. Sol kezderde ıdeologııa jaǵymsyz, kúdikpen aıtylatyn sóz bolyp bara jatty. Jetpis jyl qaqqan qazyqtaı qaǵıdalarymen damyp otyrǵan osy júıeniń quldyraýy kimge bolsa da, ásirese ıdeologııa qyzmetkerlerine ońaı tıgen joq. Qýanysh Sultanov úshin de osy ótpeli kezeńniń qıyndyǵy bolmaı qalmady. Olardan ózin tazarta alǵan – Sultanovtyń halqyna adaldyǵy, janashyrlyǵy, elim úshin ne jaqsy, ne jaman dep kókiregine myqtap túıgen dúnıetanymy, ony qaı ýaqytta da berik saqtaı bilgen zerdesi edi. Osy jaılar onyń azamattyq bolmysy adamzattyq, ulttyq qundylyqtarmen sýsyndaǵanyn kórsetedi.
Sonymen, eski júıe tarıh qoınaýyna ketti, egemen el úlken aýyzbirshilikpen Nursultan Nazarbaevty Tuńǵysh Prezıdenti etip saılady, el azamattary onyń týynyń astyna jınala bastady. Solardyń ishinde alǵashqy qatarda Qýanysh Sultanov ta boldy. Mine, ol osydan keıingi shırek ǵasyrǵa jýyq ýaqyt ishinde Elbasynyń senimdi serigi retinde jańa Qazaqstan memleketin quryp, ony damytýǵa belsene aralasyp kele jatqan qaıratker. Tuńǵysh el Úkimetiniń baspasóz jáne aqparat mınıstri bolyp, osy jańa salanyń negizin saldy. «Ne kerekti qural-jabdyq joq, ne júıeli baspasóz joq, jańa memlekettiń aqparattyq ustanymy endi ǵana qalyptasa bastaǵan kez. Osylardy sheshemiz dep joqtan bar jasaǵandaı bolyp edik», – dep edi Qýanysh Sultanov keıingi bir sózinde.
Kóp uzamaı ol Qazaqstan Úkimeti basshysynyń, odan keıin elimizdegi Joǵarǵy Keńes Tóraǵasynyń orynbasary bolyp, burynǵydan da jaýapty qyzmet oryndaryna taǵaıyndaldy. El basshylarynyń biri retinde onyń aldynda memlekettik qurylystyń jańa arnalaryn qurý, eskiden boı tartyp, qataryn jańadan túzep jatqan qoǵamnyń ózekti máselelerin durys sheshýdiń jolyn tabý mindeti turdy. Halyq qulaǵyn túrip, sheshýin kútip otyrǵan ózekti, ótkir máseleler sol kezde barshylyq bolatyn.
Sonaý 80-shi jyldardyń basynda tek Qazaqstanda ǵana emes, burynǵy odaqtyq respýblıkalardyń kóbinde ulttyq sana býyrqana kóterilip, ulttyq qozǵalys kúsheıip turǵan kez edi. Al toqsanynshy jyldardyń basyndaǵy Qazaqstan kóshken jańa saıası jáne ekonomıkalyq júıe jaǵdaıynda eski úmit-qııaldardan bas tartý kerektigi kóptegen adamdardy úlken qıyndyqqa tiredi. Sonymen qatar, totalıtarlyq júıeniń zardabyn tartyp, odan birden arylý kerek degen saıası toptar da belsendilik tanytyp jatty. Basqasyn aıtpaǵanda, tól tarıhyńdy burmalaýdan aryltý, til máselesi, mádenıet, ıdeologııa, bilim berý, osylardy ulttyq múdde negizinde jańartý, naryq ekonomıkasyna kóshý, zaman talabyna saı memlekettiń saıası júıesin qurý – osynyń bári el Prezıdentiniń, Úkimet basshylarynyń aldynda turdy. Olardyń bári der kezinde sheshimin tapty deýden aýlaqpyn, biraq olar ýshyǵyp, keıbir elderdegi sııaqty, qaqtyǵystarǵa ákelmegeni aldymen Prezıdenttiń, onyń janyndaǵy senimdi serikteriniń eńbegi. Sol sardarlardyń biri emes, biregeıi Qýanysh Sultanov boldy, óıtkeni ıdeologııa, til, mádenıet, áleýmettik sala máseleleri sonyń jetekshiligimen ne sheshimderin taýyp, ne burynǵydaı qaýipti ótkirligin joǵaltyp jatty. Osylardyń qatarynda jedel túrde mekteptiń jańa oqýlyqtaryn daıyndap, ony qoldanysqa engizý de bar-tyn.
О́zekti máselelerdi sheshý jolynda memleket basshylarynyń ıdeologııa men ulttyq ıdeıalardy utymdy paıdalana bilgenderin de aıtýymyz kerek. El serkeleri jańadan qurylyp jatqan Qazaqstan qoǵamynyń tek baǵyt-baǵdaryn, maqsat-múddelerin ǵana aıqyndap qoıǵan joq, olardy oryndaý baǵdarlamalaryn, bolyp jatqan qubylystardy túsindirip, halyqtyń olardy qoldaýyn uıymdastyrdy. Halqymyzdy saıası-áleýmettik máseleler tóńireginde toptastyryp, basyn biriktirip, osy jolda ulttyq ıdeıany, ulttyń rýhyn, asqaq armanyn da iske qosa aldy memleket basshylary. Iаǵnı, bolashaq kúrdeli ózgeristerdiń rýhanı astaryn da jasaı bildi. Egemendiktiń alǵashqy jyldarynan bastap, Qazaqstan qoǵamynyń baǵytyn ózgertpeı, turaqty damýynyń negizi osylarda der edim.
Qytaı Halyq Respýblıkasynda Qazaqstan elshisi bolǵan 6 jyl qyzmetin qospaǵanda, Qýanysh Sultanuly 17 jyl qatarynan halyq qalaýlysy, depýtat qyzmetin atqaryp kele jatyr. Aldymen Qazaqstan Respýblıkasynyń Joǵarǵy Keńesinde, sodan keıin Qazaqstan Parlamentiniń Senatynda, qazir Májiliste. Onyń depýtattyq qyzmeti san qyrly. Joǵarǵy Keńeste onyń baı ómir tájirıbesi, memleket ustanymyn jaqsy biletindigi, saıası-áleýmettik máselelerdi tereń túsinýge daıyndyǵy elimizge kerekti, ásirese konstıtýsııalyq hám konseptýaldyq mańyzy bar zańdardyń sapaly bolýyna kómegin tıgizdi. Ony bizder baspasóz betterinen oqyp, kórip júrdik. Eń alǵashqy «Mádenıet týraly» memleket zańynyń negizin jasaýshylarynyń biri de Qýanysh Sultanov edi.
Parlament ártúrli kózqarastary, ártúrli ómir tájirıbeleri bar azamattardyń toǵysqan jeri. О́z saılaýshylarynan arqalaǵan amanaty da árqıly. Zańdar jobasyn talqylaýda osy aıtqandardyń sebebimen pikirtilas bastalady, keıde ol, tipti, uzaqqa sozylyp, shıelenisip ketedi. Osyndaı jaǵdaıda ataly sóz, utymdy usynys, oryndy eskertý de jasaı alatyn bedeldi depýtat kerek. Segiz jylǵa jýyq Májilis depýtaty bolǵanymda osynyń qajettigin ózim de baıqap júrdim. Qýanysh Sultanovtyń orny bólekshe bolǵanyn onyń Senat depýtaty, eki komıtettiń tóraǵasy qyzmetinde kórip edim, qazir Májilistegi áriptesterimen qoıan-qoltyq jumysynan da baıqap júrmin.
Ol Parlamentte ábden tóselgen, jan-jaqty daıyndyǵy bar depýtat-dıplomat. Dıplomattyq qyzmeti Qytaıda elshi bolǵanynda bastalyp edi. Halqy kóp, mereıi ústem alyp kórshimizben saıası, ekonomıkalyq baılanystardyń kúsheıýine, eki el basynyń, jalpy eki memlekettiń bir-birine senimin arttyrýǵa, Qazaqstan men Qytaı arasyndaǵy kúrdeli problemalardyń shıelenispeı sheshilýine elshiliktiń, elshiniń yqpaly bolǵanyn jaqsy bilemiz. Eki eldiń basshylary Nursultan Nazarbaev pen Szıan Szemınniń tikeleı aralasýymen ǵasyrlar boıy durys sheshimin taba almaǵan Qazaqstan – Qytaı shekarasy týraly bizder úshin úlken mańyzy bar kelisimshart dúnıege keldi. Búgin jumys isteı bastaǵan Qazaqstan – Qytaı munaı qubyry, eki el arasyndaǵy jol qatynasy týraly kelissózder sol kezde bastalǵan-dy. Qytaı sol kezde ekonomıkasy óte qarqyndy damyp kele jatqan el edi, onyń ozyq úlgisin arnaıy zerttep, kópshilik nazaryna usynǵan da Qýanysh Sultanov bolatyn. Senat depýtaty kezinde EQYU, Eýroparlament, kóptegen mańyzy joǵary halyqaralyq ujym, forýmdarda Qazaqstan ókili bolyp, onyń múddesin, júrgen jolyn, alǵan asýlaryn álemdik qoǵamdastyqqa jetkize bildi. Onyń dıplomatııalyq qatynastarǵa sheberligi, álem saıasatyna tereńdigi sheteldik áriptesteriniń aldynda bedelin ósirdi. Shetelder, halyqaralyq ujymdar esimin jaqsy biletin Qazaqstan dıplomaty dárejesine kóterildi. Osydan onshaqty jyl buryn Eýropanyń qaýipsizdik pen yntymaqtastyq uıymyn reformalaý máselesi kóterildi. Osy reformalardyń baǵyt-baǵdaryn belgileý úshin Eýropanyń kórnekti saıası qaıratkerlerinen 7 adam iriktelip, arnaıy keńes quryldy.
Osy keńeske jeti aqylmannyń (Sem mýdresov) bireýi bolyp Qýanysh Sultanov endi, ol da onyń halyqaralyq bedeliniń aıqyn aıǵaǵy. Dıplomatııalyq qyzmet el men eldi tanystyrýǵa, myna jahandaný zamanynda olardyń birin-biri bilip, jan-jaqty baılanys jasaýyna, ásirese, buryn álem elderi bile bermeıtin Qazaqstan úshin mańyzy óte zor. Qazaqstan memleketi, qazaq degen halyq bar ekenin álem elderiniń jaqsy bilýi Elbasynyń ashyq saıasatynyń, onyń óziniń jeke basynyń, halyqaralyq saıasat áleminde joǵary orny bar osy qaıratkerdiń eńbegi desek artyq bolmas. Jyldan-jylǵa álemdegi qatynastarynyń aýqymy men sapasyn ósirip kele jatqan syrtqy ister mınıstrliginiń de, árıne, eńbegi bar. Osylardy aıta kelip, óz ortamyzdan Qasym-Jomart Toqaev, Qýanysh Sultanov sııaqty álem qaýymdastyǵyna ózderin tanyta bilgen azamattardyń shyqqanyn da maqtanyshpen aıtýymyz kerek. Ár jylda olardyń shetelderge jıi-jıi shyǵyp, elimizdiń joǵyn joqtap júrgenin kóremiz. Al elde bolsa, kóptegen laýazymy bıik shetel ókilderi kelip, olarmen pikir alysyp jatady.
Zamanymyzdyń kórnekti saıası qaıratkeri retinde Sultanov osy saladaǵy memlekettik is-sharalardyń bárine belsene qatynasyp júr. Eń basty saıası oqıǵalar – konstıtýsııalyq reformalar haqynda onyń tujyrymdy pikirlerin estidik. «SNEK», artynan «PNEK» atty saıası toptardy uıymdastyrýdyń basynda da Qýanysh Sultanov turdy. Osynyń negizinde elimizdegi basshy saıası uıym – «Nur Otan» partııasy quryldy. Osy partııanyń Saıası Keńesiniń bıýro múshesi retinde Qýanysh Sultanov onyń jarǵysyn, damý baǵdarlamalaryn, strategııalyq baǵyttaryn anyqtaýǵa óziniń baı tájirıbesin arnap júrgen azamat.
Osy azamatty halyq segiz qyrly, bir syrly dep beker aıtpaıdy, ol qaıratker, depýtat, dıplomat qana emes, qalamy ushqyr jazýshy, jýrnalıst, pýblısıst. Qýanyshtyń oıy tereń, tili jatyq, maǵynasy máıekti shyǵarmalaryn súısine oqımyz. Jáne de olardyń kóbi jańa zaman tynysyn, onyń kúngeıi men kóleńkesin, kózdeıtin kókjıegin ádebı hıkaıa retinde somdaǵan. Qoǵamdaǵy keleli qubylystarǵa avtordyń paıym-pikirin asha alǵan onyń saıası-pýblısıstıkalyq maqalalary baspasóz betinde jıi shyǵady. Olardan onyń ámbebap daıyndyǵyn kóremiz, elimizde, tipti, álemde bolyp jatqan qubylystarǵa beıjaı qarap qoımaı, olar týraly tolǵanystaryn ortaǵa salady.
Bizder, zııaly qaýym ókilderi, Qýanyshty óz azamatymyz deımiz. Ǵalym, ǵylym doktory. Saıası ǵylymdar doktory ataǵyna ıe azamattar bizde barshylyq, ásirese, ákim-qaralardyń ishinde. Osy salanyń shynaıy mamanyn biz Qýanysh Sultanovtan kóremiz. Ol osy ǵylymnyń teorııasyn tııanaqty iske aınaldyra biletin saıasatker, saıası qaıratker. Onyń ǵylymdaǵy eńbegin, jalpy azamattyq tulǵasyn akademıkter Salyq Zımanov, Manash Qozybaev, Zeınolla Qabdolov, Serik Qırabaev, Ábdýálı Qaıdarov, Jabaıhan Ábdildın joǵary baǵalady. Ǵalymdar ortasynda óziniń zaman, keńistik, ýaqyt týraly tereń tanymdaryn ortaǵa sala bildi. Olardyń qurmetine ıe boldy. Akademık Zımanovtyń árbir bes jylda óziniń eń jaqsy kórip, qurmetteıtin 5-6 azamatty ózine arnaıy shaqyryp, olarmen sýretke túsetin dástúri bar edi. Sol arnaıy shaqyrylǵan fotosessııalardyń bárinde de Qýanysh Sultanov bolatyn. Osylaısha búgin ortamyzda joq, toqsanǵa kelgen abyz jasynda dúnıeden ótken kemeńger Sákeń Qýanysh inisiniń eńbegi men azamattyǵyna rızashylyǵyn kórsetetin edi.
Osy kúnderi Qýanysh Sultanov, joǵaryda aıtqanymdaı, jetpis jasyn ıgerip, jeti asýdan ótip otyr. Zulqarnaı degen atamyz ózi toqsanǵa kelip otyryp: «Elý er jigitke bel eken, alpys – kóshten qaıtqan el eken, jetpis – dáýletti bolsa, sáýleti bolsa qońyrqaı kúz eken», degen eken. Ertede aıtylǵan ómirdiń, jastyń syry ǵoı. Qazir zaman ózgerdi, ómirdiń shýaǵy kóbeıdi. Qýanysh inimiz búgin attyń ústinde nyq otyrǵan, kópti kórip, bilip otyrǵan, artyndaǵylarǵa úlgi bola bilip, aldynda áli de alatyn asqaraly asýlary bar azamat. Aldaǵy ómirine sáttilik tileıik. Aıtqan sózi, jasaǵan eńbegi – eldiń quty. Onyń sózine qalyń jurtshylyq qulaǵyn túredi ári senedi. El senimi ekiniń birine kele bermeıdi. Qýanysh sııaqty ary taza, pendeshiligi joq, janashyrlyǵy mol el azamatyna beriledi.
Keshegi jekeshelendirý, memlekettik menshik talan-tarajǵa túsken ýaqytta onyń, keıbir is basynda júrgen áriptesteri, basshylar sııaqty, dúnıe-mal jınaýyna bolatyn edi. Biraq, ol oǵan barmady, ar tazalyǵyn saqtaı bildi. Mansap qýmady, qarapaıym qalpyn berik ustap júr. Ol osyndaı tazalyǵymen myna bylyq-shylyǵy kóbeıip ketken zamanda jeke-dara júrgen laýazymy bıik azamattardyń biri. Halqyna osyndaı jan tazalyǵymen, ar tazalyǵymen qymbat.
Osy sózderdi jazyp otyrǵanymda esime qazaqtyń birtýar, kemeńger azamaty Ilııas Omarov túsedi. Birer jyl buryn 100 jyldyǵyn atap óttik. Qaıratker, ǵalym, mádenıettiń asa kórnekti janashyry, kemel oı ıesi edi ǵoı Ilııas aǵamyz. Ǵabıt Músirepov, Ábdijámil Nurpeıisov sııaqty danalarymyz onyń eline degen qadir-qasıetin, jasampazdyǵyn joǵary baǵalap, «Segiz qyrly, bir syrly» azamatymyz deýshi edi. Osy Ilekeń ómirden ótkende ol týraly estelikterdiń basyn qurap «Taǵylym. Razdýmıa» atty jınaqty shyǵarýshylardyń biri, oǵan arnaıy kirispe sóz jazǵan inisi Qýanysh Sultanov edi. Osy inisiniń ómirinde Ilııas Omarov aǵasynyń ómir jolymen kóptegen uqsastyq bar. Ekeýi de partııanyń jaýapty qyzmetkerleri, mádenıet janashyry, halqyna adal qyzmetin jasaı bildi, jasap ta kele jatyr. Eń bastysy, adamgershilikke, ádiletke, dostyqqa kir jýytpaǵan jandar. Keshe osy týdy Ilııas Omarov kóterse, búgin onyń izbasary Qýanysh Sultanov berik ustap otyr. Qazaq áleminde osyndaı izbasarlyq laıym kóbeıe bergeı.
Kenjeǵalı SAǴADIEV, akademık.
ALMATY.
