Batys Qazaqstan oblysy Jympıty aýdanynda 1918 jyly 18 mamyrda Oıyl ýálaıaty atty ýaqytsha úkimet Oral qazaqtarynyń tórtinshi sezinde dúnıege kelip, al ol ile-shala sol jyly 8 qyrkúıekte Batys alashorda úkimeti bolyp qaıta qurylǵany, osylaısha Alashorda úkimeti eki bólikke – Shyǵys alashorda jáne Batys alashorda bolyp ómir súrgeni jurtqa tarıhtan jaqsy málim. Batys alashordanyń jetekshisi Jahansha Dosmuhamedov týraly sońǵy jyldardaǵy jaryq kórgen zertteý eńbekterin kóńilge qanaǵat tutqanymyzben, al biraq qaıratkermen qatar qazaq úshin qaltqysyz qyzmet etken basqa alashordashylardyń taǵdyr-talaıy talaı jyl tasada qalyp qoıǵany ashy da bolsa, anyq aqıqat. Halqymyzdyń sondaı aıaýly azamattarynyń biri, Batys alashorda úkimetiniń belsendi múshesi Tólegen Imanǵazıev esimin búginde bireý bilse, endi bir adamǵa ol teńizdiń túbindegi tylsym álem sııaqty beımálim tulǵa. Mine, osy bir azamat jaıynda saqtalǵan keıbir derekterge jiti kóz tiger bolsańyz, qazaqtan shyqqan nebir marqasqa tulǵalardyń saýatty urpaq tárbıeleý jolynda, pedagogıkalyq qyzmetter baǵytynda qyrýar is tyndyrǵanyn kóremiz.
Anyǵy, Batys alashorda úkimetiniń negizgi is-áreketi qazaq halqyn saýattandyrýǵa baǵyttalǵan, ol úshin birinshiden, qazaqtyń ul-qyzdaryn jeti jastan bastap bilim alýǵa tartýmen aınalysqan. Ekinshiden, mektepke deıingi balalardy balabaqshamen qamtamasyz etý isin alǵash ret qolǵa alǵan olar munymen qatar mektepke deıingi mekemede jumys isteıtin tárbıeshilerdi Orynbor qalasyna arnaıy oqytýǵa jiberip otyrǵan. Úshinshiden, Oral qalasyndaǵy qyzdar ýchılıshesine qazaq qyzdaryn oqytý jumysyn alǵash uıymdastyrǵan osy uıym. Tórtinshiden, qaladaǵy qolóner ýchılıshesi negizinde qazaq balalaryna arnap oqý ornyn ashqan. Besinshiden, Jympıty qalasynda ıýnkerlik mektep ashyp, munda tártip saqshylaryn oqytyp shyǵarýǵa kúsh jumsaǵan. Jáne de Oıyl qalasynda 6 aılyq kavalerııa atty ásker polkinde qyzmet etetinderdi tárbıelegen. Altynshydan, muǵalimder sezin ótkizýge barynsha den qoıǵan. Jetinshiden, osy muǵalimderdi daıarlaý úshin joǵary mektepterdi ashýdy nazardan tys qaldyrmaǵan. Osylaısha, batystyq alash ardaqtylary óńirdi saýattandyrý isine óte-móte qatty mán bergen. On jeti aı ǵana ómir súrgen úkimet el úshin qyrýar is tyndyrsa, al endi odan bólek Sibir, Oral kazachestvolarymen, Samara basshylarymen, sonymen qatar bolshevıkter basqarǵan keńes úkimetimen kelissózder júrgizý nátıjesinde Alash avtonomııalyq úkimetin moıyndatýǵa qol jetkizgen.
Olardy qyzyl ásker ózge óńirdegi áriptesteri sekildi qarýdyń kúshimen basyp alyp kózin joıǵan joq, bular óz erkimen 1920 jyly naýryzda Keńes ókimetiniń bıligin moıyndady.
Batys Qazaqstan oblystyq qaýipsizdik komıteti departamenti qorynan tabylǵan materıaldar boıynsha, Tólegen Imanǵazyuly Imanǵazıev 1874 jyldyń 16 naýryzynda sol kezdegi Oral oblysy Ilbishin ýezi Qaldyǵaıty bolysynyń №2 aýylynda dúnıege kelgen. Ákesi Imanǵazy Oral-Jympıty-Oıyl joly boıyndaǵy Qaraqudyq degen jerde laý aýystyratyn beket ustaǵan dáýletti kisi bolǵan. Tegi Baıulyna jatatyn alasha rýynyń О́teýli bólimi desek, sheshesi Bozsha úı sharýasyndaǵy áıel bolǵan.
Tólegen Imanǵazyuly 1887 jyly Gýrev ýezine qarasty Esbol (Inder) 2 klastyq bolystyq mektebin támamdaǵan, 1888 jyly Oral qalalyq 2 klastyq orys-qazaq ýchılıshesine túsip, muny 1890 jyly bitirip shyqqan. Sol jylǵy 10 maýsymda Orynbor orys-qazaq mektepteri muǵalimderi mektebinde oqyp, tórt jyldan keıin halyq muǵalimi dıplomyn ıelengen.
1894 jylǵy 24 maýsymda Orynbor oqý okrýginiń bastyǵynyń №2712 buıryǵymen Torǵaı oblysyndaǵy Áýlıekól bolystyq orys-qazaq mektebinde, Alshybaı aýylynda muǵalim, (1894-1896 j.j.), Orynbor orys-qazaq mektepteri muǵalimderi mektebiniń daıyndyq klasynyń oqytýshysy (1896-1904 j.j.) qyzmetin atqardy. Al, 1904-1917 jyldar aralyǵynda elde oqý-aǵartý isimen aınalysty. 1904 jyly Jympıty ýezi Sonaly bolysynyń ýpravıteli bolyp saılandy. 1917 jyly Aqpan revolıýsııasynan soń jergilikti ózin-ózi basqarý júıesin qurý, zemstvolyq oqý-aǵartý isin jolǵa qoıý isine belsene qatysqan ol Batys alashorda oqý-bilim komıtetine múshe boldy. 1918 jyly aqpanda Qaratóbede ótken 3-shi Oral oblystyq qazaq seziniń delegaty bolyp saılandy, Alash mılısııasynyń Oıyl mektebinde muǵalim bolyp qyzmet atqardy. 1920-1929 jyldar aralyǵynda aýyl sharýashylyǵymen shuǵyldanǵany qaıratkerdiń jan-jaqtylyǵyn aıǵaqtaıtyn taǵy bir tarıhı qujatqa jatady. Alash azamatynyń bir emes, birneshe salaǵa jetiktigi men zerektigi onyń 1929-1938 jyldary Jaqsybaı orta mektebinde jaǵrafııa, orys tili jáne eńbekke baýlý pánderinen qatar sabaq bergen tájirıbesinen anyq ańǵarylady.
Tarıhı qujattan ony óktem úkimet 1937 jyly 2 aqpanda buryn bolys bolyp, «Batys alashorda qyzmetine qatysqany úshin», «Dinı qaıratkerler Qurmanǵalı Qýanyshqalıev, Hasan Nurmuhamedovpen baılanys jasady, panıslamızmdi nasıhattaýshy, belsendi alashordashyl» degen aıyppen tutqynǵa alǵany málim. 1938 jyly RSFSR QK 58-shi, 58-2 baptaryna sáıkes, ÝNKVD-nyń Batys Qazaqstan oblysy boıynsha úshtigi sottaǵan, 15 aqpanda túnde atylǵan. Tólegen Imanǵazyuly Imanǵazıev týraly bul derekter Batys Qazaqstan oblystyq Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń № 2368 isi boıynsha berildi desek, al osy is qaralǵan kezdegi tutqyn Tólegen Imanǵazıevtiń jeke anketalyq paraǵyndaǵy otbasynyń quramy jazylǵan myna bir derek aıryqsha mánge ıe:
Áıeli Imanǵazıeva Janot – 57 jasta, uly Tólegenov Hasan – 26 jasta, uly Tólegenov Ǵusman – 20 jasta, uly Tólegenov Áset – 15 jasta, uly Tólegenov Qalı – 9 jasta, kelini Tólegenova Batıma, qyzy Husaıynova Zııada.
Mundaǵy Husaıynova Zııada dep otyrǵany Tólegen Imanǵazıevtiń inisi Husaıynnyń qyzy, ákesi 1932 jyly qaıtys bolǵan soń, Tólegen Imanǵazıevtiń otbasy asyrap alǵan edi.
Tólegen Imanǵazıevtiń uly Tólegenov Hasan 1961 jyly 29 mamyrda Batys Qazaqstan qaýipsizdik komıtetine ákesiniń 1937 jyly 2 aqpanda tutqyndalǵanyn, osy ýaqytqa deıin habar-osharsyz ketkenin jazyp, ótinish bildirgen eken. Soǵan baılanysty Tólegen Imanǵazıev isi qaıta qaralady. Nátıjesinde Batys Qazaqstan oblystyq soty prezıdıýmynyń qaýlysymen 1961 jyldyń 21 qyrkúıeginde T. Imanǵazıevke taǵylǵan aıyp-istiń negizsizdigine baılanysty qylmystyq is toqtatylǵany aıtylǵan. Sóıtip, Tólegen Imanǵazıev 1991 jylǵy 26 sáýirde tolyqtaı aqtalady.
Imanǵazıevter áýletinen shyqqan ustaz-muǵalimder óte kóp. Mysaly, nemeresi, elimizge belgili ólketanýshy, jýrnalıst Qaıyrjan Hasanov búginde Oral qalasynda turyp jatyr. Aǵartýshy-pedagog, Alash partııasynyń múshesi Tólegen Imanǵazıevtiń týǵanyna 140 jyl toldy. Alash qaıratkeriniń mereıtoıy óziniń qyzmet istegen jerinde keńinen atap ótilgeli jatyr. Osy mereıtoıǵa arnap, nemeresi Qaıyrjan Hasanuly atasy Tólegen Imanǵazıev týraly kitap jazyp shyqty. Qazaqta: «Ornynda bar – ońalar» degen qanatty qaǵıda bar emes pe? Sol aıtqandaı, osydan bir ǵasyr buryn azap shekken, qazaq halqynyń bolashaǵy úshin kúresken Alashtyń abzal azamatynyń esimi búginde urpaqtary arqasynda ardaqtalyp jatqany biz úshin úlken mereı.
Batys Qazaqstan oblysy ákimdigi men Syrym aýdany ákimdiginiń qarjylaı qoldaý kórsetýimen Jympıtyda Alash alleıasynyń ashylýy arystarymyzǵa jas urpaqtyń, týǵan halqynyń sheksiz qurmeti dep túsinemiz. Bul búginde Alash rýhyna arnalyp ashylǵan respýblıkadaǵy birden-bir jalǵyz alleıa bolyp tabylady. Munymen qatar 2012 jyly Batys alashorda jetekshisi Jahansha Dosmuhamedovtiń 125 jyldyǵyna arnap osy aýdanda Alash murajaıy ashylǵan bolatyn. Úsh qabatty murajaıda Alash kósemderi tutynǵan tarıhı jádigerler kóptep kezdesedi. Sonyń biri – Halel Dosmuhamedov kıgen teri plashty kezinde áıeli óz qolymen ákelip tapsyrǵan eken. Basynda ol «nemistiń zıńger fabrıginde tigilgen kıim» degen atpen túsindirilip kelse, al keıingi ashylǵan aqıqat boıynsha, Haleldiń qyzy Qarashash apaıdan biz bul jádigerdi jary Sábıra apaı 1959 jyly ákelip tapsyrǵanyn estip-bildik. Taǵy bir aldaǵy asqaraly mindettiń biri – 2017 jyly Alash qozǵalysyna 100 jyl tolady. Osyǵan deıingi atqarylyp jatqan is-sharalardy halyqqa jetkizý maqsatynda J.Dosmuhamedov atyndaǵy qoǵamdyq qordyń uıymdastyrýymen konferensııalar ótkizilýde, «Alash júrip ótken jol» atty tarıhı tanymdyq saıahat ázirlenýde. Alashtyń ardaqty uly Jahansha Dosmuhamedovtiń súıegi Máskeý túbindegi Býtovo selosynda jatyr. Bul da sol kúıinde qaldyra salatyn sharýa emes. Sondyqtan, Alash zııalysy jerlengen qabirdiń topyraǵyn Jympıtydaǵy Alash alleıasyna ákelip jerleý jumystarymen aınalysyp jatyrmyz. Al búgingi áńgimede biz eń bastysy, halqynyń jarqyn bolashaǵy úshin janyn pıda etken Alashtyń taǵy bir arly uly, Jaıyqtyń jaısań perzenti Tólegen marqumnyń rýhyn tiriltýge tyrystyq. Bul bir qazǵan saıyn qadaý-qadaý oı tabylatyn qabaty qalyń qazyna.
Jazyp alǵan Qarashash TOQSANBAI,
«Egemen Qazaqstan».
Batys Qazaqstan oblysy.
