Barshaǵa birdeı osy zamanǵy memleket: bes ınstıtýsıonaldyq reforma

Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenttigine kandıdat N.Á.Nazarbaevtyń Saılaýaldy Baǵdarlamasy QURMETTI QAZAQSTANDYQTAR! 2015 JYLDYŃ 26 SÁÝIRINE TAǴAIYNDALǴAN KEZEKTEN TYS PREZIDENTTIK SAILAÝ BIZ­DIŃ HALQYMYZDYŃ JAL­PY­QA­ZAQSTANDYQ BASTAMASYNA JAÝ­AP BOLDY. ONDA OTANDY, BEIBITShILIK PEN TURAQTYLYQTY NYǴAITÝǴA USTANǴAN BIZDIŃ BAǴYTYMYZDY JALǴASTYRÝǴA DEGEN HALYQTYŃ BIRLIGI TANYLDY. MEN SAILAÝǴA QATYSÝ TÝRALY ShEShIM QABYLDADYM JÁNE QAZAQSTANDYQ SAILAÝShYLARǴA О́ZIMNIŃ SAILAÝALDY BAǴDAR­LAMAMDY USYNAMYN. I. Qazaqstandyq uly jol Táýelsizdik jyldarynda Qazaqstan uly joldy júrip ótti. Bizdiń elimiz álemniń neǵurlym básekege qabiletti 50 eliniń qataryna endi. IJО́ kólemi 20 ese ósip, 2014 jyly jan basyna shaqqanda 13 myń dollardy qurady. Bizdiń elimiz qolaıly ınvestısııalyq ahýal boıynsha TMD-da kóshbasshyǵa aınaldy jáne 200 mlrd. dollardan astam tikeleı shetel ınvestısııalaryn tartty. Halyqtyń ál-aýqatynyń artýy qam­tamasyz etildi. Ortasha aılyq eńbek­aqy mólsheri 27 esege ulǵaıdy, qazaq­standyqtardyń tabysy 12 esege artty. Qazaqstandyqtar ómiriniń uzaqtyǵy 70,4 jasqa deıin ulǵaıdy, ana men bala ólimi edáýir tómendedi. Biz HHI ǵasyrǵa búkil álem úshin laıyqty jáne qurmetti el, senimdi jáne turaqty áriptes retinde endik. О́tken 4 jylda alǵa qaraı qaryshty qadam jasaldy. 2011 jylǵy Saılaýaldy naýqany maqsattarynyń bárine qol jetkizildi. Birinshiden, IJО́ kólemi orta eseppen jyl saıyn 5,7 paıyzǵa artyp otyrdy. Údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damýdyń Birinshi besjyldyq jospary aıaqtaldy. Tórt jyl ishinde eldiń barlyq óńirlerinde shamamen 630 ındýstrııalyq joba iske qosyldy, 55 myńǵa tarta jańa turaqty jumys oryndary ashyldy. Quny 4 trln.teńgeden astam taýarlar óndirildi. Osyǵan deıin ózimiz shetelden tasyp kelgen 400-den astam jańa ónim túrlerin shyǵarý ıgerildi. Qazaqstan úshin meılinshe jańa salalar – IT tehnologııalar, avıa jáne avtomobıl jasaý, munaı-hımııa ónerkásibi, lokomotıvter, vagondar jáne basqalar óndirisi paıda boldy jáne tabysty damyp keledi. 4 jylda jańa óndiris ónimderi eksportynan túsken tabys 628 mlrd.teńgeni qurady. Ekinshiden, agrarlyq sektor aıtarlyqtaı damý qarqynyna ıe boldy. Aýylsharýashylyq ónimderiniń jalpy kólemi 10%-ǵa, 2,5 trln.teńgege deıin ósti. Mal sharýashylyǵy ónimderiniń ósýi 26% qurady. Tamaq ónimderi óndirisi de 25%-dan astamǵa ulǵaıdy. Úshinshiden, ınfraqurylymdyq salalarda úlken ózgerister oryn aldy. Energetıka salasynda qorlandyrýshy qýattar ósimi 13% qurady. 67 qosalqy stansa men taratý toraptary, 900 km. jańa elektr taratý jelileri salyndy jáne jańǵyrtyldy. Kólik salasynda 4 jylda 1700 km. derlik jańa temirjol jelileri: Jezqazǵan – Beıneý, О́zen – Túrikmenstanmen shekara, Jetigen – Qorǵas, Arqalyq – Shubarkól jelileri salyndy. Avtomobıl joldarynyń 70%-nyń jaǵdaıy jaqsartyldy. «Batys Eýropa – Batys Qytaı» transeýrazııalyq magıs­trali jobasynyń Shymkent – Reseı Fede­rasııasymen shekara ýchaskesinde qozǵalys ashyldy. Astana – Qostanaı – Chelıabi jáne Oral – Aqtóbe avtojoldary qaıta jań­ǵyrtyldy. Aqtaý portynda 3 qurǵaq júk termı­naldarynyń qurylysy aıaqtalyp keledi, ol júkterdi tasymaldaýdyń jyldyq kólemin 2 ese derlik arttyrmaq. Qytaıdyń Lıanıýngan portynda qazaqstandyq termınal kesheni ashyldy. Tórtinshiden, memleket shaǵyn jáne orta bıznesti damytý boıynsha sharalar qabyldady. 4 jylda belsendi kásipkerlik sýbektiler sany 20%-ǵa, 900 birlikke deıin ósti. Olarda eńbekpen qamtylǵan jumyskerler sany 3 mln.-ǵa jýyqtady, ol 2011 jylǵydan 14%-ǵa artyq. Bıznestiń jol kartasy boıynsha 230 myńnan astam kásipker qoldaý sharalarymen qamtyldy. Somasy 1 trln.teńgeden asatyn 5 myńnan astam joba qarjylandyryldy. Besinshiden, Qazaqstan Jalpyǵa Ortaq Eńbek Qoǵamyna bastaıtyn sheshýshi áleýmettik jańǵyrtý jolyna bet burdy. Eńbek kúni, sondaı-aq, aıryqsha kózge túsken eńbek adamdaryna joǵary ataqtar men memlekettik nagradalar taǵaıyndaldy. Qazir biz jyl saıyn Otbasy kúnin atap ótýdemiz, Otbasylyq jáne moraldyq qundylyqtardy nyǵaıtýdyń jalpyulttyq josparyn júzege asyrýdamyz. 4 jyl ishinde qarjylandyrý kólemi bilim berýde – 1,9 esege, ǵylymda – 2,3 esege, densaýlyq saqtaý salasynda 1,6 esege ulǵaıdy. «Balapan» baǵdarlamasy boıynsha 2 myńnan astam balabaqsha ashyldy. 3-ten 6 jasqa deıingi balalardyń 78,6%-y qazirdiń ózinde mektepke deıingi tárbıemen jáne bilim berýmen qamtylǵan. Jalpy bilim beretin 428 mektep salyndy, 280 kolledjde 3 myńnan astam kásiporynnyń qatysýymen qos tarapty bilim berý engizilýde. Bıyl qazaqstandyq joǵary bilim berý júıesiniń týustary – Nazarbaev Ýnıver­sıtetti alǵashqy mamandar bitirip shyǵady. Tórt jylda 600-den astam densaýlyq saqtaý nysandary salyndy. Jumyspen qamtylǵan halyq sany 8,6 mln.adamǵa deıin ósti. 2010 jyldan bas­­tap halyqtyń tabystary 43%-ǵa, ortasha aılyq eńbekaqy 64%-ǵa, 127 myń teńgege deıin ulǵaıdy. Memlekettik áleýmettik járdemaqylar mólsheri – 1,4 esege (20 302 teńgege deıin), eń tómengi zeınetaqy 1,8 esege (21 736 teńgege deıin) ósti. Bizdiń qalalarymyzdyń, aýdan orta­lyqtarynyń, aýyldar men selolardyń kelbeti jyldan jylǵa jaqsara túsýde. 30 mln.sharshy metrden astam jańa turǵyn úı salyndy. Altynshydan, ótken 4 jylda aýqymdy ákimshilik reforma daıyndalyp, júzege asyryldy. Memlekettik apparat reformalandy, Úkimet fýnksııalarynyń 60%-y mınıs­trlikter men ákimdikter deńgeıine berildi. Nátıjesinde Úkimet yqshamdaldy, oǵan strategııalyq basqarý fýnksııalary bekitilip berildi. Aýdandyq mańyzdaǵy ákimderdiń, sondaı-aq, selo ákimderiniń saılanbalylyǵy engizildi. Quqyq qorǵaý organdary men sot júıesinde tereń mándi reforma júzege asy­rylýda. Sybaılas jemqorlyqqa qarsy dáıekti jáne qatań kúres júrgizilýde, onyń tabystylyǵyn halyqaralyq sarapshylardyń kóbi atap kórsetip otyr. Bizdiń qoǵamymyzdaǵy konfessııaaralyq kelisim men tatýlyqtyń arqaýlyq negizi retindegi memlekettiń zaıyrlylyq sıpaty nyǵaıtyldy. Dinı jáne ózge de ekstremızmniń jolyn kesý boıynsha sharalar qabyldanýda. Jetinshiden, Qazaqstannyń halyqaralyq bedeli barǵan saıyn nyǵaıa túsýde. Biz EKSPO-2017 Halyqaralyq kórmesin ótkizý quqyna qol jetkizdik. Bul Qazaqstan men Astananyń tabystaryn jahandyq taný kórinisi. Bıyl bizde Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń V sezi ótedi. О́z áriptesterimizben birge biz Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqty qurdyq. Eýropa odaǵymen keńeıtilgen áriptestik jáne yntymaqtastyq týraly jańa Kelisim qol qoıý úshin daıyndaldy. Qazaqstannyń DSU-ǵa ený úderisi márege jaqyndady. Biz álemge kópjaqty ózara baılanys ornatýdyń G-GLOBAL tujyrymdamasyn usyndyq. Bizdiń bul bastamamyz qazirgideı geosaıası qarama-qaıshylyqtar shıelenisi jaǵdaıynda barǵan saıyn mańyzǵa ıe bola túspek. Bútindeı alǵanda, bular búkil qazaq­standyqtar maqtan tutatyn bizdiń ortaq jumysymyzdyń basty nátıjesi! II. Dáýirdiń syn-qaterleri Álem kúrdeli kezeńdi bastan ótkerýde. Álemdik naryqtarda energııa kózderi men metall baǵalarynyń kúrt quldyraýy jahandyq jáne óńirlik ekonomıkalyq táýekelderdi ulǵaıta tústi. Teris yqpal is júzinde álemniń barlyq elderiniń ekonomıkalarynda sezilýde. Qazaqstan da odan tys emes. Bizdiń ekonomıkamyzda daǵdarys deıtindeı daǵdarystyń joq ekenin, ol úshin ishki sebeptiń joqtyǵyn túsiný mańyzdy. Biz betpe-bet kelip otyrǵan qıyndyqtar – bizdiń jahandyq ekonomıkalyq baılanystarǵa aralastyǵymyzdyń qısyndy kórinisi. Álemdegi áskerı-saıası ahýal jańa qaýipti syn-qaterlerge toly. Halyqaralyq terrorızm «basyn kóterdi», jer sharynyń kóptegen óńirlerinde konfessııaaralyq qarym-qatynastar shıelenise tústi. Jahandyq turǵyda, ásirese, Eýropada daý-janjaldardyń jańa oshaqtary men qaýipsizdiktiń birqatar problemalarynyń sheshilmeýi saldarynan derjavalar arasyndaǵy senimsizdiktiń ulǵaıýy baıqalýda. Bul júıelik álemdik daǵdarys, qazir barsha úshin de qıyn. Onyń yqtımaldylyǵyn biz osydan eki jyl buryn-aq boljaǵanbyz. «Qazaqstan-2050» Strategııasynda álemge jáne bizdiń elimizge eńserýge týra keletin jahandyq syn-qaterler egjeı-tegjeıli sanamalap kórsetilgen. Bizdi erekshe jáne tereń ózgerister kútip tur. Álemdik damýdyń osynaý kúrdeli asýynan memleketterdiń báriniń birdeı óte almasy anyq. Daǵdarysqa qarsy damýdyń osyǵan deıingi tájirıbesi sheshýshi ról atqaratyn bolady. Qazaqstanda ol tájirıbe bar – biz eleýli synaqtardan óttik jáne burynǵy birqatar syrtqy jahandyq silkinister zardaptaryn eńserdik. Qazir Qazaqstan ekonomıka salasynda taǵy da senimdi jaýap qaıtara aldy. «Nurly Jol» Jańa Ekonomıkalyq Saıasaty der kezinde ázirlenip otyr. Ol, birinshiden, ınfraqurylymdyq damýdyń memlekettik baǵdarlamasy sheńberinde álemdik daǵdarysqa qarsy turý sharalarynan, ekinshiden, ekinshi besjyldyq sheńberinde ındýstrııalandyrý baǵytyn jalǵastyrýdan quralady. Sol sııaqty áleýmettik saıasat ta aıqyn belgilengen. Qatań bıýdjet tártibi men únem memlekettiń áleýmettik mindettemelerine áser etpeıdi. Qazaqstan – álemdik jáne óńirlik saıasattyń belsendi qatysýshysy. Biz qomaqty halyqaralyq bedelge ıemiz. Barlyq syrttan soqqan daýyldar men qıyndyqtarǵa qaramaı, Qazaqstan tek alǵa júrýge tıis! III. Bes ınstıtýsıonaldyq reforma Jahandyq syn-qaterler men táýe­kelderdiń tereńdigi sondaı, ol memlekettiń turaqtylyǵy men tabystylyǵy týraly máseleni kún tártibine qoıady. Búginde Qazaqstannyń aldynda mynandaı mindetter tur. Birinshiden, jahandyq daǵdarystyń memleket qurylysyna yqpalynyń teris ssenarııine jol bermeý. Ekinshiden, damýdyń qol jetkizilgen qarqynyn saqtaý. Úshinshiden, jańa serpilis úshin jaǵdaılar daıyndaý. Tórtinshiden, álemniń damyǵan 30 memleketiniń qataryna qaraı jyljýdy jalǵastyrý. Bútindeı alǵanda, boı kórsetip otyrǵan jahandyq syn-qaterlerge qalyptan tys jáne kúshti jaýap berý qajet. Biz «Nurly Jol» Jańa Ekonomıkalyq Saıasatynyń barlyq mindetterin sheshý jáne «Qazaqstan-2050» Strategııasynyń basty maqsatyna qol jetkizý úshin BES INSTITÝSIONALDYQ REFORMANY dáıektilikpen júrgizý barysynda óz memleketimizdi nyǵaıtýymyz kerek.  

1. Barshaǵa birdeı osy zamanǵy memleket

Osy zamanǵy, kásibı jáne avtonomııaly memlekettik apparaty bar memleket qana qýatty jáne tabysty bola alady. Búginde ákimshilik memlekettik qyzmettiń saıası deńgeıge táýeldi ekenin kórmeý múmkin emes. Bul, tipti, eshqandaı saıasatsyz kásibı basqarý qajet bolǵan kezdiń ózinde de sheshimder qabyldaýdy saıasattandyrady. Memlekettik apparatta belgili bir qamqorshynyń aınalasynda komanda qalyptasady. Bul komandalar kóbine-kóp kásibılik emes, jerlestik qaǵıdaty boıynsha alynǵan týystar men jaqyndardan turady. Mundaı patronat jemqorlyqqa jaǵdaı týǵyzady, tamyr-tanystyqty týyndatady, kadrlyq áleýetti tómendetedi. Sonymen birge eńbekke aqy tóleýdiń tómendiginen memlekettik qyzmet tartymsyz kúıinde qalýda. Kóbine-kóp memlekettik qyzmetshilerde aıqyn mansaptyq keleshek joq, al qyzmette joǵarylaý sol baıaǵy qamqorshylarǵa baılanysty. Mańyzdy memlekettik baǵdarlamalar men jobalar túrli deńgeılerdegi jekelegen sheneýnikterdiń biliksizdiginen «zardap shegip» jatady. Sondyqtan memlekettik qyzmetshiler korpýsyn aǵymdaǵy saıası úderister men jekelegen tulǵalardyń tamyr-tanystyǵyna qaramaıtyndaı avtonomııaly etip jasaý mańyzdy mindet bolyp tabylady. Saılaýlar, mınıstrlerdiń, ákimder men ózge de basshylardyń aýysýy ákimshilik memlekettik qyzmetke áser etpeýi tıis. Aǵymdaǵy pozısııalylyqtan memlekettik qyzmettiń mansaptyq modeline kóshý qajet. Árbir basshy tómennen bastap barlyq basqarý satylarynan ótýi tıis. Memlekettik qyzmetshilerge, olardyń basqarý úderisine qosqan úlesiniń nátıjeliligi boıynsha eńbekke aqy tóleýdiń jańa júıesin engizý qajet. Olardyń qyzmetteri men ekonomıkada qol jetkizgen tabystarynyń ár jyldaǵy nátıjeleri boıynsha saıası qyzmetshiler úshin bonýstar jáne ákimshilik qyzmetshiler úshin syıaqylar tóleýdi qarastyrý qajet. Búginde memlekettik qyzmetshilerge talantty kandıdattardy, sonyń ishinde jeke sektordan da izdeýdiń jańa arnalary qajet. Belgili bir laýazymdarǵa sheteldik menedjerlerdi tartý oryndy – kóptegen elder osylaı jasaıdy. Memlekettik qyzmetke qabyldaý úshin biliktilik talaptary qatańdatylyp, barlyq deńgeılerdegi memlekettik qyzmetshilerdi tolyq attestattaýdan ótkizý qajet. Merıtokratııa qaǵıdattaryn qorǵaý jáne jemqorlyqqa jol bermeý boıynsha júıeli jumysty jolǵa qoıý mańyzdy. Memlekettik qyzmet isteri agenttiginiń qurylymynda jeke derbes sybaılas jemqorlyqpen kúres bólimin qurý qajet. Merıtokratııa tek memlekettik apparat úshin ǵana emes, sondaı-aq, ulttyq kompanııa­lar men holdıngterdi qosa alǵanda, barlyq memlekettik sektor úshin de jalpyǵa ortaq qaǵıdat bolýy tıis. Bizge Memlekettik qyzmet týraly jańa zań daıyndaý talap etiledi. Memlekettik qyzmet birtutas qazaq­standyq birtektilik qalyptastyrý úshin negiz bolýy tıis. Memlekettik qyzmetke etnostyq qatys­tylyǵyna qaramastan, merıtokratııa qaǵı­daty negizinde óz áleýetin iske asyrý úshin bar­shaǵa birdeı múmkindik jasalatyn ádiletti Qa­zaqstan qoǵamynyń túpbeınesi bolǵany jón.  

2. Zańnyń ústemdigi

Qazaqstanda zańnyń ústemdigi men menshik quqyǵynyń qorǵalýyn qamtamasyz etý kerek. Búginde sot júıesiniń álsiz býyny – sýdıalardy irikteý, olarǵa qoıylatyn biliktilik talaptarynyń tıimsizdigi, sýdıalar korpýsynyń jemqorlyqqa barýy. Bizde zańgerler, tipti, sot prosesterine qatysý tájirıbesinsiz-aq sýdıa bola alady. Bul keıde sýdıalar korpýsynda biliktiligi tómen mamandardyń paıda bolýyna ákelip soǵady. Sýdıalar tars jabyq korporasııa bolmaýǵa, sýdıalar qataryndaǵy jemqorlyqtyń emi bolyp tabylatyn qoǵamdyq synnan tys qalmaýǵa tıis. Ishki ister organdarynyń jumysy jurtshylyq úshin ashyq emes, polısııa ázirshe azamattardyń úlken senimine ıe bola almaı keledi. Qazaqstandyq sot tóreligi men quqyq qorǵaý júıesi jeke menshik múddelerdiń, azamattardyń quqy men bostandyǵy saqtalýynyń saqshysy bolýǵa tıis. Sondyqtan, polısııanyń mártebesin joǵarylatyp, onyń azamattar aldyndaǵy jaýapkershiligin arttyrý, quqyq qorǵaý organdarynyń ashyqtyǵyn qamtamasyz etý, aqparattyq tehnologııalardy damytý, patrýldik qyzmetti beınetirkeý quryl­ǵyla­rymen jabdyqtaý jáne basqa da máseleler boıynsha sharalar destesin daıyndaý qajet. Polısııaǵa kásibı jáne psıhologııalyq irikteýdiń jańa júıesin engizý, polıseılerdiń óz biliktiligin turaqty joǵarylatýy men ony rastap otyrýyn qamtamasyz etý mańyzdy. Sýdıalarǵa biliktilik talaptaryn qataıtý kerek. Sýdıalar korpýsyndaǵy orynnan úmit­ker notarıýste, IIM-de, polısııada nemese zańgerler daıyndaıtyn JOO-da emes, keminde 5 jyl sot júıesinde istegen jumys ótiline ıe bolýy tıis. Kandıdattar jumysynan bosatylǵan negizde jáne bir jyldan kem emes merzimde sottardaǵy sot taǵylymdamasy úshin shart retinde qatań testilik irikteýden ótýi tıis. Kez kelgen joǵary turǵan sýdıa tómen deńgeıdegi sottarda jumys isteýden ótýge tıis. Sondaı-aq, jumysyn endi bastaǵan sýdıalar úshin kem degende bir jyl synaq merzimin engizgen mańyzdy, ol odan tabys­ty ótkennen keıin turaqty sýdıalyqqa taǵaıyndala alady. Sheteldik jáne otandyq ınvestorlar qazaqstandyq sot tóreliginiń ádildigine senimdi bolýlary tıis. Oǵan degen senimdi arttyrý úshin ınvestısııalyq daýlardy qaraýǵa sheteldik sýdıalardy tartý jáne ondaı daýlardy sheteldik jáne halyqaralyq sottardyń eń ozyq úlgi-qalyptary boıynsha qarastyrý kerek. Qazaqstan armııasyn jańǵyrtý – erekshe másele. Ol osy zamanǵy, utqyr, kásibı bolýy tıis. Armııanyń jaýyngerlik qabiletin arttyrý aldyńǵy qatarly qarý-jaraqtarmen jáne tehnıkamen jaraqtandyrý esebinen qamtamasyz etilýi kerek.  

3. Ornyqty ekonomıka

Eń aldymen, bul – orta tapty jedeldete qalyptastyrý úshin júrgiziletin ekonomıkalyq reformalar kesheni. Sapa­lyq ósimge shyǵý jáne ekonomıkany ártaraptandyrý úshin biz ındýstrııalandyrý baǵdarlamasyn júzege asyrýdamyz. Ol der kezinde qolǵa alynǵan jáne asa qajet shara bolyp tabylady. Alaıda, óńdeýshi sektor ázirshe ekono­mıkalyq ósimniń draıverine aınala alǵan joq. О́nerkásipti damytýdaǵy ındýstrııalyq saıasattyń tıimdiligi 1 paıyzǵa zorǵa jetedi. Ýrbanızasııa deńgeıi tómen, halyqtyń 43 paıyzdan astamy aýyldy jerlerde turady. Onyń ústine, aýyldaǵy ónim óndirýshiler salyq tólemeıdi dese de bolady. Sonymen bir mezgilde, qosymsha quny tómen salalar ónimi óndirisin sýbsıdııalaýǵa bıýdjetten qyrýar qarjy bólinýde. Qazir keden resimderi men tarıf saıasaty kúrdeli, tarıftik emes kedergiler álemdik tájirıbege kereǵar keledi. Indýstrııalandyrý jumys oryndaryn qurý men Qazaqstannyń eksporttyq áleýetin damytýǵa baǵyttalǵan. Orta merzimdik kezeń­de sheshýshi mindet ekonomıkalyq ósim yrǵa­ǵyn kúrt «qulatýǵa» jol bermeý bolyp tabylady. Jumystyń qorytyndysy ekonomıkany ártaraptandyrý esebinen alynatyn jańa úsh-tórt eksporttyq ónimniń týyndaýy bolýy tıis. Damýdyń jańa keshendik baǵdarlamalary negizinde aýyl sharýashylyǵy shıkizattaryn qaıta óńdeý sektoryn damytý mańyzdy. Osy oraıda, transulttyq kompanııalardyń qatysýymen shamamen 10 iri jobany júzege asyrýǵa kirisý qajet. Sheshýshi baǵyt qyzmet kórsetý salasyn, bastysy – servıstik sektordyń shaǵyn jáne orta kásiporyndaryn damytý bolyp tabylady. Shaǵyn jáne orta bıznesti qoldaý, azamattar menshigin quqyqtyq qorǵaý, olardyń ál-aýqatyn arttyrý tetikteri damıtyn bolady. Bul – aýyldy jerlerdegi artyq eńbek res­ýrstaryn sińirýdiń mańyzdy máselesi. Týrızmdi damytýdyń jańa baǵdarlamasyn qabyldaǵan jón. Qazaqstannyń ıntegrasııalyq saıasaty barysynda ótken jyldarda, tutastaı alǵanda, bizdiń ekonomıkamyzdyń álemdik sharýashylyq baılanystarǵa tartylýyn keńeıtý úshin asa mańyzdy quraldar qalyptastyryldy. Solardyń negizinde bizdiń óndirýshi­lerimizdiń úlken óńirlik naryqtarǵa enýine, sondaı-aq, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqta kedendik jáne ımporttyq-eksporttyq resimderdi ońtaılandyrýǵa qol jetkizý kerek. Almatyda qarjy ortalyǵyn qurý úderisi joǵary serpinge ıe bolýy tıis. Bul jerde Almatynyń arnaıy mártebesin zańnamalyq bekitý mańyzdy.  

4. Bolashaǵy birtutas ult

О́tken jyldarda Qazaqstan turaqtylyqty saqtaý men qoǵamdyq kelisimde aıtarlyqtaı tabystarǵa jetti. Qazaqstan Konstıtýsııasy násildik, etnostyq, dinı jáne áleýmettik qatys­tyly­ǵyna qaramastan, barlyq azamat­tardyń quqyqtyq teńdigine kepildik beredi. Qazaqstandyq birtektilik azamattyq qaǵıdatyna negizdelýi tıis. Osyndaı jaǵdaıda birtektilik ornyqty jáne tabysty memlekettiń eń senimdi irgetasy bolady. Ár azamat eldiń tabysy onyń óziniń de tabysy ekenin sezinýi tıis. Qazaqtarǵa memleket quraýshy ult retinde erekshe jaýapkershilik júkteledi. Qazaqtar qazaqstandyq birtektilikti qalyptastyrýǵa mańyzdy yqpal jasaýy kerek. Tilderdiń úshtuǵyrlylyǵyn – qazaq, orys jáne aǵylshyn tilderin damytý – qoǵamdy toptastyrýdyń, onyń básekege qabilettiligin arttyrýdyń kepili. Bizdiń basty maqsatymyz – qazaq­standyqtardyń jańa jalpyulttyq mu­rattar men qundylyqtardy – quqyqtyń ústemdigin, jeke menshikti qorǵaýdy, memlekettik dástúrlerdi, qazaqstandyq qundylyqtar men táýelsizdik jyldaryndaǵy tabystardy ózderiniń etnostyq minez-qulyq modelderinen joǵary qoıýyna qol jetkizý. Barlyq qazaqstandyqtar úshin qazaq­standyqtyń boıynda azııalyqtyń da, eýropalyqtyń da jaqsy qasıetterin shynaıy súzgiden ótkizetin eýrazııalyq ıdeıasy biriktirýshi bolyp tabylady. Memlekettiń konstıtýsııalyq akt taqy­lettes asa mańyzdy qujaty re­tinde resim­delgen Máńgilik El ıdeıasy jalpy­azamattyq qundylyqtar júıesi qatarynda kórinýi tıis. Mektepterde búkilqazaqstandyq Máńgilik El ıdeıasynyń qundylyqtaryn oqytý baǵdarlamasyna engizý qajet.  

5. Ashyq jáne halyqqa esep berýshi memleket

Qazaqstan qoǵamy ózgeristerge kezeń-kezeńimen beıimdelip keledi. Bul – bizge ishki qarama-qaıshylyqtardyń ýshyǵýyna urynbaı, saıası turaqtylyqty saqtaýǵa múmkindik beretin mańyzdy faktor. Kóptegen elderdiń tájirıbesi kórsetip otyrǵanyndaı, «áýeli – qýatty memleket pen ekonomıka, sodan keıin – saıasat» qaǵıdatyn buzý apattarǵa, qoǵamnyń kúıreýine alyp barady. Ondaılardyń bireýlerinde saıası rejimderdiń turaqsyzdyǵy oryn alsa, ekinshilerinde ekonomıka kúırep, janjaldar, tipti, azamat soǵystary paıda bolady. Sondyqtan qazir memlekettik basqarý men ekonomıkalyq damý salalarynda ınstıtýsıonaldyq reformalardy aıaqtap, tek sodan keıin ǵana demokratııalandyrý boıynsha birqatar mańyzdy sharalar qabyldaý mańyzdy. Reformalardyń «4+1» formýlasy boıynsha taktıkasy utymdy. Barlyq tabysty memleketter naq osyndaı joldan ótken. Mundaı dáıektilikti saqtaý memleketti saıa­sı turaqsyzdyq qaterine uryndyrmaı jańǵyrtýdyń jalǵyz joly ekenin atap ótken jón. Birinshiden, memlekettik organdar basshylary eseptiliginiń jumys tájirıbesin keńeıtý kerek. Ekinshiden, sheshim qabyldaý úderisiniń móldirligin qamtamasyz etý qajet. Azamattar joǵary memlekettik organdar sheshim qabyldaıtyn úderisterge «ashyq úkimet» tetigi arqyly belsendi tartylýy tıis. Buǵan Jarııa aqparattarǵa qoljetimdilik týraly jańa zań negiz bolady, aldymyzda ony daıyndap, qabyldaý mindeti tur. Memlekettik organdar men ákimder janyndaǵy qoǵamdyq keńesterdiń rólin kúsheıtý mańyzdy. Úshinshiden, azamattyq bıýdjettendirýdi engizgen jón. Áńgime azamattyq qoǵam ókilderiniń óńirlerde bıýdjet qarjysyn bólýge qatysýy týraly bolyp otyr. Tórtinshiden, shaǵymdaný júıesin nyǵaıtý mańyzdy. Zańnamada azamattardyń memlekettik qyzmetshilerdiń is-qımylyna shaǵymdaný boıynsha múmkindikteri keńeıtilýi tıis. Áńgime ákimshilik ıýstısııa júıesin qurý týraly bolyp otyr. Besinshiden, qoǵamnyń ózin ózi retteýin keńinen engizýdi qamtamasyz etý kerek. Bılik ókilettilikterin azamattyq qoǵam ınstıtýttaryna bere otyryp, memlekettik organdardyń jaýapkershilik aımaǵyn qysqartý qajet. Osy bes baǵyt boıynsha oń nátıjelerge qol jetkizý jaǵdaıyna oraı, jergilikti atqarýshy organdar saılanbalylyǵynyń jańa júıesi jónindegi máseleni sheshýge bolady. Bizdiń erekshelikterimiz ben dástúr­lerimizdi esepke ala otyryp, Prezıdent, Parlament jáne Úkimet arasyndaǵy bılik ókilettilikterin qaıta bólýdi qarastyratyn konstıtýsııalyq reforma kezeń-kezeńimen júrgiziletin bolýy tıis. Osylaısha, bes ınstıtýsıonaldyq re­for­manyń árqaısysy – el úshin orasan zor synaq. Onyń ústine bul – qarjylaı shyǵyn men kásibı basshylyqty talap etetin kúrdeli jumys. Mundaı reformalardyń tabystylyǵyna tek bılik pen halyqtyń berik erik-jigeriniń arqasynda ǵana qol jetedi. Álemdik tájirıbe kórsetip otyrǵanyndaı, qýatty memleket pen damyǵan qoǵam qalyp­tasýy úshin kóptegen onjyldyqtar – turaqty túrde ilgeri jyljıtyn 40-50 jyl qajet. Usynylyp otyrǵan sharalar qoǵamdyq qatynastar júıesin túbegeıli ózgertedi. Olardy júzege asyrý úshin men Prezıdent janynan Jańǵyrtý boıynsha ulttyq komıssııa qurýdy usynamyn. Ol búkil reformalar keshenin júzege asyrý jumystaryn úılestiretin bolady. Osylaısha, bizdiń aldaǵy jyldardaǵy eń basty mindetimiz – atalǵan BES INSTITÝSIONALDYQ REFORMANY iske qosyp, kezeń-kezeńimen júzege asyrý. Bizdiń ortaq rýhanı kúshimiz ben asqaq maqsatymyz: Máńgilik El! Ol bizdiń HHI ǵasyrdaǵy damýymyzdy progress qýatymen toltyratyn bolady. QYMBATTY MENIŃ QAZAQSTANDYQTARYM! HALYQTYŃ TAǴDYRY – MENIŃ TAǴDYRYM! ÁRBIR QAZAQSTANDYQ OTBASY BAQYTQA JETSE – MENIŃ JEKE О́ZIMNIŃ DE BAQYTQA JETKENIM! MEN ÚShIN BARShA QAZAQ­STANDYQTARDYŃ AShYQ ASPAN ASTYNDA BIR-BIRINE DEGEN SENIM­MEN JÁNE KELISIMMEN О́MIR SÚRIP, EŃBEK ETKENI О́TE MAŃYZDY. ADAMDARDYŃ OSYNDAI NAQTY О́MIRI – MEN ÚShIN EŃ JOǴARY MARAPAT. MEN ÁRQAShAN HALYQ PEN MEMLEKETTIŃ IGILIGI ÚShIN JUMYS ISTEITIN BOLAMYN! MENIŃ О́MIRDEGI BAR MAQSATYM OSY! MEN HALYQTYŃ EŃBEGIM MEN SAIаSATYMA QOLDAÝ KО́RSE­TETININE SENEMIN! MEN ELIM DEGEN BARShA JANDARDY ORTAQ MAQSATQA JUMYLÝǴA, JEŃISKE JETÝGE ShAQYRAMYN! Jarııalaý aqysy OSK arqyly respýblıkalyq bıýdjettiń jáne Qazaqstan Respýblıkasynyń prezıdenttigine kandıdat N.Á.Nazarbaevtyń saılaý qorynyń esebinen tólendi.