Ústimizdegi jyldyń 1 shildesinde bastalatyn jańa qarjy jylynda Lýızıana shtaty bıýdjetiniń tapshylyǵy 1,6 mıllıard dollardy quraǵaly tur. Shtat bıligi bıýdjet búıirin shyǵarý úshin qoldan kelgen barlyq sharalardy jasasa da problema sheshim tabar emes. Moody′s Investors Service jáne S&P reıtıng agenttikteri sheneýnikter bıýdjet turaqtylyǵyn qamtamasyz etpese, Lýızıananyń nesıe reıtıngisin tómendetetinin málimdedi.
О́tken jumada Lýızıana shtaty bıylǵy jyly alǵash ret bırjaǵa 335 mıllıon dollar quraıtyn qaryz aksııalaryn shyǵardy. Birqatar qundy qaǵazdar boıynsha nesıe shyǵyndary eki esege deıin ósip ketti. Sarapshylardyń aıtýynsha, bılik shuǵyl túrde bıýdjettiń shyǵyndaryn azaıtýy kerek. Tyǵyryqtan shyǵatyn basqa jol joq. Bıýdjetke túsetin kiristerdiń kúrt azaıýy munaı baǵasynyń tómendeýimen tikeleı baılanysty bolyp otyr. Munaı jáne gaz satýdan túsetin tabys bıýdjettiń barlyq tabysynyń 13 paıyzyn quraıdy. Al, 2014 jyly munaı baǵasy 40 paıyzǵa deıin tómendep ketti. Sondyqtan óńir bıligi bıýdjettiń áleýmettik shyǵyndaryn kúrt azaıtýǵa májbúr bolmaq. Bul rette eń basty zardap shegetin joǵary bilim berý salasy bolmaq.
Amerıkanyń maqtaýly ekonomıkasy barǵan saıyn kúrdeli problemalar shyrmaýyna oralýda. Associated Press agenttiginiń derekteri boıynsha aldaǵy qarjy jyly Amerıkanyń 22 shtatynyń bıýdjetteri tapshylyqqa urynady. Bul óz kezeginde jalpy el ekonomıkasynyń turaqtylyǵyna nuqsan keltiredi. «Ekonomıka ósimi birshama kóterilgen qazirgi ýaqytta bıýdjet tapshylyǵy osyndaı aýqym alyp otyrǵanda, ekonomıka ósimi tómendeıtin bolashaqta bul óńirlerdiń bıýdjeti qandaı kúıde bolmaq?» deıdi belgili nesıelik sarapshy Gabrıel Petek.
Salyq jınaýdaǵy toqyraý ekonomıkanyń barlyq salasyna salqynyn tıgizýde. Jumysshylardyń jalaqysy da tómendep barady. Turǵyndardyń tapqany barǵan saıyn ósip otyrǵan densaýlyq saqtaý jáne bilim berý salalarynyń aqysyn jaba almaıdy. Turǵyndardy jumyspen qamtý máselesinde de qordalanǵan kemshilikter jeterlik. Sońǵy 6 jyl ishinde turǵyndardy jumyspen qamtý máselesi daǵdarysqa deıingi dárejege jete almaı keledi.
Alabama shtatynda bıýdjet tapshylyǵy 290 mıllıon dollardy qurap otyr. Jaqyn arada shtatta bıýdjetti ońtaılandyrý maqsatynda jedel sheshimder qarastyrylmasa, bul óńir tolyq toqyraýǵa ushyraıdy, deıdi dýaly aýyz sarapshylar. Jaǵdaı týra osylaı jalǵasatyn bolsa, endi biraz ýaqyttan keıin sot organdarynda sheshimderdi tıisti oryndaryna jóneltýge qajetti qarjy da bolmaı qalýy múmkin. Halyq sanaǵyn júrgizý bıýrosy málimetinshe, 2014 jyly jalpy bıýdjet túsimi basqa jyldarǵa qaraǵanda 2,2 paıyzǵa ósken. Alaıda, 17 shtatta salyq kiristeri óte tómendep ketken. Máselen, Alıaskada ótken jyly bıýdjetke túsetin qarjy birden 1,7 mıllıardqa tómendegen. Al, Illıonoıs shtatynda aldaǵy qarjy jyly bıýdjet tapshylyǵy 6 mıllıard dollardy qurap otyr. Kanzas shtatynda tabys salyǵynyń azaıtylýyna baılanysty bıýdjetke túsetin túsim kúrt tómendegen. Saıası bedel alý maqsatynda tabys salyǵyn azaıtý sharasy shtattyń nesıe reıtıngisin tómendetkenine qaramastan Kanzas gýbernatory Sem Braýnbek bul qadamdy durys dep sanaıtyndyǵyn málimdedi. Bıýdjetke túsetin tabys salyǵynyń azaıyp ketýi óńirdegi birqatar mektepterdiń jabylyp qalýyna sebep boldy. Respýblıkashyldardyń pikiri boıynsha, salyqty bulaı tómendetý ekonomıkaǵa opa bermeıdi. Sondyqtan, mundaı sharalardy jan-jaqty zerttep baryp qoldanysqa engizý kerek. Kanzas shtatyndaǵy tabys salyǵyn azaıtý sharasynyń saldarynan bıýdjet túsimi 800 mıllıon dollarǵa deıin kemidi. Aldaǵy ýaqytta AQSh bıligi bıýdjetteriniń búıiri kúrt túsip ketken shtattardy qutqarý úshin Eýropalyq odaqta júzege asyrylǵan sharalardy qoldana bastaýy kerek sııaqty.
