BALA QUMAR OIYNNYŃ QURYǴYNA TÚSPESIN

Oıynnyń qaısysy bolmasyn adamdy árqashan rahat sezimge bóleıdi, serpiltip, dem aldyrady. Oıyn balasyna qarap otyrsań, bir oıyndy ábden jalyqqansha oınaıdy da, ýaqyt óte kele basqa oıyn túrin taýyp alady. Al, biz sóz qylǵaly otyrǵan oıyn avtomat­ta­ry­nyń áseri kerisinshe, adamdy jalyqty­rý­dyń ornyna ózine eliktire túsedi. Iá, bul oıyndy oınaǵannan keıin keıbir adamdar óz­de­rin toqtata almaı­tyn jaǵdaıǵa jete­tin kórinedi. Tipti,... qaı­sibir eresek adam­dar da bar tap­qan taıan­ǵanyn osy oıynǵa salyp, úıdi de, kúıdi de umytyp, máńgirip qalatynyn estip jatamyz. Ras, oıyn avtomattaryna kóbine jas jetkinshekter ba­ra­dy. Alǵashynda qyzyǵýshy­lyq­pen oınap kórgen olar kele-kele qumarlanyp, qyzyǵa túsetin kórinedi. Sóıtip ata-anasynyń jolyna, tamaǵyna dep bergen bar aqshasyn taǵy da oıyn avtomatyna jumsaıdy. Osydan baryp bala boıyna aldaý, arbaý, ótirik aıtý sııaqty qasıetterdi sińire bastaıdy. Tipti ata-anasynan aqsha urlaýdy ádetke aınaldyrsa kerek. Al keıin ony ózgelerden tartyp nemese urlap alýǵa da barady. Mamandardyń aıtýy boıynsha, qumar oıyndarǵa degen qushtarlyq psıhologııalyq turǵyda artta qalýshylyq dep esepteledi. Medısına men psıhologııada muny kádimgi aýrýdyń bir túri dep esepteıdi jáne ony lýdomanııa dep ataıdy. Kún uzaqqa oıyn avtomattarynyń aldynan turmaı, nár tatpaǵan balalar júrek, qan tamyr aýrý­laryna da jıi ushyraıdy eken. 2007 jyly 12 qańtarda Qa­zaq­stan Respýblıkasynyń “Oıyn bıznesi týraly” Zańy qabyldan­ǵa­ny kópshiligimizge tanys. Osy zańǵa sáıkes oıyn zaldary jaby­lyp, Qazaqstannyń tek eki je­rinde arnaıy zonalar – Almaty oblysyndaǵy Qapshaǵaı men Bý­ra­­baıǵa kóshti. Osy zań kúshine en­geli úsh jyl bolsa da, zańsyz ju­mys istep jatqan oıyn zal­da­ry áli kúnge baryn da estip júr­miz. Jýyr­da ǵana Qostanaı qa­la­syndaǵy Ǵ.Qaıyr­bekov kóshesin­de­gi “Merkýrıı” dúkenindegi oıyn zalynan 14 oıyn avtomaty tabylǵanyn da baspasóz betinen oqydyq. Osyǵan uqsas oqıǵa Soltústik Qazaqstan oblysynda da oryn alǵan. “Aýyl sharýa­shy­lyq tehnıkanyń qosal­qy ból­shek­teri” degen búrkenshik atpen zań­syz túrde jumys istep kelgen alaıaq­tar ustalypty. Tárkileý ba­rysynda tabylǵan 25 oıyn av­to­maty joıylǵan. Osy istiń basy-qasynda júrgen adam astanalyq 45 jastaǵy áıel ekeni de anyq­tal­ǵan. Elimizdiń iri qa­la­larynda oryn alǵan oqıǵalar zańsyz ári jasyryn túrde ju­mys istep jatqan oıyn klýbtarynyń áli de bar bolýy múm­kin degen bol­jamǵa ıtermeleıdi. Tipti Astana qa­lasyndaǵy “Jasy­baı” qonaq úı keshe­ninde syrtyna bı­lıard dep jazyl­ǵa­nymen, biraq ishinde oıyn avto­mat­tary turǵanyn da quqyq qorǵaý sala­synyń qyzmetker­leri ashyp otyr. Atalǵan fakti­ler­diń bári jasyryn túrde ju­mys istep jatqan oıyn zalda­ry­nyń áli de bar ekenin jáne odan balalardy qorǵaý basty nazarda bolý kerektigin kór­se­tedi. Son­dyqtan balalary­ńyz­dyń júris-turysyna basa nazar aýdarǵan durys sııaqty, ásirese, onyń qaıda baratynyn, ne is­tep, kimmen birge júrgenin, tip­ti ózin-ózi qalaı ustaıtynyna da kóńil bólgen artyq emes. Sebebi, mundaı jaǵdaıda bala óz dostarymen aralasýdan da qalyp, eshteńege qulshynysy bol­maı, esil-derti oıyn avtomat­taryna aýady deıdi mamandar. Ejelgi grek fılosofy Demo­krıt: “Oıynnyń eliktirge­nine qarsy tura almaǵan adam baqytty bo­la almaıdy” – dese, atamyz qa­zaq “Asyq oınaǵan azar, dop oı­naǵan tozar” dep beker aıt­pa­ǵan. Jastarymyz oıyn avtomat­ta­rynyń qurbanyna aınalyp, azyp ketpesin desek, sol jolda bá­rimiz birigip, jumyla kúres júrgizeıik. Áspet ÁBDIREShOVA, SQMÝ stýdenti. JAINAP JÚRSIN JÚZIŃIZ Gúl óte názik ósimdik ekenin bárimiz bilemiz. Sondyqtan da ol jaıqalyp ósý úshin oǵan bap pen erekshe kútim kerek. О́z babynda ósken gúldi kútip, baptamasańyz ol solyp qalady. Adam terisi de týra gúl sııaqty. Oǵan da kútim kerek. Búgingi kúni tolyp jatqan sulýlyq sa­lon­dary da sol úshin qyz­met atqarady. Alaıda onyń qyzmetine jú­ginýge barsha qyz-kelinshekterdiń múmkindigi kele de ber­meı­di. Sondyqtan biz búgin betti sulýlyq salon­dary­na barmaı-aq, úıde júrip-aq, kúndelikti tirligińizdiń arasynda kútýge bolatynyn eskerte otyryp, árbir áıeldiń tońazyt­qy­shy­nan tabylatyn azyq-túlikten-aq bet kúti­mine arnalǵan tamasha maskalar men kremder jasaýǵa bolatynyn eske sala otyryp, onyń birneshe túrin nazarlaryńyzǵa usynamyz. Jaz maýsymynda betińizdi aǵartatyn krem jasaý úshin bir staqan sútti qaınatasyz da, onyń ústine úkkishten ótkizilgen qııardyń bireýin salasyz. Qaınaǵan sútti sýyǵannan keıin tońazytqyshtaǵy arnaıy muz salǵyshqa quıyp, qatyrý kerek. Sodan keıin kúnine bireýin alyp betińizge jaǵyp otyrasyz. Bul qarapaıym tásildi udaıy qoldansańyz, terińizge óń kirip, jasara túsetinine senim mol. Qol jetimdi azyq-túlikten jasaýǵa bolatyn taǵy bir maskanyń túri bar. Ol úshin sizge bir jumyrtqa, bir shaı qasyq as sodasy, aıran, bir qasyq suıyq maı jáne sondaı mólsherde bal qajet. Osy atalǵandardyń bárin jaqsylap aralastyryp, betińizdiń ájimderin joıýǵa arnalǵan maska daıarlaısyz. Daıyndalǵan maskany kúnine bir mezgil jaǵyp, eki-úsh apta boıy úzbeı qoldansańyz, bet terińiz árlenip, aıtarlyqtaı oń nátıje berýi múmkin. QURBYM, SAǴAN AITAM... Halyq túsinigi boıynsha, tekti jerdiń qyzy ádepti, kórgendi, ınabatty, qıynshylyqqa tózimdi bolyp kelýi tıis. Soǵan oraı, qyzdyń ata-anasy da ósken ortasy men ata-anasynyń artynan jamanat sóz ergizbeýin onyń qulaǵyna quıatyn. Sol sebepti babalary­myz “Aıaǵyn kórip asyn ish, sheshesin kórip qyzyn al” dep ósıet qaldyrǵan. Munyń barlyǵy da ótken zamandaǵy ata-babalarymyzdyń túsinigi bolatyn. Endi búgingi tańdaǵy qyzdarymyzdyń qandaı bolyp bara jatqanyn oı eleginen ótkizip kórelikshi. Qazirgi qyzdardyń deni shydamsyz, ashýlanshaq, qıynshylyqqa shydaı almaıtyn álsiz bolyp ketken sekildi. Osy kúnderi tipti er azamattardan aıyrmashylyǵymyz qalmaı bara jatqandaı. Araq-sharap ishýge, temeki tartýǵa áýes qyzdardyń kóptigi bul sózimniń bir dáleli. Iá, búgingi arýlarymyzdyń kópshiligi ádet-ǵurpymyz ben ıslamı qaǵıdalardy ustanǵannan góri, Batystyń sánin qýyp, ashyq-shashyq júrýge bet burǵan. Qasıetti Quranda “Islamnan burynǵy qylyqtaryńdaı sándenip, dene kórikterińdi kórmege shyǵarýshy bolmańdar” delingen. Áıtse de qazirgi qyzdardyń deni denesin jalpaq jurtqa jarnamalaýǵa kóshken. Tipti aǵa býyndy aıtpaǵanda, keıbir qurbylarymyzdyń kıim kıisine, qylyǵyna qarap bizdiń ózimiz de uıalatyn boldyq. Adamnyń ishki mádenıetinen týyndaıtyn boıjetkenge tán sııaqty qasıetter de ekiniń birinde joq desem de bolady. Qyzdarymyzdyń bylaısha ózgerip bara jatýy shamasy tárbıeden bolar dep jobalaımyn. Endeshe, “qyzǵa qyryq úıden tııý” degen sóz naq osy zamanda asa qajet bolyp turǵandaı. Janyńa eń batatyny, búgingi meniń qurbylarym tildi shubarlap sóıleýge, tipti ózge tilde sóıleýge áýes. Baıqaısyz, solardyń basym bóligi ana tilin táp-táýir biledi-aq. Biraq óz tilinde sóıleýdi ar kóredi. Ashyp aıtpasa da, óz tilinen ózge tildi zor tutatynyn baıqatyp alady. Osy men kimdi kemsitip júrmin dep esh oılanbaıdy. Ulttyq namystan jurdaı, óziniń kim ekenin umytqan mundaı jastar óziniń eń sormańdaı jan ekenin, kókirek kózi biteý qýys keýde ekenine, erterek uǵynsa ǵoı, shirkin! Qyzǵaldaq ZULPYHARQYZY, stýdent. “SALAQTAǴAN KINDIGIŃDE SYRǴAŃ-AI” Basqalardan syrt kelbetimen erekshelený úshin búginde jastar túrli qadamdarǵa barady. Bireýleri ózgeshe stılde kıiný nemese shashtaryn túrli túske boıaý arqyly jurt nazaryn ózine aýdarsa, taǵy bireýleri qastaryn, muryndaryn, tipti erinderin tesip, syrǵa, ıaǵnı pır­sıng taǵýdy sánge aınaldyrǵan. Tip­ti, ıyǵyna, beline, arqasyna túrli sý­ret salyp, óz de­ne­sin ózi álemish­tep qoıatyn jas­tar­dy kórgende tań­ǵalmaıtyn boldyq. Tarıhqa kóz salsaq, tatýaj ben pır­sıng­ti myńdaǵan jyldar burynǵy adam­da­ry qoldanǵan eken. Al keıbir kóne taı­palar jazalanǵan adamdy masqaralaý úshin osyndaı tańba salatyn bolǵan. Endi, mine, búginde jastar buǵan basqa qyrynan, ıaǵnı sándik, ádemilik retinde qaraıtyn boldy. Alaıda  terige tatýaj da, pırsıng te keri áser etip, den­saý­lyqqa aıtarlyqtaı qaýip tóndiretinin bireý bilse, bireý bilmeıdi. О́ıtkeni, onyń saldary ómirge qaýip tóndiretin aýrýlarǵa  ákep soǵýy ábden múmkin. Tatýırovka – bul teridegi sýret. Teri­ni piskilep tesý arqyly oǵan boıaý jaǵyp, sýret salady. Mundaı sýret sýmen jýyl­maıdy jáne teriden óshpeıdi. Tatýı­rov­kanyń ýaqytsha jáne ómir baqı saq­tala­tyn túri bar. Onyń bári terige engiziletin boıaýdyń hımııalyq quramyna baılanysty. Pırsıng – jastardyń kópshiligi oılaǵandaı, kosmetıkalyq prosedýra emes, bul terini tesý arqyly oǵan túrli áshekeıler taǵý úshin jasalatyn kádimgi ota (operasııa). Pırsıngti buryn qulaqqa taǵý keńinen jaıylǵan bolsa, sońǵy jyldary qasyna, murnyna, ernine, tipti, odan da soraqysy – kindigine salaqtatyp syrǵa taǵyp alǵan qyzdardy jıi kóretin boldyq. Erteńgi kúni ana atanar bul qyzdardy bolashaq alańdatpaıtyn syńaıly. Áıtpese esi bútin adam bulaı jasamas bolar. Pırsıng te, tatýırovka da adam terisine zaqym keltiredi, sondyqtan oǵan baratyndar óz densaýlyǵyna nemquraıdylyqpen qarap, saý bastaryna  saqına tilep alady.  Mamandardyń aı­týy­na qaraǵanda, terini tesýdiń salda­ry­nan (eger de qu­raldar taza bolma­ǵan jaǵdaıda) adam denesine ınfeksııa enip, SPID, gepa­tıt, týberkýlez sııaq­ty aýrýlarǵa shaldyǵýy múmkin. Tipti, tatýaj jasaǵan kezde boıaýdyń terige allergııalyq áser berýi de ǵajap emes. Sol sııaqty pırsıngtiń áserinen, naqtyraq aıtsaq, nıkel men kobalttan jasalǵan áshekeıler de allergııa berýi yqtımal. Pırsıngtiń qurbanyna aınal­ǵandardyń ishinde eń keń taraǵan prob­lema – jaranyń irińdeýi desek, onyń aıaǵy qaterli isikke aparyp soǵatynyn da umytpaǵan jón. Tatýajdy da ómir boıy kún sáýlesinen qorǵaý kerek. Qarap otyrsańyz, qyzyǵynan shyjy­ǵy kóp pırsıng pen tatýajdyń adam aǵza­syna tıgizer zııany orasan zor. Alaıda biz sol jaǵyn eskere bermeımiz. О́zge el­diń áıteýir bir nársesin talǵamaı qa­byldap alamyz. Ulttyq mentalıtetimizge jat ádetter men qylyqtarǵa boı aldy­ryp, sońynan kesirin tartyp jatamyz. Qulaqty birneshe jerden tesip, denemizge  álemishtep sýret salyp, kindigine syrǵa taqqandardy kórgende osynyń nesi ádemi eken degen oı keledi? Shynynda, búkil deneńdi álem-jálem etip, neshe túrli qubyjyqtardyń sýretin salyp alǵannyń nesi sán?! Osyny túsiner jastar bolsa shirkin! Áspet ÁBDIREShOVA, SQMÝ stýdenti.