ÁIEL ÁLEMI

ANALAR – ULTTYŃ BAILYǴY Qyzylorda oblysy ákiminiń keńesshisi, oblys ákimi janyndaǵy áıelder isteri jáne otbasylyq-demografııalyq saıasat jónindegi komıssııanyń tóraıymy Rahıma Qarjaýbaıqyzy Ahmetova búgingi áıel-ana tirligi jaıly áńgimeleıdi. – Áńgimemizdi oblys ákimi janyndaǵy áıelder isteri jáne otbasylyq-demografııa­lyq saıasat jónindegi komıssııa jumysynyń maqsatynan bastasaq. – Komıssııanyń negizgi maqsaty – ot­ba­sy men áıel, bala múddesin qorǵaý, qoǵam­dy damytýǵa múddeli, progresshil, urpaq bo­la­shaǵyna janashyr, oı-órisi keń áıelderdiń qataryn kóbeıtý. Osy rette oblysymyzda respýblıkada alǵash ret úıden oqylatyn múm­kindigi shekteýli balalarǵa arnalǵan arnaıy “Múmkindigi shekteýli balalardy qashyqtan oqytý” pılottyq baǵdarlamasy ázirlengenin aýyz toltyryp aıtýǵa bolady. Qyzylorda qalasyndaǵy múmkindigi shekteýli 34 balaǵa noýtbýk syıǵa berildi. Barlyǵy ınternet jelisine qosylyp, jyl boıyna tegin paıdalanýǵa múmkindik aldy. Sondaı-aq, balalardyń ómirin jaqsartý maqsatynda balalar jáne sábıler úıinde tárbıelenýden otbasylyq tárbıege kóshirý tájirıbesin respýblıkada birinshi bolyp bastadyq. Qa­zirgi tańda 337 balany 258 otbasy patronat­tyq tárbıege aldy. Patronattyq tárbıege 2009 jyly 98,0 mln. teńge, 2010 jyly 106,7 mln. teńge qarastyrylǵan. Oblystyq komıssııa kópbalaly otbasy­la­ryn, úlgili otbasylaryn marapattaý maq­satynda “Otbasym – maqtanyshym”, “Ákem – asqar taýym, anam – móldir bulaǵym” atty merekelik qabyldaýlardy, “Aq jaý­lyq”, “Analar – ýaqyt pen qoǵamnyń altyn kópiri” atty batyr analarmen basqosýlardy ótkizýdi dástúrge aınaldyrdy. Oblystyq komıssııanyń uıymdasty­rýy­men Uly Jeńistiń 65 jyldyǵyna oraı soǵys jesirlerine áleýmettik qoldaý kórsetý maq­satynda “41-shi jyldyń qalyńdyqtary” atty qaıyrymdylyq aksııasy ótkizildi. Osy rette “Torǵaı Petroleým”, “PetroKazah­stan”, “Qor” munaı kompanııalarynyń qol­daýynyń arqasynda 80 men 91 jas araly­ǵyn­daǵy 35 jesir analarǵa 350 myń teńgeniń kó­leminde merekelik syılyqtar tapsy­ryldy. Otbasynyń tómen turmysy, balanyń tártibi, ata-ananyń paryzy nege azamattan suralmaıdy? Úırengen ádispen barlyǵyna áıeldi tópeleımiz. Bálkim, sondyqtan bolar otbasynyń bedeliniń túsýi de sondyqtan bolar. Zertteýler kórsetkendeı, búgingi jas­tardyń eleýli bóligi batys elderine eliktep tirkelmegen nekede turady. Demografııalyq jaǵdaı nasharlaýda. Kóptegen otbasy jup­tary bir balamen shekteledi. Otbasyndaǵy balalar tárbıesinde ákelerdiń yqpaly azaıdy. Osyndaı kúrdeli máselelerdiń sheshilýine atsalysý oblystyq komıssııanyń mindetteri dep bilemiz. – Elbasymyzdyń tikeleı yqpalymen kóp balaly analarǵa degen qamqorlyq qoly sozylyp ta keledi emes pe?! – Áıel-ana týraly aıtqanda, eń aldy­men ózińiz aıtqandaı, Batyr analardy aýyzǵa alamyz. Betke ustarymyz da – sol analar. Oblysta 8 myńnan astam kópbalaly analar bar, onyń ishinde 4332-si Batyr ana. Olar­dyń arasynda Eń­bek Erleri Shy­rynkúl Qazanbaeva men Sálıma Ju­ma­bekova syndy Batyr analardy biz árqashan maqtan etemiz. Syr eli qashanda kópbalaly otbasy­larynyń berekeli mekeni bolyp eseptelgen. Bul dástúr zamannyń qıyndyqtaryna qaramastan, qazir de saqtalýda. Sońǵy úsh jyl kólemindegi málimetterge zer salsaq, bala týý kórsetkishi eki esege ósken. О́tken jyldyń qorytyndysy boı­ynsha, oblysta 99699 bala ómirge kelipti. Al, ústi­miz­degi jyldyń ót­ken bes aıynda tek Qyzylorda qala­synda ǵana 2484 bala dúnıe esigin ashqan. Olardyń densaýlyǵy, jal­py jaǵdaıy aıtarlyqtaı. Sońǵy kezeńderi analardyń ómirge egiz, úshem ákelýi jıi kezdesýde. Bul kúnderi oblystyń 5 jas ot­basynda úshemder ósip keledi. О́tken jyly egiz bosanǵan analar sany 54 bolsa, bıylǵy jyldyń osy merzimine deıin 15 ana bolyp tur. Úshemder men egizderdiń analarynyń jas shamasy 25-37 jas aralyǵynda. Osy rette, oblys ákimi janyndaǵy áıelder isteri jáne otbasylyq-demografııalyq saıasat jónindegi komıssııa áıelderdiń ómirge urpaq ákelý, densaýlyǵyn saqtaý jóninde túrli aqparattyq-nasıhattyq sharalar, atap aıtqanda, qoǵamdyq tyńdaýlar, dóńgelek ústelder, qaıyrymdylyq aksııalar ótkizedi. – Búginde áıelderdiń bılikke, saıasatqa, kásipkerlikke betburys jasaýy beleń alyp keledi. – Oblystyń memlekettik bılik organ­darynda qyzmet atqaratyn áıelderdiń úles salmaǵy 46 paıyzdy quraǵanmen, olardyń 7 paıyzy ǵana sheshim qabyldaý deńgeıine kóte­ril­gen. Qazirgi tańda eki áıel ǵana aýdan ákim­deriniń orynbasarlary. Jergilikti máslıhat­tar hatshylary arasynda birde-bir áıel joq. Osy sátte kóp nárse áıelderdiń ózderine baı­lanysty bolyp tur. Shyǵys mentalıteti deımiz be, joq, qazaq áıelderine tán uıańdyq deımiz be, áıteýir qazaq áıelderiniń arasynan asa belsendilik tanytyp, bılikke umtylatyn­darynyń sany joqtyń qasy deýge bolady. Qoǵamda, memlekettik bılik qurylymdarynda áıelderdiń kóbirek bolýy, bıliktiń baıypty bolýyna, búgingi qoǵamnyń eskerilmegen, mán berilmeı júrgen problemalarynyń sheshilýine jol ashatyny anyq. Sondyqtan iske jany ashıtyn er-azamattar bilimdi, saıası saýatty, áleýmettik turǵydan alǵanda belsendi áıel­der­diń ósýine úrke qaramaı, kerisinshe, olarǵa qoldaý kórsetse odan qoǵamymyz utpasa, utylmasy anyq. – Sońǵy saýal sizdiń oıyńyzsha, búgingi otbasy, tárbıesinde eskerilmeı jatqan jaıt ne? – Nesin jasyramyz, qazaq otbasynda ata-ana óz balalarynyń sezimderine, jynystyq tárbıesine kóńil bólmeıdi. Bul taqyryp qazaq otbasynda jabyq taqyryp bolyp esepteledi. Esesine, osy máselelerge baılanysty qajetti “bilimdi”, “tájirıbeni” jastarymyz syrttan jınaıdy. Sol sebepten bolar, mahabbat seziminiń qunsyzdanyp ketkeni, otaý qurýda, ómirlik jaryn izdeýde jastarymyzdyń jaýapsyzdyq tanytatyny. Taǵy bir aıta ketetin jaıt, otbasynda ákeniń rólin kúsheıtý kerek. Olaı deıtinim, “Ákeńnen sura”, “ákeń biledi” dep tárbıelep otyrǵan otbasynyń tálimin kórgen qyz erteń erin, ul-qyzyn syılaıtyn bolady. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Erkin ÁBIL. QYZYLORDA. BIZDE DÁRIGER BIR QYZ BAR Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdentiniń Is basqarmasynyń medı­sı­nalyq ortalyǵynyń emhanasy kúndizgi stasıo­narlyq bóliminiń meńgerýshisi, joǵary dárejeli terapevt Aıgúl Ysqaqova eńbegimen alǵys arqalaǵan dárigerdiń biri. Ol Qaraǵandy memlekettik medısınalyq ınstıtýtynyń emdeý fakýltetin bitirgen. Alataý baýraıyndaǵy “Alma­ty”, Kókshetaý óńirindegi “Oqjetpes” shı­pajaılarynda dáriger, bólim meńgerýshisi, bas dárigerdiń orynbasary qyzmetterin atqardy. 2001 jyly Astana qalasyna qonys aýdaryp, Ulttyq ǵylymı medısınalyq ortalyqta eńbek etti. Aıgúl qazaq qyzyna tán ıbaly minezimen, mádenıetti de parasatty qarym-qatynas jasaý arqyly aldyna kelgen adamnyń kóńilin kóterip, jan-júregine jylylyq uıalatady. Aıta ketý kerek, Dáýlet Ilıasov degen naǵa­shy atasy Aıgúldiń kishkentaı kezinde: “Men mal dárigeri bolsam, Aıgúl balam adam emdeıtin dá­riger bolady” dep onyń mamandyq tańdaýyna yqpal etipti. Buǵan qosa anasy Maral Dáýlet­qyzy, naǵashy aǵasy Ábilhakim Aqmaǵambetuly da tanymal dárigerler. Áýletke baq-bereke ákelgen mamandyq Aıgúldi de abyroıǵa bólep keledi. Medısına ǵylymdarynyń kandıdaty dá­rejesin alý úshin ǵylymı jumystarmen aına­ly­syp júrgen izdenýshi. 30-dan astam ǵylymı jumysy men metodıkalyq eńbekteri jaryq kórgen. Kóptegen respýblıkalyq jáne halyq­aralyq konferensııalarǵa qatysyp, ózi zerttep júrgen taqyryp boıynsha sóz sóılep júr. Qa­zaqstan jáne Reseıdiń terapevter men nefro­log­tar assosıasııasynyń múshesi, zapastaǵy ofıser. Qazir Aıgúl Qaırol­la­qyzy jetekshilik jasaıtyn bólimde biliktiligi joǵary mamandar eńbek etedi. So­nyń ishinde tájirıbeli med­bıkeler Maıra Jańbyr­shı­na, Bıbigúl Teńselbaevalar óz isine uqypty qaraıtyn jandar. Atalǵan emhananyń jeke mamandary da emde­lý­shilerge qajetti keńesti be­rip otyrady. Keń de jaryq bólme birneshe bólikterge bólingen. Degenmen, árbir emhananyń kishigirim túıt­kildi máseleleri bolady. Mun­da bólmeniń tarlyq etip turǵany baıqalady. Barlyq emdelýshi úlken bir bólmede jatady, dárigerlerdiń ju­mys orny da osynda. – Bizdiń bólimde mem­le­kettik qyzmetkerler kúndizgi ýaqytta em alady. Sondaı-aq, bul medısınalyq dıagnostıka júrgizýge arnalǵan bólim. Bul jerde emdelýshilerdiń kóktamyryna tamshylatyp dári quıý, bulshyq etke em salý jumystary júrgiziledi. Mem­leket­tik qyzmetkerler úshin óte tıimdi em alý orny. Bir jaǵynan ýaqyt utatyn bolsa, ekinshiden, ekonomıkalyq turǵydan tıimdi. Ári jaýapty qyzmettegi adamdardyń aýrýhanada jatpaı-aq, arnaıy demalys almastan emdelýi úshin uıym­dastyrylǵan. Ár adamnyń densaýlyǵyna baılanysty bir aptalyq ne­mese on kúndik emdelý paıy­zyn belgileımiz. Bizde mý­zyka terapııasy da qolda­ny­lady. Adamdar ári em qabyl­dap jatsa, ekinshi jaǵynan nerv júıesi de tynyǵady, – deıdi A.Ysqaqova. Shynymen de, emhana Asta­nanyń sol jaǵalaýynda ornalasqandyqtan, barlyq memlekettik ákimshilik organ­darǵa da jaqyn. Aıtalyq, qyzmettegi adam keıbir aýrýy­na jeńil-jelpi qarap, emdelmeı júre beredi. Aýrý­hanaǵa jatqysy kelmeıdi. Sondaıda kúndizgi bólim olarǵa kómekke keledi. Bul aýrýdyń aldyn alýmen aına­lysatyn bólim desek, qatelespeımiz. Kún saıyn 35-40 adam bir ýaqytta kelip, emin alyp turady. Olar dárigerlerdiń qyzmetine qurmetpen qaraıdy. Boıyna qýat alǵandar aq jeleńdi abzal jandarǵa árdaıym alǵys aıtyp, rızashylyqtaryn bildirip júrgenin aıta ketkenimiz jón. Aıbatyr SAMYǴOLLAULY, jýrnalıst. ASTANA BAQYT DEGENIMIZ – BALANYŃ KÚLKISI deıdi 38 jasynda “Altyn alqa” ıegeri atanǵan ustaz-ana Áıel-ana baqyty degen uǵym jıi aı­tylady. Osy sózdiń jalpy maǵynasyna oı jibersek, onyń ushy-qıyryna jete al­masyń anyq. Bul “Baqyttyń” belgili for­mýlasy, túri men sıpaty joqtyǵynan bolar. Demek, ony aıtý bar da, túsiný men túısiný jaǵy basqa. Taǵdyrdyń syı­y­­men ómir súrý, onyń qıyndyǵy men qy­zyǵyn kórýdiń ózi de baqyt ekenin kóbine bile bermeımiz. Paıǵam­bary­myz­dyń hadıs­terinde pendeniń taqýalyǵy, ómirge degen qushtarlyǵy, bir-birine de­gen adamı bıik qasıetterimen ólshenetini aıtylǵan desek, Gúlmıra Imanǵalıeva sha­ńyraǵyn shattyqqa bólegen on bir shy­raǵynyń ortasyndaǵy ár saǵatyn ba­qytqa balaıdy, eshbir ıgiliktermen ólshemeıdi. Qos burymyn sándep órip, arman qýǵan jastyq shaǵy búgingideı esinde. Pan­fılov aýdanyndaǵy Qońyróleń orta mektebin úzdik aıaqtaǵandaǵy armany da asqaq edi. Birden QazMUÝ-niń zań fa­kýltetiniń keshki bólimine oqýǵa qabyl­danyp, qara qyldy qaq jarǵan zańger bolý úshin stýdenttik kúnderin bastaǵan. Qy­zynyń erteńgi kúnine alańdaǵan keıýa­na túngi oqýdy qalamady. Anasy­nyń degenine kóngen ol kelesi jyly taǵy da baǵyn synaý úshin aýylǵa qaıta oralady. Taǵdyr degen jazylmaǵan kitap. Sol kezde ómiriniń basqa arnaǵa burylatynyn Gúlmıra úsh uıyqtasa da oılamapty. Sarytóbelikter de onyń alǵan betinen qaıtpaıtyn ótkirligine, eńbekqorlyǵyna senip “Túbinde osy qyzdan jaqsy maman shyǵady” dep senim artqanyn da áli kúnge aıtady. Jaqsyǵa kim kóz salmaǵan. Qyzǵa syrtynan qyzyqqan cheshen jigiti Sýlaıman ony alyp qashyp, shańyraǵyna kelin ǵyp túsiredi. О́zge otbasynyń tabaldyryǵyn attaǵan onyń aldynda eki tańdaý – biri úıi­ne qaıta oralý, ekinshisi túsken shańyraǵy­nyń tútinin túzý shyǵarý. Qazaq qyzynyń ıbalyǵy men tabaldyryq attaǵannan keıin­gi jaýapkershiligin sezingendikten, ózge ult ot­basyndaǵy onyń ómiri osylaı jalǵasypty. Qýǵyn-súrginniń qurbany bolyp, qa­zaqtardyń qonaqjaılylyǵy arqasynda sarytóbelikterge baýyr basqan atasy Ha­san­nyń ultymyzǵa degen erekshe yqylasy men tilimizge degen qurmetin sezine otyryp, otbasyndaǵy áıel qaýymyna degen talappen keıbir qatań salt-dástúrdi jeńip, bir kezderi aldyna qoıǵan maqsatyna jetý úshin talpynǵan. Osylaısha ómirge sábı ákele júrip, Jarkenttegi pedagogıkalyq ýchılısheniń mektepke deıingi bólimin bitirip, eńbekten de qol úzbeıdi. Jas kelinshek bilimin odan ári jetildirý maqsatynda Almatydaǵy Qyzdar peda­go­gı­kalyq ýnıversıtetine 1991 jyly syrttaı oqýǵa túsip, 1997 jyly otbasyna jetinshi balasy kelgende dıplom alǵan ol jas urpaq tárbıesine belsene aralasyp, tájirıbesin odan ári tolyqtyrady. – Baqytty – balalarymnyń deni saý, jaqsy bilim alyp, qoǵamnan óz ornyn tapqanymen ólsheımin. Elimizde kóp balaly analarǵa barlyq jaǵdaı jasalǵan. Soǵan oraı olardy eńbekqor, kishipeıil etip, adaldyqqa tárbıeleý ata-anaǵa úlken mindet júkteıtinin bilemin. Tuńǵyshym Mılana Taldyqorǵan qalasyndaǵy Ilııas Jansúgi­rov atyndaǵy ýnıversıtettiń psıhologııa fakýltetinde, ulym Rýslan Jarkenttegi gý­manıtarlyq-tehnıkalyq kolledjdi bitirip, eńbek jolyn bastady. Dıanam Almaty Qyzdar pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń bıo­logııa fakýltetine grantpen oqýǵa qabyldanyp, bilim alýda. Naıatym medı­sı­nalyq kolledjde, Zelimhan №18 kásip­tik mektepte dánekerleýshi mamandyǵyn ıgerýde. Bári de oqýda ozat. Olarǵa óz elin súıip, onyń jarqyn bolashaǵy úshin eńbek etý qajettigin túsindiremin. Otba­symyzda bir-birimizben qazaqsha sóılesip, memlekettik tildi olardyń jetik meń­gerýi­ne erekshe nazar aýdarýdamyz, dedi ustaz-ana. Iá, aıtsa aıtqandaı, 38 jasynda on bir balanyń anasy bolǵan Gúlmıra talaı qıyndyqtarǵa kezdesip, boıyndaǵy jiger­liligi arqasynda baqyt degen sózdiń shýa­ǵyna shomylyp keledi. “Altyn alqaly” ana oblys ákimi Serik Úmbetovke jaǵ­daıyn aıtyp hat joldasa, másele oń she­shilip, Jarkent qalasyndaǵy kommýnal­dyq páterden keń, ári jaryq baspana alýyn ol ómirdegi úlken qýanysh dep qa­byl­dapty. Sonymen qatar basqa da áleýmettik qajettilikter sheshimin taýyp keledi. “Altyn alqaly” ana qazirgi kezde №6 mektep-ınternatta orys tili men ádebıetinen sabaq beredi. Ustaz shákirt júregine jol taýyp, árdaıym olardyń ortasynan tabylýda. Ár balanyń ómirge degen kózqarasynyń qalyptasýyna qosyp júrgen ananyń, ustazdyń úlesi de mol. Sonymen qatar, ol balalarynyń baqyty úshin kezdesken qıyndyqtardy jeńip, aldaǵy kúnderine úlken úmitpen qaraıdy. Baqyt degen kıeli sózdiń maǵynasyn tereń túsinip, ony óz ómirimen baılanystyrady. Ár adamnyń janynda kúndelikti birge júretin shýaqty shaǵy bolatynyn ózgelerge jetkizýdi ótinedi. Áıel qaýymynyń qolyndaǵy bereke men birlik birikkende baqytqa balanatynyn da jasyrmaıdy. Kúmisjan BAIJAN, Almaty oblysy.