О́RELI ELDIŃ О́RKENIETTI JOLY

Álem jáne Qazaqstan Shveısarııada ótetin Parla­ment­ter spıkerleriniń 3-shi Búkil­álemdik konferensııasyna qatysý úshin Senat Tóraǵasy Qasym-Jomart Toqaev bastaǵan: quramyn­da májilis depýtaty Baǵıla Baı­maǵanbetova men senator Orynbaı Rahmanberdıev bar qazaqstandyq delegasııa senbi kúni keshkisin Jeneva qalasyna ushyp keldi. Atalǵan sharanyń munda ótýi tegin emes. О́ıtkeni, bul qala Shveısa­rııanyń ekinshi astanasy sanalady. Ushaqtan tómenge kóz salsańyz, aınala taýlar men óńdelgen jazyq­tardy jáne aǵyp jatqan ózenderdi kózińiz shalady. Negizinen eldiń fransýzdar kóp shoǵyrlanǵan bó­li­gindegi ákimshiliktik ortalyǵy sa­nalatyn Jeneva kantony Shveı­sa­rııanyń iri qalasy. Shahar Rona ózeniniń Jeneva kóline quıar saǵa­synda ornalasqan. Aǵysy qatty jerden typ-tynyq kólge qaraı se­rýendetetin kóptegen shaǵyn keme­ler men qaıyqtar jaǵajaıdan eldi mingizip alyp, jaǵalaý boıymen jaılap jyljıdy da otyrady. Jek­senbi kúni barlyq saýda oryn­dary jabyq bolatyndyqtan, qala turǵyndarynyń kópshiligi osynda kelýdi unatady eken. Shveısarııa­lyq­tar tarapynan Leman atalyp ketken Jeneva kóliniń uzyndyǵy 72 shaqyrymǵa sozylsa, eni 13 sha­qyrymǵa jaıylyp jatyr. Sý qoı­masynyń ortalyǵyna taman qalaǵa erekshe kórik beretin “Je Do” burqaǵy sýdy 145 metr bıiktikke atqylaıdy. Jaǵajaıda saıabaqtar, kafeler men restorandar kópshi­lik­ti qushaq jaıa qarsy alýda. Móldir de taza sýy, shaǵala, úırek jáne aqqý sııaqty qustary bar ózenniń jaǵasynda júrý shynymen de janǵa jaqsy áser qaldyrary aıtpasa da túsinikti. О́ziniń saýda jáne ónerkásip oryndarymen belgili bul qalada birqatar halyqaralyq uıymdar oryn tepken. Atap aıtqanda, munda Birikken Ulttar Uıymynyń bólim­shesi, sondaı-aq Búkilálemdik den­saý­lyq saqtaý uıymynyń, Halyq­ara­lyq eńbek uıymy, Búkilálemdik saýda uıymy, Búkilálemdik meteo­ro­logııa uıymy, Halyqaralyq elek­trobaılanys uıymy, Búkil­álem­dik ıntellektýaldy menshik uıy­my, Parlamentaralyq odaq, Halyqaralyq Qyzyl Krest, Jeneva assosıasııasy jáne ózge de qurylymdardyń shtab-páterleri ornalasqan. Tarıhqa júginsek birinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin Jenevada halyqtar arasyn­daǵy yntymaqtastyqty jáne beı­bitshilik pen qaýipsizdikti saqtaýǵa tıis Ulttar Lıgasy qurylǵany belgili. Alaıda ol ózin aqtamaǵan­dyqtan ekinshi dúnıejúzilik soǵys aıaqtalysymen 1946 jyly BUU quramyna ótkeni bar. Keltterdiń baıyrǵy turǵylyq­ty jeri sanalatyn bul óńir Rım ımperııasynyń, odan qalsa frank­ter men býrgýndardyń qol astynda boldy. Bizdiń dáýirimizge deıingi I ǵasyrda ataqty Iýlıı Sezar bul shahardy “sıvıtas” – aýmaqtyń bas­ty qalasy dep ataǵan eken. 379 jyly qazirgi eldi meken orny al­ǵashqy epıskoptyń rezıdensııasy bolsa, býrgýndardyń jaýlap alýy­nan keıin Jeneva – Býrgýn korol­diginiń astanasy bolyp tabyldy. Al 534 jyly bul qala frankterdiń qol astyna ótkenimen, 1032 jyly ol Germanııanyń shebinde qalyp qoıdy. HIV ǵasyrdyń aıaǵy men XV ǵasyrdyń basynda Jeneva óziniń saýda oryndarymen áıgili edi. Mun­da Italııa, Fransııa, Germa­nııa­dan kóptegen saýdagerler aǵy­lyp kele bastady. Sonymen qatar shahar óziniń nesıe-banktik ope­ra­sııalardy sátti jasaıtyn ortalyq­qa aınaldy. Qazirgi kúnge deıin álemniń kóptegen damyǵan elderi, tipti TMD elderiniń birazy óz qar­jylaryn osyndaǵy qundy qaǵaz­darǵa salyp keledi. Bul olardyń qarjylarynyń qupııa saqtalýyna jáne ózge elderge ınvestısııa retinde quıylýyna oraı qunynyń joıylmaýyna múmkindik týǵyzyp otyr. Máselen, turǵylyqty halqy 2,5 myńnan aspaıtyn Lýgano qalashyǵynda 300 bank, kapıtal salý jónindegi agenttikter men qarjy qoǵamdary bar kórinedi. Jeneva sondaı-aq áıgili kólik joldary toraptarymen, ózen boı­yn­daǵy porttarymen jáne ataqty Kýantran áýejaıymen kópshilikke aıan. Munda ónerkásip óte myqty damyǵan. Naqty mehanıka, zerger­lik buıymdar, stanok pen elektro­tehnıkalardy jasaý jaqsy jolǵa qoıylǵan. Bir kezderi katolıktik el­derden protestant mıgrant­tar­dyń osynda aǵylyp kelýimen zer­ger­lik buıymdar men saǵat jasaý isi qatty qarqyn alǵan eken. 1574 jyly munda 16 sheber ter tókse, ýa­qyt óte kele olardyń sany 6 myń­ǵa jetipti. “Patek Philippe” saǵat jasaý fırmasynyń negizin salǵan A.Fılıpp óziniń áriptesi A.Patekpen álemde birinshi bolyp qalta saǵattaryn jasap shyǵarǵany tarıhtan málim. Qazir Jenevada saǵat murajaıy jumys istep, kelý­shi­lerdiń tamashalaıtyn súıikti or­nyna aınalǵan. Munda ártúrli ha­lyqaralyq konferensııalar men forýmdar ótkizilip turady. Osy rette taǵy bir aıta keterligi, 100 metr tereńdikte zarıadtalǵan ból­shek­terdi údetetin androndy kol­laı­derdiń basqarý ortalyǵy biz sóz etip otyrǵan qalada oryn tepken. Sol sııaqty Iаdrolyq zertteýler jónindegi eýropalyq uıym 1954 jyly qurylǵanynan bastap osyn­da óz jumysyn júrgizip kele jatyr. Bul qalanyń jalpy jaǵdaıy. Endi el týraly aıtaıyq. Shveı­sa­rııa jalpy aýmaǵy 41290 sharshy kılometrdi alyp jatyr. Turǵy­lyq­ty halyq sany 7554600 adamdy quraıdy. Fransýz, nemis jáne ıtalıan tilderi resmı tilder bolyp sanalady. Jergilikti turǵyndar­dyń 64 paıyzy nemister bolsa, 19-y fransýzdar, ıtalıandyqtar – 8, ıýgoslavtar – 3, ıspandyqtar – 2, retomandar – 1 jáne 3 paıyzy ózge ulttar bolyp keledi. Hrıs­tıan­dyq dindi ustanatyn elde kato­lıkter 46 paıyz bolsa, pro­tes­tanttardyń qatary 40 paıyzǵa jetedi eken. Shveısarııa federatıvtik el sanalady. Onyń quramynda 23 kanton bar. Sonyń eń bastylary­nyń biri osy Jeneva. Eýropanyń ortalyǵyndaǵy bul elde eshqandaı qazba baılyq bolmasa da ol baı memleket retinde áıgili. Ishki jal­py ónim árbir shveısarııalyqtyń basyna shaqqanda 34 myń AQSh dollarynan keledi eken. Munsha­lyq­ty qarjy kózi hımıkattar óndirý, elektroqural-jabdyqtary men túrli kórsetý quraldary – saǵattar shyǵarý, máshıne jasaý sııaqty óndiristi damytýdyń arqa­synda kelip otyr. Sonymen qatar, aýyl sharýashylyǵy salasynda da jetistikke jetip, sút fermalaryn­da iri qara mal mol ónim berip keledi. Shveısarııalyq irimshikter álemniń kóptegen elderine eks­port­qa shyǵarylýda. Budan basqa munda týrızm mańyzdy ról atqara­dy. Shveısarııalyq bankterdiń álemniń túkpir-túkpirinen ınvestı­sııalardy tartýdaǵy belsendiligi óz aldyna bir áńgime. Mine, osyndaı jetistikteri bar elmen Qazaqstan­nyń sońǵy kezde qarym-qatynasy jaq­sy jolǵa qoıylyp keledi. Oǵan myna tómendegi derekter dálel. 1992 jyldyń 1 shildesinen bas­tap elimiz Shveısarııa konfedera­sııa­symen dıplomatııalyq qaty­nas­tar ornatty. Araǵa bir jyl sa­lyp osy eldiń Konsýldyǵy ashyl­sa, ol 1999 jyly Bas konsýldyq bolyp qaıta qurylymdaldy. Al 1994 jyly Almaty qalasynda Shveısarııa Konfederasııasynyń Qurmetti konsýldyǵy ómirge keldi. Tıisinshe 1996 jyldan bastap Qa­zaqstannyń Bernde elshilik qyz­meti jumys isteı bastady. Sońǵy jyldary Shveısarııa Qazaqstanǵa jáne Ortalyq Azııa aımaǵyna erekshe yqylas tanytyp keledi. Elder arasynda saıası, ekonomı­ka­lyq jáne mádenı únqatysýlar keńı tústi. О́ıtkeni, Shveısarııa óziniń damýy jolymen elimizdi qyzyqtyrýda. Onyń ústine bul el Qazaqstannyń EQYU tóraǵaly­ǵyna kandıdatýrasyn qoldap, BSU-ǵa múshelikke qabyldaný tý­ra­ly máseleni jyljytý úshin óz yq­palyn tıgizip otyr. Eki el yn­tymaqtastyǵyndaǵy negizgi qadam­dar men basymdyqtar Memleket basshysy N.Á.Nazarbaev pen 1996 men 1998 jyldarǵy Shveısarııa prezıdentteri P.Delamıýr jáne F.Kottımen, sondaı-aq 2003 jyl­dan bergi P.Kýshpenmen kezdesý­leri men kelisimderi sheńberinde aıqyndaldy. 2003 jyly Prezı­dent N.Nazarbaevtyń Shveısarııa Konfederasııasyna birinshi resmı sapary bolyp ótti. Elimiz Shveısarııa úshin Orta­lyq Azııa aımaǵyndaǵy strategııa­lyq áriptes bolyp tabylady. Shıkizat qory mol, turaqty damý jolyna túsken memleketpen yn­tymaqtastyqty arttyrý órkenıetti Shveısarııa úshin de tıimdi sanalady. 2005 jyly “Shveısarııa – Qazaqstan” assosıasııasynyń ashylýy qyzyǵýshylyq tanytqan shveısarııalyq kompanııalardyń Qazaqstanǵa ınvestısııa salýyna ózindik úles qosyp keledi.