Han áýletiniń qaısar uly

Adamzat balasyna alapat ajal ákelgen soǵystyń aqyry biz úshin Uly Jeńispen aıaqtalǵanyna da jetpis jyl ýaqyt ótip ketipti. Qyryq jylǵy qyrǵynnan ót­ken, ádilet, namys úshin janyn qııýǵa daıar bolǵan aǵa býyn ókil­deriniń biri – Aıyrtaý aýdany, Syrymbet eliniń týmasy Jan­ǵalı Qulyshuly edi. Kózi qaraqty adamǵa bul eldiń ózi biraz jaılardan habar berýi tıis, bul kisi áıgili han-tóre tuqymynan, naqtylaı aıtsaq, ákesi Qulysh – Shoqan Ýálıhanovtyń teteles inisi Jaqyptyń bel balasy bolatyn. Han-tóre tuqymy degendi biz qazir kóterińki leppen, maqtanyshpen aıta alamyz, al keńestik ıdeologııa tusynda han-sultandardyń ózderi de qaralanyp, urpaqtary da jazyqsyz qýdalaýǵa ushyraǵany belgili. Janǵalı aqsaqal da óz zamanymen birge barlyq taýqymetti basynan keshse de, qan maıdanda Otan úshin janqııarlyq asýlardan ótip, beıbit kúnde de belsendilik tanytqanymen, basynan qıqý ketpeı, han tuqymy dep qısynsyz qýdalaýdan bertinge deıin kóz ashpady. О́mir kúres deımiz ǵoı, degenmen, soǵystan jaraly qaıtqan Janǵalı aqsaqalǵa bárinen de jan jarasy aýyryraq boldy. Qazaq Ordasynyń mereıin asqaqtatýǵa, abyroıyn ústem etýge qyzmet etken ata-babalarynyń qasıetti esimderine qasaqana kir juqtyryldy, onymen qoımaı keńestik qoǵamǵa belsene, adal qyzmet ete tura, urpaqtary sheksiz qııanat kórdi. Árıne, Janǵalı aqsaqal munyń ımperııalyq qı­turqy saıasat yzǵary ekenin jaqsy uqty. Sondyqtan da ishten tyndy, bolashaqta ádilet týy kókte jelbireıtinine ımanyndaı kámil sendi. Osyny jaqsy sezingendikten de urpaqtaryna, bala-nemerelerine ata-babalarynyń el úshin atqarǵan eńbegin, kórsetken erligin, qadir-qasıetterin qulaqtaryna sińire berdi. Kereı, Jánibek, Esim, Qasym, Abylaı, Kenesary esimderin maqtanysh tutyp ósýlerine yqpal etti. Janǵalı aqsaqal ózi týraly jazǵan maqalalarynyń birinde bylaı deıdi: «...Aǵa sul­­tan Shyńǵystyń nemeresin han tu­qymynan dep 1930 jyly «qara tizimge» tirkep, kýlak etip sottap, Qostanaı oblysyndaǵy Jetiqaraǵa jer aýdardy. Ol kezdegi zań boıynsha, kámpeskege jatpasa da nebári eki sıyr, bir at, 5-6 qoı-eshkimen qosa, dúnıe-múlik tartyp alyndy. Qarańǵy, bilimsiz qaldyrý maqsatynda segiz jasar meni «kýlaktyń balasy» dep qýyp shyqty. Asyra silteýshiler, sholaq belsendiler baı-molda, kýlaktardyń, han urpaqtarynyń tamyryna balta shabý, qurtý uranyn tastady...». Mine, yzǵar shashyp turǵan osy sózderdiń ózinen-aq bizdiń keıipkerimizdiń qanshalyqty aýyr azap ótkelinen ótkenin sabaqtaýǵa bolady. Sóıtip, Jákeń kári áke-she­she­simen birge aıdalyp kete bar­ǵan. Olardy aıaǵan úlken aǵasy Qulyshuly Haırolla 1932 jylǵy halyq basyna tóngen ashtyq apatynan qutqarý úshin Jetiqaradan urlap alyp qashyp, Reseı asyryp, Túmen, Omby oblystarynda panalatyp, asyrap-saqtaǵan eken. Bul aıtýǵa ǵana jeńil qııamet-qaıym jyldar edi. Aqyry munda da bul adamdardyń «halyq jaýy» ekendigi belgili bolyp, amalsyz OGPÝ qyzmetkerlerinen qashyp, Stepnıak qalasyna kelip, ýaqytsha tasalaǵan. Biraq, munda da kóp ýaqyt aıaldaý múmkin bolmaǵan. Basynan bult arylmaǵan beıbaqtar 1935 jyldyń kúzinde kóz kórip, qulaq estimeıtin jaqqa ketýdi kózdep, osy kezde jańa salynyp jatqan Balqash mys qorytý kombınatyna – «Prıbalhashstroıǵa» taýar salynǵan qyzyl vagonǵa jantalasyp iligip, ol mekenge beı­netpen jetken eken. Áıteýir, buqpantaılap, jarııa bolmaýǵa tyrysyp júrip, 1937-1938 jyl­dardyń náýbetinen aman-esen ótipti. Qudaı saqtaǵanda, bular­dyń túp-teginen ol jaqta eshkim kúdiktene qoımapty. 1939 jyly halyqtyń tynysh­tyǵyn alǵan dúrbeleń basyla bastaǵanda, aǵaıyndy Haırolla, Janǵalı Qaraǵandy tóńiregine kelip ornalasady. Aǵasy Haırolla mektepke dırektor bolsa, Janǵalı orta mektepti bitirip, Qaraǵandy qalasynyń eki jyldyq muǵalimder ınstıtýtyna túsedi. 1941 jyly soǵys bastalǵanda Janǵalı aq­saqal ózderine jaǵylǵan qara kúıeden arylýdyń sáti túskenin sezinip, óz erkimen maıdanǵa su­ranady. Aǵasy Haırolla da áke-sheshesin Aıyrtaý aýdany, «Qosqól» kolhozyna kóshirip, 1942 jyly maıdanǵa attanady. Haırekeń soǵystan aman-esen kelip, 1984 jyly 82 jasynda qaıtys bolǵan. Marat degen balasy mehanızator bolyp eńbek etti, bul kúnderi zeınetkerlik demalysta. Ekinshi uly – Saparǵalı Jezqazǵan, Kókshetaý qalalarynda oblystyq týbdıspanserde bas dáriger boldy. Bul kúnderi zeınetker aǵamyz bala-shaǵalarynyń ortasynda baqytty ǵumyr keshýde. Janǵalı aqsaqal 1941-1944 jyldar aralyǵynda Voro­shı­lovgrad, Krasnodon, Stalıngrad, Svıatogorsk, Morozovsk, Zapo­roje, Dnepropetrovsk, t.b. qala­lardy nemis-fashıst basqyn­shylarynan azat etý soǵystaryna qatysyp, úsh ret aýyr jaralynyp, bir joly kontýzııa alady. Osynda kórsetken erlikteri úshin onnan astam orden, medaldardy ıelengen. 1944 jyly aqpan aıynda Krıvoı Rog qalasy úshin qyrǵyn soǵysta aýyr jaralanyp, gospıtalǵa túsipti. Keıin kórer qy­zy­ǵyna Allanyń buıryq etke­ni bolar, osy gospıtalǵa aýyr jaraqatymen túsken ja­raly jaýyngerler komıssııalanyp, eline qaıtarylyp jatqanda, Janǵalı Qulyshuly da osy qatarǵa en­gizilgen eken. Sóıtip, 1944 jyly sáýir aıynda ekinshi toptaǵy múgedek esebinde elge qaıtady. Sol jyldyń tamyz aıynan 1989 jylǵy qazan aıyna deıin Aıyrtaý aýdany, Qaratal orta mektebinde 45 jyl boıy taban aýdarmastan orys tilinen sabaq bergen. Sonymen birge, qoǵamdyq jumystardy da qatar alyp júrgen, oqý-tárbıe jumystaryn basqarǵan, bastaýysh partııa uıymynyń hatshysy bolyp qyzmet atqarǵan. Eńbegi de eleýsiz qalǵan joq. Ol «Qazaq KSR oqý isiniń ozaty» tósbelgisiniń ıegeri, alǵan alǵys-marapat qaǵazdary jeterlik. El-jurtynyń ortasynda úlken abyroıǵa bólenedi. 1944 jyly «Qoskól» kol­hozynyń esepshisi ári partorgi bolyp eńbek etip júrgen Kúljııan Járkenqyzymen otbasyn qurǵan. Baqytty shańyraq bes bala súıip, ekeýlep tárbıelep, olardan on bir nemere kórgen, tipti, shóberelerin kórip, zor baqytqa bólendi. Úlken qyzdary Jemis uzaq jyldar Qaraǵandy memlekettik ýnı­versıtetinde abyroıly qyzmet atqaryp keledi. Al úlken uly Murat Almaty temirjoly jolaýshylar poıyzynyń bastyǵy bolyp eńbek etti. О́kinishke qaraı, 2011 jyly meıirimsiz ajal aramyzdan alyp ketti. Ekinshi uly Samat Aıyrtaý aýdanynda salyq ınspeksııasy bastyǵynyń orynbasary boldy, qarjy salasynda aýdandyq, oblystyq mekemelerde abyroıly qyzmet atqarǵan. Qazir munaı salasynda jumys atqarýda. Qyzy Tursyn Shortandyda turady, jarymen birge baqytty otbasyn quryp, balalaryn tár­bıelep otyr. О́mir bolǵannan keıin, barlyǵy birtegis bola bermeıdi, buralań soqpaqty, aýyrtpalyqty joldary bolady. Bul otbasynyń erkesi, Jákeń aqsaqaldyń súıikti kenje qyzy Baqytgúl edi, ókinishke qaraı, balalary Alýa men Farabı ósip, erjetip keledi dep armandap júrgende jazylmas dertke ushyrady. Otbasynyń bar aýyrtpalyǵyn jary Sh.Ýálıhanov atyndaǵy ýnıversıtettiń tárbıe isi jónindegi prorektory Amanaı Seıtqasymov kóterdi. Biz Janǵalı ataıdyń qyzy Baqytgúl men kúıeý balasy Ama­naıdyń qolynda qalǵan jeke muraǵat materıaldarymen tanysyp shyqqan edik. Babalar jolyna adal jan han-sultandar týraly ártúrli derekterdi, ásirese, keńestik ıdeologııanyń Shyń­ǵys ­han urpaǵyna barynsha battastyryp kúıe jaǵýǵa tyrys­qan materıaldardyń tigindisin jınaqtap otyrypty. Ásirese, «Pravda», «Izvestııa» sııaqty sol kezdegi ortalyq basylymdarda, ózimizdiń qazaqstandyq gazetterde jarııalanǵan Abylaı han men Kenesary handar týraly derekterdi jınaqtaǵan eken. О́z ata-babalary týraly ashy  ári ádiletsiz aıtylǵan pikir­lerdiń astyn syzyp otyrǵan. Osyǵan qarap, ishteı san qıly oı túıgendeımiz. Janǵalı aqsaqal túbi bul zalym saıasattyń alysqa barmaıtynyn, ádilet, shyndyq kóp uzamaı saltanat quratynyn sezgen tárizdi. Álgindeı qısynsyz jala jabýlardyń astyn syzyp otyrǵanyna qaraǵanda, ózi de sol kúnderdi ańsap kútken sııaqty, osy ádiletsizdikterdi mańdaılaryna soǵyp otyryp aıtarmyn-aý dep ózin-ózi ishteı daıyndaǵan, qaı­raǵan sııaqty. El aman tursa, ıgilikti isterdiń jalǵasa beretinine de kúmán keltirmeımiz. Ásirese, keńes dáýirinde kóp qaralanǵan Abylaı han men Kenesary handaı ardaqty tulǵalarymyz ulttyq qaharman tuǵyrlaryna kóterildi. Jákeń muny kórmese de arýaǵy sezip, aýnap túsip jatqan bolar. Eń bastysy, ol kisi sengen bolashaqtyń bar bolǵany, óne­geli ata-babalardyń izi óshpeı, urpaǵyna jarqyraı tanylyp jatqany dep uǵamyz. Dáýlet OSPANOV, Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Kókshetaý memlekettik ýnıversıtetiniń aǵa oqytýshysy. KО́KShETAÝ.