ADAMZAT PROBLEMALARY – ORTAQ PROBLEMA

Burnaǵy kúni Jenevada BUU Bas hatshysy Pan Gı Mýnnyń qatysýymen ótken Parlamentter spıkerleriniń 3-shi búkilálemdik konferensııasynyń ashylý saltanatynda Qazaqstan Respýblıkasy Senatynyń Tóraǵasy Qasym-Jomart Toqaev bastaǵan qazaqstandyq delegasııa da tolyq quramda boldy. Atalǵan halyqaralyq mańyzy bar konferensııa Birikken Ulttar Uıymynyń Eýropadaǵy shtab-pá­terinde uıymdastyrylǵanyn aıta ketý kerek. BUU Bas hatshysy Pan Gı Mýn konferensııaǵa qatysý­shy­lar aldynda sóz alyp, kúrdeli álem­de parlamentshilerdiń úni ma­ńyzdy ekendigin erekshe atady. Soń­ǵy ótken konferensııadan bergi ýaqytta qarjy men azyq-túlik daǵ­darysy oryn alyp, ekonomıka ósi­mi tómendedi. Tıisinshe transulttyq qylmystar artyp, klımattyń óz­ge­rýi baıqalyp otyr. Sondyqtan ýa­qyt ujymdyq sheshimder qabyldaý­dy talap etedi, deı kelip, BUU Bas hatshysy halyqaralyq qujattardy ratıfıkasııalaý arqyly óz úles­terin qosa alatyn parlament­shi­ler­ge úmit artatynyn ashyq málimdedi. Al Parlamentaralyq odaq prezıdenti Teo-Ben Gýrırab álemde qarý-jaraqqa jumsalǵan qarjy qomaqty ekendigin, sonyń bir bóligin adamdardyń jaǵdaıyn jaq­sartýǵa jumsasa, qaýipsizdik má­se­lesi ózdi-ózinen sheshimin tabar edi, degen oıyn ortaǵa saldy. Iаdro­lyq qarýdy qysqartý boıynsha PAO men BUU birlese áreket etip otyrǵandyǵyn tilge tıek etken sheshen demokratııa myqty parla­ment­siz ornaýy múmkin emestigimen de bólise ketti. “Parlamentter BUU-men ju­mysty qalaısha uıymdastyrady” atty baıandama kópshilik nazaryna usynyldy. Baıandamany Birikken Tanzanııa Respýblıkasy Ulttyq As­sambleıasynyń spıkeri S.Sıtta jasady. Budan keıingi baıandamalar 2005 jyly ótken Parlamentter spıkerleriniń búkilálemdik konfe­ren­sııasynan keıingi atqarylǵan jumystardyń barysyn saralaýǵa arnaldy. Atap aıtqanda, Ońtústik Afrıka Respýblıkasy Ulttyq assambleıasynyń spıkeri M.Sı­sýlý­dyń BUU-nyń Myńjyldyq deklarasııasynda kórsetilgen maq­sattarǵa qol jetkizý barysy týraly baıandamasy kópshiliktiń nazaryn ózine aýdartty. Demokratııalyq par­lamentterdiń jahandyq stan­dart­taryn ázirleý jóninde Rýanda Depýtattar palatasynyń spıkeri R.Mýkantabana aıtyp berse, Par­lamentaralyq odaqty nyǵaıtý jáne onyń BUU-men ózara qarym-qatynasy jóninde PAO vıse-pre­zıdenti oı órbitti. Budan keıingi pikir­saıys “Álemdik daǵdarystaǵy par­lamentter: jalpyǵa ortaq ıgilik múddesin jahandyq demokratııalyq jaýapkershilikpen jáne eseptilik­pen qamtamasyz etý” taqyrybyna arnaldy. Artynan Shveısarııa Ulttyq keńesiniń tóraǵasy P.Brýderer-Vıss, Japonııa О́kilder palata­sy­nyń spıkeri T.Iokomıchı, QHR BHО́K Turaqty komıtetiniń tóraǵa­sy Ý.Bango, Fransııa Ulttyq as­sam­bleıasynyń spıkeri B.Akkýera, Avstrııa Ulttyq keńesiniń tóraǵasy B.Prammer, Iran Medjlısiniń tóraǵasy A.Larıdjanı jáne Koreıa Respýblıkasy Ulttyq assambleıa­synyń tóraǵasy Hı The Pak sóz sóı­lep, qazirgi ýaqytta qalyptasyp otyrǵan jaǵdaıǵa keńinen toq­tal­dy. Osy toppen birge sóz alǵan Qazaqstan Respýblıkasy Par­la­menti Senatynyń Tóraǵasy Qasym-Jomart Toqaev birqatar máseleler boıynsha jeke-jeke áńgime qoz­ǵady. Birikken Ulttar Uıymy Myń­jyldyqtar deklarasııasyn qabyl­daǵanyna 10 jyl ótip, planetada ór­kendeý men qaýipsizdiktiń alǵash­qy qyrlary kórine bastady, dedi óz sózinde Q.Toqaev. Búgingi tańda biz “nátıje tarıhy” men dramatı­ka­lyq sátsizdikter barysyna kýá bolyp otyrmyz. Memleketter ár túrli qaýiptermen betpe-bet kelýde. Osy rette Senat Tóraǵasy Qazaq­stan Prezıdenti N.Nazarbaevtyń basshylyǵymen Qazaqstan gender­lik teńdik, jalpyǵa birdeı bastap­qy bilim berý jáne kedeıshilikpen kúres salalarynda myńjyldyqtyń úsh maqsatyn júzege asyrýǵa betburys jasaǵanyn jetkizdi. BUU-nyń genderlik teńdik salasyndaǵy konvensııalarynyń negizgi qa­tysýshysy retinde Qazaq­stan Parlamenti ústimizdegi jyl­dyń basynda áıelder men erlerdiń teń quqyqtyǵyn aıqyndaıtyn zań qabyldady. “Biz ana men bala ólimi deńgeıin tómendetý jónindegi ha­lyq­aralyq standarttarǵa qol jet­kizý úshin jumys isteýdemiz. Q.To­qaev sondaı-aq aımaqtyq ynty­maqtastyq jáne qaýipsizdik máse­le­si týraly da oı-paıymyn ortaǵa saldy. Qazaqstan osydan 18 jyl buryn Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńes ázirleý úderisine uıytqy bolyp, nátıjesinde ol qaýipsizdik máseleleri jónindegi tıimdi ún­qa­tysý tetigine ulasty. AО́SShK-niń Túrkııada ótken sońǵy sammıti Aýǵanstandy qosa alǵanda aımaq­tyń turaqtylyǵyna úlken qaýip tóndiretin problemalar boıynsha naqty sheshimder ázirleý úshin ma­ńyzdy ekendigin kórsetti. О́kinishke qaraı, ótken jyly apıyn óndirý kólemin 22 paıyzǵa qysqartýǵa qol jetkizilgenine qaramastan, bul el áli kúnge álemdegi apıynnyń 92 paıy­zyn óndiredi. Osy rette Qa­sym-Jomart Kemeluly Aýǵanstan stýdentterin elimizde oqytýǵa 50 mıllıon dollar bólinetinin, EQYU sheńberinde Qyrǵyzstanǵa qoldaý kórsetýge kúsh jumsalyp otyr­ǵandyǵyn da atap kórsetti. Ystambulda ótken AО́SShK sammı­tinde Qazaqstan osy elge ekono­mı­kalyq kómektesýdiń josparyn bir­lese ázirleý usynysyn alǵa tart­qan-dy. Alda Qazaqstan men Qyr­ǵyzstanda donorlyq konferen­sııa­lar ótkizý josparlanǵan. Bul rette Keden odaǵyna kirýge baılanysty Parlament tarapynan 36 zańdyq qujat qabyldanǵany da málim etildi. “Biz BUU Bas hatshysynyń ıadrolyq qarýdan azat álem quryp, beıbitshilikke qol jetkizýdegi bar­lyq halyqtardyń umtylysyn júze­ge asyrý barysyndaǵy bes bó­limnen turatyn usynysyn qol­dadyq”, deı kelip, Q.Toqaev Qa­zaqstan Prezıdenti N.Nazarbaev­tyń Vashıngton sammıtindegi ıadro­lyq materıaldardyń zańsyz aına­lymymen kúres jónindegi aımaq­tyq is-áreket josparyn ázirleý týraly bastamasy naqty usynys­tar­dyń biri ekendigine nazar aýdart­ty. Sondaı-aq Qazaqstannyń etnos­aralyq jáne konfessııaara­lyq kelisim salasyndaǵy tabysy eldiń aıtarlyqtaı jetistigi retinde tanylyp otyr. Álemdik jáne dás­túrli dinder lıderleriniń úsh quryltaıyn ótkizý dinder arasynda únqatysý salasyndaǵy jahandyq tuǵyrnamaǵa aınaldy. Elimiz Ispa­nııa men Túrkııa úkimetteri damy­typ otyrǵan О́rkenıetter alıansy­nyń “Dostar tobyna” qosylǵan. BUU Bas Assambleıasy Qazaqstan­nyń 2010 jyldy Mádenıetterdi jaqyndastyrýdyń halyqaralyq jyly dep jarııalaý týraly usy­nysyna qoldaý bildirdi. Osy jáıtter týraly jan-jaqty aıtyp ótken Qazaqstan Respýb­lı­ka­sy Parlamenti Senatynyń Tór­aǵasy elimizdiń ústimizdegi jyly EQYU sammıtin ótkizýdi usynýy Uıym jumysyna jańa serpin be­rip, álemdegi ózekti problemalardy egjeı-tegjeıli talqylaýǵa jaǵdaı týǵyzatyndyǵymen túsindirdi. Qazaqstan bastamasymen mamyr aıynda ótkizilgen Transazııalyq par­lamenttik forým qaýipsizdiktiń ortaq problema ekendigine nazar aýdar­týymen mańyzdy boldy. Bú­gingi tańda Eýropa men Azııa qaýip-qaterlerge jalǵyz ózderi qarsy tura almaıtyndyǵyn kórsetip otyr. EQYU-nyń jańa eýrazııalyq ólshemderi jemisti baǵytqa aınalýy tıis, al PAO birqatar problema­lar­dy sheshýde ózindik úles qosa almaq. Álemniń 180 eliniń parlament­shi­leri qatysyp jatqan Parla­ment­ter spıkerleriniń dúnıejúzilik 3-shi konferensııasy jumysy aıasynda  Qazaqstan Parla­menti Senatynyń Tóraǵasy Qasym-Jomart Toqaev  burnaǵy kúni tús qaıta birqatar ekijaqty kezdesýler ótkizdi. Kópjaqty Qazaqstan-Belorýs­sııa yntymaqtastyǵyn ary qaraı damytý perspektıvalary, Keden oda­ǵynyń quqyqtyq bazasyn je­tildirý jáne eki el parlament­teri­niń baılanysyn nyǵaıtý máselesi Senat Tóraǵasy Qasym-Jomart Toqaevtyń Belorýssııa Ulttyq jıy­ny Respýblıka keńesiniń tór­aǵasy Anatolıı Rýbınovpen kezde­sýin­de keńinen sóz boldy. Keden odaǵyn, odan keıin onyń bazasynda Birtutas ekonomıkalyq keńistik qurý – bul jańa sapalyq betburys, bizderdiń barlyq saladaǵy Belorýs­sııamen yntymaqtastyqty jyljy­tý­daǵy jáne ıntegrasııany naqty da­mytýǵa baǵyttaýdaǵy múddeliligi­mizdi dáleldeıdi, dedi Q.Toqaev. Iran Medjlısiniń tóraǵasy Álı Larıdjanımen kezdesý bary­synda taraptar ekijaqty qatynas­tar­dyń údemeli damyp otyrǵan­dyǵyna qanaǵattanýshylyq bildirdi. Sondaı-aq bolashaqta aımaqtaǵy yntymaqtastyq pen tatý kórshilik ahýaldy nyǵaıtýdyń mańyzdy fak­to­ry retinde ár túrli salada ózara yqpaldastyqty keńeıtý, parla­ment­aralyq únqatysýdy qosa al­ǵan­da mádenı-gýmanıtarlyq baıla­nystardy damytý barysy áńgime óze­gine aınaldy. Qazaqstan Álem­dik jáne dástúrli dinder kóshbas­shy­­larynyń quryltaıyn, AО́SShK-ni qosa alǵanda qazaq­stan­dyq bastama­larǵa Iran ta­ra­pynyń qoldaýyn joǵary baǵalaı­dy, deı kelip, Qasym-Jomart Ke­mel­uly áripte­sin Qazaqstanǵa res­mı saparmen kelip qaıtýǵa sha­qyrdy. О́zara tıimdi energetıkalyq má­seleler, halyqaralyq jáne aımaq­tyq problemalar boıynsha pikir almasý Ázirbaıjan Mıllı Medj­lı­siniń tóraǵasy Oktaı Sabır Oǵly Asadovpen bolyp ótti. Qa­sym-Jomart Toqaev Qazaqstan Prezıdenti N.Nazarbaevtyń basta­ma­symen Túrkitildes memleket­terdiń Parlamenttik Assambleıa­synyń qurylýyna jáne damytýǵa úles qosyp otyrǵan ázirbaıjandyq tarapqa rızashylyǵyn jetkizdi. Sondaı-aq Senat Tóraǵasy Qasym-Jomart Toqaev Horvatııa Parla­ment­iniń spıkeri Lýka Babıch pen Nıderlandy Senatynyń tóraǵasy Rene Vanderlıngpen kezdesti. Kez­desý barysynda ekijaqty ynty­maq­tasty nyǵaıtý jáne parlament­aralyq baılanystardy damytý barysy keńinen talqylandy. Bul kezdesýlerge qazaqstandyq delega­sııa quramynda júrgen senator Orynbaı Rahmanberdıev pen Má­jilis depýtaty Baǵıla Baımaǵan­betova da qatysyp otyrdy. Sondaı-aq Q.Toqaev Parla­ment­aralyq odaq prezıdenti Teo-Ben Gýrırabpen kezdesip, onda Qa­zaqstan tarapynan PAO-men yn­ty­maqtastyqqa úlken mańyz beri­lip otyrǵandyǵy atap kórsetildi. Sonymen qatar, Senat Tóraǵasy elimizdegi parlamentarızmniń damý barysy, parlamentaralyq baıla­nys­tar men BUU, EQYU jáne PAO sııaqty halyqaralyq uıymdar jumysyna elimizdiń belsendi qa­tysyp kele jatqandyǵy, Myń­jyl­dyqtar damýy maqsattarynyń oryn­dalýy jaıly áńgimelep berdi. Shveısarııa Konfederasııasy Kantondary keńesiniń prezıdenti E.Foster-Vannınımen kezdesý kezinde Q.Toqaev Jenevada ótip jat­qan sharany uıymdastyrýda Shveısarııa parlamentiniń úlesin joǵary baǵalaı kelip, bul eldiń halyqaralyq saıasatta yqpaldy orta­lyqqa aınalǵandyǵyn jetkizdi. Chehııa Parlamenti Senatynyń tóraǵasy P.Sobotkomen bolǵan ózara áńgime barysynda Qasym-Jomart Kemeluly aımaqtyq qaýipsizdik máselesin, álemdik par­la­mentarızmdi damytý, qazirgi zaman qaýipterimen kúreste parla­menttik dıplomatııa men depýtattar rólin arttyrý jaıyn sóz etti. Keshe erteńgisin Q.Toqaev Búkil­qytaılyq halyqtar ókilderi Turaqty keńesiniń tóraǵasy Ý Bangomen is basyndaǵy tamaqtaný mázirine qatyssa, tús qaıta taǵy ar­naıy júzdesti. Júzdesý bary­syn­da taraptar halyqaralyq ister­de bir-birine qoldaý bildirý bary­syna, tyǵyz ekonomıkalyq baıla­nystardyń ornatylýyna jáne saıası senimge qurylǵan Qazaqstan-Qytaı qarym-qatynastaryna qana­ǵattanýshylyq bildirdi. Sizderdiń elderińiz jahandyq qarjy-ekono­mı­kalyq daǵdarystan shyǵýda álemdik ekonomıkanyń “lokomo­tı­vi­ne” aınaldy, deı otyryp, Qa­sym-Jomart Kemeluly BQHО́ Tu­raqty komıteti tóraǵasyn Qazaq­stan­ǵa resmı saparmen kelýge shaqyrdy. Asqar TURAPBAIULY.