– Qazaqstannyń Eýrazııa júregindegi erekshe geosaıası jáne geoekonomıkalyq jaǵdaıyn júzege asyrýdaǵy basty faktor
Biz memleketimizdiń táýelsizdiginiń 25 jyldyq mejesine jaqyndap qaldyq. Qazaqstan óziniń bir izge salynǵan jáne teńdestirilgen syrtqy saıasatyn qalyptastyrǵanyna baılanysty álemdik arenadaǵy keń tanymal memleketter qataryna endi. Osy oraıda, qatardaǵy qazaqstandyqtardyń qazirgi zamanǵy Qazaqstandy myqty jáne jemisti, ǵalamdyq úderisterdiń damýyna óz úlesin qosa alatyn jáne negizgi halyqaralyq máselelerdi sheshýde óziniń naqty ustanymy bar memleket retinde maqtanyshpen qabyldaýy joǵary marapat.
О́zimiz biletindeı, syrtqy saıasat ishki saıasattyń jalǵasy. Osyǵan baılanysty Syrtqy ister mınıstrligi óz jumysynda tek syrtqy saıası tapsyrmalar men Prezıdenttiń halyqaralyq bastamalary ǵana emes, sonymen qatar, ishki memlekettik qurylys maqsattary, ınvestısııalar tartý, aldyńǵy qatarly tájirıbeni alý, damýdyń ındýstrııalyq-ınnovasııalyq strategııasyn alǵa tartý sekildi faktorlardy basshylyqqa alady. Bul turǵyda syrtqy saıası jumystyń jaqyn jáne orta merzimdi bolashaqtaǵy naqty baǵyttaryn belgileýge múmkindik beretin Prezıdenttiń Qazaqstan halqyna jyl saıynǵy Joldaýy taptyrmas baǵdarǵa aınaldy. Elbasy qashanda jahandyq úderisterdiń damý bolashaǵyn aıqyn baǵalap, syrtqy syndar men qaýipterge qarsy sharalardy kúni buryn ázirlep otyrady. Jyl saıynǵy Joldaýlar nátıjesinde Syrtqy ister mınıstrligi qyzmetiniń ekonomıkalyq quramdas bóligi nyǵaıyp, ekonomıkalyq dıplomatııanyń belsendiligi aıtarlyqtaı artty.
Prezıdenttiń «Nurly Jol – bolashaqqa bastar jol» atty Joldaýy eń aldymen, álemdik ekonomıkadaǵy turaqsyz jaǵdaılar aıasynda daǵdarysqa qarsy jáne yntalandyrýshy sharalar baǵdarlamasy retinde qabyldanady. Jańa joldar qurylysy, ınfraqurylymdy damytý, shaǵyn jáne orta bıznesti qoldaý – munyń barlyǵy ulttyq ekonomıkanyń qurylysyn turaqty ártaraptandyrý kepili bolyp tabylady. Bul óz kezeginde qosymsha jumys oryndaryn ashýǵa, ishki tutyný kólemin arttyrýǵa, negizgi kapıtalǵa memlekettik ınvestısııany ulǵaıtýǵa jáne áleýmettik mańyzy bar jańa ınfraqurylymdyq obektilerdi qurýǵa septigin tıgizedi. Joldaý Memleket basshysynyń halyqaralyq qatynastar júıesindegi oryn alyp otyrǵan ózgeristerge teńgerilgen jáne aldyn alý jaýaby boldy. Bul qujat Qazaqstannyń jalǵasyp kele jatqan halyqaralyq qarjy-ekonomıkalyq jáne geosaıası daǵdarystar jaǵdaıynda aldaǵy jyldardaǵy damý bolashaǵyn aıqyndady.
Elbasy atap ótkendeı, búkil álemniń arhıtektýralyq ózgerý kezeńi jaqyndap keledi jáne bul kezeń ǵalamdyq synaq kezeńi bolmaq. Odan barlyq memleketter birdeı óte almaıdy, tek ortaq ıdeıalarmen jáne talpynystarmen jumyldyrylǵan ulttar ǵana bul syndy eńsere alatyn bolady. Atalǵan baǵdarlamalyq qujat tek ekonomıkalyq kórsetkishterdi kóterýge ǵana emes, sonymen qatar, ulttyq birlik, turaqtylyq jáne kelisim sekildi memleket quraýshy qundylyqtardy nyǵaıtýǵa da baǵyttalǵan.
«Nurly Jol» syrtqy turaqsyzdyq pen geosaıası naqty shyndyqtyń transformasııalaný kezeńinde barlyq memlekettik organdar úshin, sonyń ishinde, Syrtqy ister mınıstrligi úshin ustanymdardyń kvıntessensııasy bolyp tabylady. Qazaqstannyń Jańa Ekonomıkalyq Saıasaty bizdiń mekememiz óz qyzmeti aıasynda basshylyqqa alyp júrgen elimizdiń 2014-2020 jyldarǵa arnalǵan Syrtqy saıasat tujyrymdamasynyń maqsattarymen jáne tapsyrmalarymen tyǵyz úılesim tapqan. Ol «Qazaqstan-2050» Strategııasynda baıandalǵan jańǵyrtýlardyń jańa basymdyqtary, álemdegi eń damyǵan 30 el qataryna kirý, «jasyl» ekonomıkaǵa kóshý, respýblıkamyzdyń tranzıttik-kóliktik jáne eksporttyq áleýetine basymdyq bere otyryp, ekonomıkalyq dıplomatııany belsendilendirý qazaq halqy men elimizdi mekendeıtin basqa da etnostardyń tól ulttyq-mádenı qundylyqtaryn saqtap qalý aıasynda túzilgen.
«Nurly Jol» Joldaýynyń barlyq baǵdaryna sáıkes, elimizdiń syrtqy saıası qyzmeti de qurylady. Osy qujattyń negizgi tapsyrmalaryna súıene otyryp, Syrtqy ister mınıstrligi qazirgi zamanǵy álemdik saıasat pen ekonomıkadaǵy jańa trendterdi nazarda ustap, shetelderdegi ulttyq múddelerdi ári qaraı ilgeriletýdi jalǵastyrý baǵytynda jumys isteýde. Biz syrtqy saıası boljamdar men ekonomıkalyq dıplomatııa salasynda tıimdilikti arttyrýǵa basymdyq bere otyryp, bir qalypty jáne boljamdy syrtqy saıasat júrgizý arqyly halyqaralyq qatynastyń barlyq sýbektilerimen ózara tıimdi jáne dostyq qarym-qatynastardy nyǵaıtýdy jalǵastyra beretin bolamyz. Árıne, Qazaqstannyń Eýrazııa júreginde ornalasqan erekshe geosaıası jáne geoekonomıkalyq jaǵdaıynyń áleýetin meılinshe júzege asyrýǵa negizgi nazar aýdarylatyny sózsiz.
О́ńirlik geoekonomıkalyq tartylys ortalyǵynda ornalasýymyz aımaqtaǵy saýda-ekonomıkalyq jáne óńiraralyq kóliktik ınfraqurylymdy damytý jóninde sharalarǵa belsendi atsalysýdy talap etedi. Bul óz kezeginde Azııa men Eýropa arasynda uzaq merzimdi yqpaldastyqtyń negizi bolmaq. Biz 2020 jylǵy deıin Qytaı, Ortalyq Azııa, Reseı jáne Eýropa arasyndaǵy júk tasymaldaý kólemi jylyna 33 mln. tonnaǵa jetedi dep kútip otyrmyz. Bul bolashaqta Qazaqstannyń aımaqtaǵy kóshbasshylyq rólin arttyra túsip, tranzıt pen eksporttyq túsimderden aıtarlyqtaı dıvıdentter beretin bolady.
2015 jylǵy 1 qańtar kúni Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq týraly tarıhı kelisim kúshine endi. Bul Prezıdenttiń eýrazııalyq ıntegrasııa jónindegi ıdeıasynyń naqty iske asýynyń kórinisi boldy. Biz bul birlestiktiń barlyq qatysýshylarymen ekonomıkalyq ıntegrasııalyq yqpaldastyqty damytýǵa úlken mán beremiz. EAEO bul teń quqyqtyq, ózara tıimdilik jáne barlyq qatysýshylardyń múddelerin nazarǵa alý prınsıpimen jumys isteıtin ortaq naryq. Ekonomıkalyq ıntegrasııa dál ulttyq memlekettilikti nyǵaıtý úshin, ony ekonomıkany kúsheıtý arqyly bekemdeı túsý úshin damıdy.
Biz ekonomıkalyq ıntegrasııa kúrdeli jolynyń tek basynda ǵana turmyz, osyny túsiný óte mańyzdy. Máselen, EO qurylýynyń bastamasy – Eýropalyq kómir birlestiginiń negizin salǵan 1951 jylǵy Parıj kelisimine 60 jyldan astam ýaqyt ótti. Iаǵnı, Eýropa elderin qazirgi ıntegrasııa deńgeıine jetý úshin osynshama ýaqyt qajet bolǵan degen sóz. Sol sebepti, EAEO-ny eń tıimdi ıntegrasııalyq qurylym retinde qalyptastyrý bizdiń basty maqsatymyz bolyp tabylady. Biz bul maqsatqa jetýge mindettimiz jáne jetýge tyrysamyz.
Syrtqy saıası mindettemelerimizdi júzege asyrý Qytaımen ınvestısııalyq jáne saýda-ekonomıkalyq yntymaqtastyqty tereńdetýge jol ashady. Eki eldiń strategııalyq seriktestigi jemisti bolǵaly jatyr. Jaqynda ǵana Lıanıýngan – Almaty temirjol baǵyty iske qosyldy.
Lıanıýngan qalasy portynda birikken Qazaqstan-Qytaı termınaly Qazaqstan Prezıdenti bastamasymen qurylǵanyn esterińizge sala keteıin. Kólik-logıstıkalyq termınalynyń jumysy Azııa-Tynyq muhıt óńiri men Ońtústik-Shyǵys Azııa elderine eń tıimdi shyǵý jolyn qamtamasyz etip, respýblıkanyń eksport-ımporttyq jáne tranzıttik áleýetin arttyrýǵa baǵyttalǵan.
Qazaqstannyń joǵary tranzıttik áleýetin eskere otyryp, biz Máskeý – Beıjiń eýrazııalyq jyldamdyǵy joǵary kólik dálizi jobasyn zerttep, oǵan ózara tıimdi shartymen qatysýǵa múddelimiz.
«Qorǵas» halyqaralyq shekaralyq yntymaqtastyq ortalyǵy tranzıttik áleýetin paıdalaný men halyqaralyq saýdany keńeıtý jolynda qosymsha múmkindikter beredi. Sarapshylardyń pikirinshe, Ortalyq jańa Eýrazııalyq ekonomıkalyq kópiriniń mańyzdy irgetasyna aınalmaq.
Kólik-tranzıttik áleýet elimizdiń Iranmen yqpaldastyǵynyń negizgi baǵyttarynyń biri bolyp tabylady. Bul turǵyda 2014 jyly 3 jeltoqsanda Qazaqstan – Túrikmenstan – Iran temirjol magıstraliniń ashylýynyń mańyzy zor. Ol Qazaqstan óniminiń ońtústikke eksport kólemi men quramyn arttyryp qana qoımaı, Uly Jibek jolynyń qazirgi satydaǵy qaıta jandanýyna zor úles qosady.
Qazaqstan syrtqy saıasat vedomstvosy elimizdiń Eýrazııa júregindegi geosaıası jáne geoekonomıkalyq jaǵdaıyn tıimdi ilgeriletý saıasatyn ustanady. Barlyq sheteldik seriktestermen qatynastarymyzdy damytýda bul mindetimiz joǵary qoıylady. Aıtalyq, iri ınvestısııalyq, ǵylymı-tehnıkalyq jáne ınnovasııalyq áleýetke ıe Amerıka Qurama Shtattarymen yntymaqtastyqta da, ótken jyly Keńeıtilgen seriktestik pen yntymaqtastyq, sonyń ishinde yqpaldastyqtyń 29 salasynda yntymaqtastyq týraly jańa kelisimshart boıynsha kelissózder sátti aıaqtalǵan Eýropalyq odaqpen de. Biz EO-men osy tektes qujatqa qol qoıǵan ortalyqazııalyq alǵashqy elmiz.
Ortalyq Azııaǵa da zor kóńil bólemiz. Jańa tujyrymdamada bul óńir qazirgi Qazaqstannyń syrtqy saıasatynyń asa mańyzdy strategııalyq basymdylyǵy retinde qarastyrylady. Joldaý maqsattaryna saı, biz barlyq baǵyttarda, sonyń ishinde Azııa, Afrıka, Latyn Amerıkasy elderimen yqpaldastyqty tereńdetýde sharalar qoldanýdy jalǵastyramyz.
Qazaqstan syrtqy saıasatynyń jańa nusqamalarynda elimizdiń damýdyń «jasyl» jolyna ótýi jáne álemniń 30 eń damyǵan elderi qataryna kirýi maqsattaryn erekshe bólip ataýǵa bolady. Elimiz «jasyl ekonomıka» qurýǵa tıisti ınfraqurylymnyń damýyn qamtamasyz etý úshin joǵary ekologııalyq jáne energııa únemdeýshi standarttarǵa negizdelgen shetel tájirıbesin qoldanýǵa nıetti.
Astanada EKSPO-2017 halyqaralyq kórmesiniń «Bolashaq energııasy» taqyrybymen sátti ótkizilýi «jasyl ekonomıka» maqsattaryna jetý jolynda mańyzdy qadam bolady dep kútemiz. Atalǵan shara energııany utymdy paıdalaný máselesinde jáne ekonomıkany jańartý úshin ǵylymı jańalyqtardy ilgeriletý salasynda ózge elder tájirıbesin zertteýge asa baǵaly múmkindik beredi.
Quzyretti memorgandarmen birlesip SIM elimizdiń tranzıt-kóliktik áleýetin paıdalanyp, ony dúnıejúzi muhıtyna týra joly joq geografııalyq jaǵdaıy kemshiliginen qurlyǵymyzdyń transkontınentaldi joldaryn qosatyn tarap retindegi artyqshylyǵyna aınaldyrý jumysyn júrgizip jatyr. Osy baǵytta mańyzdy qadamdar jasalynǵan bolatyn: bul, eń aldymen, «Batys Eýropa – Batys Qytaı» jáne «Soltústik – Ońtústik» kólik dálizderiniń qurylysyn, «Qazaqstan – Qytaı» munaı qubyryn, «Ortalyq Azııa – Qytaı» gaz qubyryn iske qosý, «Jezqazǵan – Beıneý» jáne «Arqalyq – Shubarkól» mańyzdy ishki temirjol baǵyttary qurylysynyń aıaqtalýy.
SIM ekonomıkanyń basty sektorlaryna transulttyq kompanııalardy tartýǵa zor kóńil bóledi, bul ÚIIDMB jáne Investısııalar tartý, arnaıy ekonomıkalyq aımaqtardy damytý jáne eksportty yntalandyrý baǵdarlamasyn júzege asyrýǵa jol ashady. SIM 2015-2019 jyldarǵa arnalǵan ÚIIDMB men Tikeleı shetel jáne otandyq ınvestısııalardy tartý boıynsha keshendi josparlardyń júzege asyrylýyna jumyldyrylǵan.
Investısııalyq saıasatty ilgeriletý tetikteri sheńberinde belgili bir nátıjelerge qol jetkizilgen. Qazaqstandaǵy ınvestısııalyq ahýaldyń odan ári jaqsartylýy, sonyń ishinde «Investısııalyq klımatty jaqsartý týraly» jańa Zań sheńberindegi yntalandyrý paketi týraly shetel bıznes-qaýymdastyǵyn habardar etý jumysy júrgizilýde.
Qazaqstannyń qazirgi qaterler týraly túsinigi anyq jáne onyń qaterlerden ótý jospary men resýrstary bar. Orta merzimdi jáne uzaq merzimdi damý baǵdarlamalary búkil eldegi turaqtylyqty, órkendeý men ómir súrý sapasyn arttyrýdy qamtamasyz etýge baǵyttalǵan. Elbasynyń «Nurly Jol» baǵdarlamasyn júzege asyrý jáne «Qazaqstan-2050» Strategııasy men álemniń eń damyǵan 30 eliniń qataryna kirý sekildi uzaq merzimdi mindetter oryndaý nazarymyzdy basymdyqtarǵa shoǵyrlandyryp, ónimdi jumys isteýdi qajet etedi. Úkimetten dáıekti, tıimdi, keı kezde ójet is-qımyldar talap etiledi.
Búgingi tańda biz elimizdegi mańyzdy saıası oqıǵa qarsańynda turmyz. 26 sáýirde respýblıka azamattary eń bilikti jáne halyq senimin aqtaıtyn Qazaqstan Prezıdentine kandıdatqa óz daýystaryn beredi. Jańa mandat elimiz ben el basshylyǵyna tez arada aldymyzǵa qoıylǵan talaptardy oryndaýǵa kirisip, syrtqy faktorlardyń jaǵymsyz yqpaldarynan ótip, josparlardyń oryndalýyn qamtamasyz etip, eldiń ómir súrý deńgeıin jáne órkendeýin arttyrýǵa jol ashady dep senemin.
Erlan YDYRYSOV,
Qazaqstan Respýblıkasy
Syrtqy ister mınıstri.
