gvardııa kapıtany Sardar Shákirovtiń erligi týraly
Jany jaısań, júrgen jerin únemi gúldendirip, nurlandyryp kele jatqan Serik Úmbetov ilgeride Jambyl oblysyn basqaryp turǵan jyldary ákimshilikte ótken bir beıresmı áńgime ústinde jergilikti mamandardy laýazymdy qyzmetke kóptep tartý jóninde másele kóterile qalsa kerek. Árkim ártúrli pikir aıtyp, ortaq oıdan oıystaı beredi. Bireýleri «jergilikti kadrlar ózderi týyp-ósken óńirdiń problemalaryn jetik biledi, sondyqtan olardy jıirek kótermelep otyrý kerek» dese, bireýleri «mundaı prınsıp negizinen durys emes, qolynan is keletin adamdardy ǵana qoldaǵan jón, mamandardy geografııalyq jaǵdaıyna qaramaı qabiletine saı ósirgen durys bolady» dep qarsy shyǵady. Osy kezde komandalas áriptesteriniń pikirin únsiz tyńdap, áliptiń artyn kútip otyrǵan Serik Ábikenuly ornynan kóterilip:
‒ Sabyr saqtaýlaryńyzdy suraımyn, ‒ dese kerek. ‒ Qazaqtyń qaı jeri bolsyn ‒ bárimizdiń ortaq mekenimiz. Sondyqtan, sen ońtústiktensiń, anaý soltústikten degen sııaqty bos sózdi qoıý kerek. Árkim óz qabiletine qaraı jumys isteýi tıis. Bólip-jaratyn eshteńe de joq. Men qyzmetkerlerdi týǵan jerine emes, turǵan jerine qalaı qyzmet etýine qaraı, bilimi men biliktiligine, uıymdastyrýshylyq qabiletine saı tańdaýǵa tyrysam. Demek, osy otyrǵan barlyqtaryńdy da jergilikti kadrlar dep bilemin. Máselen, myna Baqytjandy alyp qaralyq. Bazbireýler ony Syr boıynan dese, bireýler almatylyq deıtin kórinedi. Tipti, Ońtústik Qazaqstan óńirinen deýshiler de bar. Mine, osy jigit Áýlıeata jerine sińisip, qyzmet etip, tipti kelin túsirip, qudandaly-jegjat bolyp otyr emes pe?! Aıtyńyzdarshy, endi osy kisini biz qalaısha jambyldyq emes deı alamyz?!.
Júıeli sózge jyǵylmaıtyn jan bar ma? Jınalǵandardyń bári bastaryn shulǵyp, jymyńdasyp qalsa kerek.
Al ákimniń keńesshisi bolyp isteıtin Baqytjan Shákirovtiń ózi bolsa, «Shirkin-aı, osyndaıda ákemniń aty Sardar da atalyp, onyń da osy óńirden áskerge shaqyrylyp, ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa qatysqany aıtylyp jatsa, qandaı ǵanıbet bolar edi», degendeı arman jeteginde turǵan edi. Biraq, ony basqalar qaıdan bilsin? Aýyzba-aýyz aıtylmasa, baspasózde jazylmasa, árıne, osylaısha «jabýly qazan jabýly kúıinde» qalatyny sózsiz ǵoı.
Baqytjan búıdeıdi: «Bári de mamandar tańdaýdan bastaldy emes pe? Sákeń óte durys aıtty – qolynan is keletin adamdar qaı jerde bolsa da, qandaı salada istese de súttiń qaımaǵyndaı bolyp qalqyp betke shyǵa keledi ǵoı. Halyq olardyń árbir qadamyn qalt jibermeı qadaǵalap, baǵasyn berip otyrady. Ony «sen ana jaqtan ekensiń» nemese «ózimizdiń bala ekensiń» dep bólip-jaryp jatpaıdy. Qyzmetine qarap, elge sińirgen eńbegine qarap ekshep jatady.
Osyndaıda ǵoı, oıǵa túsetini. Áıgili seksen altynshy jylǵy Jeltoqsan kóterilisinen keıin Ortalyq Komıtetke shaqyryla qalǵany bar. Ol kezde Almaty oblystyq partııa komıtetiniń hatshysy bolyp isteıtin. Jergilikti kadrlardyń birinen soń biri qýdalanyp jatqan tusy. О́ziniń de tekke shaqyrylmaǵanyn seze qoıady. Shynynda da solaı bolyp shyǵady. «Siz ońtústiktiń týmasy ekensiz ǵoı, anketada durys kórsetpepsiz», dep dúrse qoıa beredi sol kezderi qylyshynan qan tamyp turǵan basshylarynyń biri. «Men ómirbaıanymdy qujat boıynsha toltyrǵanmyn. Almaty qalasynda týǵanmyn. Senbeseńizder tekserińizder!» deıdi. «Jaraıdy! Bara berińiz! Tekseremiz. Jalǵan aıtsańyz jazalansyz!» dep shyǵaryp salady álgi basshy.
«Ońtústik dese osqyryna qaraıtyn ospadarlardyń aram oıy ol joly júzege aspaı qalǵanymen, qyr sońymnan qalmaı qoıdy, – deıdi Baqytjan Sardaruly sol kezdegi jáıtti esine alyp. – Keıin estidim, qujatqa senbeı, Almatydaǵy ózim ómirge kelgen №1 perzenthananyń da arhıvin aqtartypty ǵoı. Aqyry mazamdy ala bergen soń ol jaqta qalypty jumys istetpeıtinin bilip, Jambyl jaqqa aýysýyma týra keldi. Baǵyma qaraı, sol jyldary munda burynnan bilis-tanys Serik Ábikenuly basshylyq etetin edi. О́zine keńesshilikke shaqyrdy. Birden kelistim. Sóıtip, jambyldyq bolyp shyǵa keldim».
Shynynda da Sákeń el úshin eńbek etetin jan ǵoı. Kadrlardy qabiletine qaraı tańdaıdy. Jershildik degendi múlde bilmeıdi. Ol kisi úshin qazaqqa barlyq jer – ońtústik te, soltústik te, batys pen shyǵys ta – ortaq. Sondyqtan da komandasynda elimizdiń ár óńirinde týyp-ósken adamdar eńbek etetin edi. Al olardyń bárin ózi «jambyldyqtarsyńdar» dep jalpy ataýmen ataıtyn. «Olaı bolsa, meniń ákem Áýlıeata óńirinen emes dep qalaı ǵana aıta alamyn» deıdi Bákeń beti bal-bul janyp.
Qujat bylaı deıdi: Sardar Shákirov 1921 jyly Qazaqstannyń ońtústik óńiriniń shalǵaıdaǵy aýylynda sharýa otbasynda ómirge kelgen. Orta mektepti bitirip, medısına tehnıkýmynda oqyǵan. Soǵys bastalar aldynda pedagogıka ınstıtýtyna túsip, ony da oıdaǵydaı aıaqtap shyǵady. Maıdanǵa bilimdi de bilikti komandır retinde alǵashqylardyń biri bolyp attanady. Vzvodqa jetekshilik etip, rota komandırine deıin kóterilgen. Sodan keıin batalon basqarǵan. Erekshe erlik kórsetetin kezderi de osy kezeńmen tuspa-tus keledi.
Baqytjan búıdeıdi: «Ákemiz óte qarapaıym kisi bolatyn. Maqtaýdy onsha jany súımeıtin. Eldiń bári «batyr» dep qoshemettep jatsa da elp etpeýshi edi. E deıtin de qoıatyn. Ejiktep suramasaq, maıdanda jasaǵan erlikterin de ashyp aıta bermeıtin. Keıin ǵoı, joryq joldarynan, azat etken eldi mekenderinen hat-habarlar kelip, túrli suraý-ótinishter túse bastaǵan kezde sýyrtpaqtap syr tartqanymyz...
Sondaı hattardyń biri sekseninshi jyldary Vılnıýs qalasyndaǵy №37 orta mektep oqýshylarynyń atynan da kelipti. «Gvardııa kapıtany Sardar Shákirov ásker qataryna Qazaqstannan shaqyrylypty, ‒ dep jazylypty onda. ‒ Maıdanda júrip partııa qataryna qabyldanǵan. Birneshe shaıqasqa qatysyp, erlik úlgisin kórsete bilgen. Ásirese, onyń Oder ózeninen óter kezdegi qaharmandyǵy erekshe este qalarlyqtaı. 1945 jylǵy 29 ıanvarda Qyzyl týly Gomel atqyshtar polkiniń S.Shákirov bastaǵan batalon jaýyngerleri ózendi alǵashqylardyń biri bolyp júzip ótedi de, sovet áskerleriniń negizgi shabýylyna jol ashady. Komandırdiń ózi jıyrmadan astam jaý soldatynyń kózin joıyp, granatamen tanki toqtatqan. Biz osy erjúrek qazaq komandıriniń taǵdyry jóninde kóbirek bilgimiz keledi. Mýzeıge kelýshilerge tolyq málimet berý úshin bizge hat jazyp jiberýlerińizdi suraımyz».
Aıtpaqshy, oqýshylar ótinishin jetkizgen ólketanýshy Pavel Frolovtyń osy taqylettes haty 1983 jyly 23 aqpanda «Egemen Qazaqstan» gazetinde de («Qazaqstan soldattary») jaryq kóripti. Lıtvalyqtarmen baılanys kúni keshege deıin úzilmepti. Halyq qaharmandaryn umytpaıdy degen osy bolsa kerek.
Gvardııa kapıtany Sardar Shákirovtiń jaýyngerleri Oder ózeninen birinshi bolyp ótkeni jónindegi málimet qujat boıynsha dáleldengen. Ol keıin Sardardy Sovet Odaǵynyń Batyry ataǵyna usynylǵan anyqtamalarda da naqty kórsetilgen. 340-shy gvardııalyq polktiń komandıri Býrlakovtyń qolymen toltyrylǵan qujatta kapıtan S.Shákirovtiń batalony ózendi birinshi bolyp keship ótip, keń kólemdegi shabýylǵa jol ashqany, júzdegen jaý soldattary men tehnıkasynyń kózin joıyp, erlik kórsetkeni, sol úshin gvardııa kapıtany S. Shákirovtiń eń joǵary nagrada – Sovet Odaǵynyń Batyry ataǵyna usynylatyny baıandalǵan.
‒ Bul qujatty biz keıin ákem júrip ótken maıdan joldaryn izdestirip júrip taýyp aldyq, ‒ deıdi Baqytjan. ‒ Biraq papam batyr ataǵyn ala almapty. Onyń ornyna Lenın ordenin beripti. Oderden óterde birinshi lekte bolǵan jaýyngerlerdiń kóbi joǵary ataqty ıelengeni málim. Al papam sol alǵashqy toptyń ishinde eń aldynda tur. Áıtse de sybaǵasynan qur qalǵan.
Aty ańyzǵa aınalǵan áıgili marshal G.Jýkovtyń «Vospomınanııa ı razmyshlenııa» (Moskva, ızd. APN. 1988 g.) degen esteliginde Oder ózeninen ótý jónindegi shaıqastyń 31 qańtarda bastalyp, alǵashqy plasdarmnyń basyp alynýyn sol kúnmen naqtylaıdy. Bul – óte dáldikpen aıtylǵan aqıqat. Al kapıtan Sardar Shákirovtiń batalony bolsa osy kúnnen eki táýlik buryn ózendi keship ótip, ózderine bekinis jasaǵan. Bul jáıt te polk komandıriniń qujatymen rastalyp otyr. Sonda ózendi alǵashqy keship ótken kimder ekeni ózinen ózi belgili emes pe?!. Dál osy jerde Reıhstagqa birinshi bolyp tý tikken Raqymjan Qoshqarbaevtyń taǵdyry taqylettes jáıttiń oryn alyp otyrǵany jasyryn emes.
‒ Papamyz munyń aldynda da, sodan keıin de eren erlik úlgilerin kórsete bilgen, ‒ deıdi Baqytjan Sardaruly bir pápke sarǵaıǵan qaǵazdardy aldymyzǵa jaıyp salyp. – Berlındi alardaǵy qaharmandyǵyn qatardaǵy áriptesterimen birge joǵary laýyzymdy komandırleri de joǵary baǵalaǵan. Joǵarǵy Bas qolbasshydan alǵan alǵystary da óte kóp. Al myna Aleksandr Nevskıı ordeniniń orny erekshe bólek. Ony ózi de aıtyp otyrýshy edi.
1942 jyly belgilenip, áskerı is-qımyldardy sheber uıymdastyryp, asa zor jetistikterge jetken qolbasshylarǵa ǵana beriletin bul nagradamen marapattalǵandar sany sanaýly ǵana kórinedi. Ásirese, basqa ult ókilderi arasynda. Orden taza kúmisten quıylyp, bes juldyz ben eki shetindegi baltalar altynmen aptalǵan. Soǵys kezinde onshaqty ǵana orta dárejeli ofıserge berilgen osy nagradaǵa qazaq qaharmany – Sardar Shákirovtiń de ıe bolýy kóp jáıtti ańǵartsa kerek.
Kezinde batyrlyqqa usynylyp, biraq bul ataqty san túrli sebeptermen ala almaı qalǵan qanshama qazaqtar bar deseńizshi! Sondaı-aq, sırek beriletin nagradalardy ıelengen erlerimizdiń de erekshelikterin kóp kórsete almaı kelemiz. Aıtqymyz kelmeıdi emes, ashyp kórsete almaımyz. Áıtpese, joǵaryda sóz bolǵan Aleksandr Nevskıı ordenin ıelengen qazaqstandyqtar saýsaqpen sanarlyqtaı ǵana eken. Oǵan bul ordenniń tek joǵary laýyzymdy qolbasshylarǵa ǵana tabys etiletini jónindegi statýsy sebep bolsa kerek. Al jerlesimiz Sardar Shákirov sol kezdegi odaqtaǵy orta dárejeli onshaqty ofıserler arasynan oıyp turyp oryn alyp otyr ǵoı. Munyń ózi de ekinshi ret Batyrlyqqa usynylǵan dárejemen birdeı emes pe?!.
«Qyryq jyl qyrǵyn bolsa da, ajalsyz adam ólmeıdi» degen bar qazaqta. Sondaı-aq, Sardar Shákiruly da qyzyl qyrǵynnan aman-esen shyqty. Sóıtip, elge jeńispen oraldy. Almaty joǵary partııa mektebin bitirip, Qyzylorda oblystyq partııa komıtetinde jaýapty qyzmetter atqardy. Eńbek ete júrip, ǵylymmen de aınalysty. Bilimin odan ári jetildire tústi. Ustazdyq jumysty da umytqan joq. Jetpisinshi jyldary Máskeýde kandıdattyq dıssertasııa qorǵady. Osydan keıin biryńǵaı ustazdyq qyzmetke aýysyp, ómiriniń sońyna deıin Shymkent pedagogıka ınstıtýtynda eńbek etti.
‒ Shúkir, Shákirovter aty umytylǵan joq, ‒ deıdi Baqytjan Sardaruly. ‒ Batyr atynda aýyl da, mektep te bar. Urpaǵynyń ózi bir qaýym el bolyp otyr. Olar barda Shákirovter esimi máńgi jasap, egemen elimizdiń tarıhynan budan bylaı da laıyqty ornyn ala bermek.
Iá, qazaq aman bolsa, qaharmandarymyzdyń da aty óshpek emes.
Ádil DÚISENBEK,
Qazaqstannyń
eńbek sińirgen qaıratkeri.
Sýretterde: Sardar Shákirov; Sardar Shákirovti Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyna jáne basqa da nagradalarǵa usynǵan qujattardyń kóshirmesi.
(Sýretter otbasylyq albomnan alyndy).
