Keshe Qazaqstan Prezıdentiniń janyndaǵy Strategııalyq zertteýler ınstıtýtynyń muryndyq bolýymen «Qazaqstandaǵy prezıdenttik saılaý – 2015: ǵalamdyq synaqtardyń aldyn alý» atty dóńgelek ústel ótip, onda kezekten tys prezıdenttik saılaýdyń ótýine sebep bolǵan jahandyq ekonomıkalyq, geosaıası ahýaldar men ishki qoǵamdyq saıası jaǵdaılar barysy keńinen sóz boldy.
Atalǵan ǵylymı sharaǵa otandyq sarapshylarmen qatar, memlekettik mekemelerdiń jaýapty qyzmetkerleri qatysty. Sharany úılestirip otyrǵan Qazaqstan Prezıdenti janyndaǵy Strategııalyq zertteýler ınstıtýtynyń dırektory Erlan Qarın kezekten tys saılaýdyń ótetini týraly áńgime osydan biraz buryn aıtyla bastaǵanyna nazar aýdartty. Buqaralyq aqparat quraldary betterinde saılaý ótkizý qajettigi, saıası naýqannyń ótetin ýaqyty men ózge de tuspaldar sol kezde kórinis taba bastaǵany belgili. Mundaı qoǵamdyq pikirler depýtattar men saıası partııalar ókilderine ıdeıanyń quqyqtyq sheńberde týyndaǵany týraly málimdeme jasaýlaryna alyp keldi. Sondyqtan da Qazaqstan halqy Assambleıasy Keńesiniń kezekten tys prezıdenttik saılaýdy ótkizý usynysy kútpegen oqıǵa bolǵan joq. Aldaǵy Memleket basshysyn tańdaýdaǵy bul besinshi elektoraldyq naýqan bolǵaly tur, dedi ol.
Tájirıbe kórsetkendeı, barlyq saılaý naýqany jaı tehnıkalyq resim emes, al Qazaqstan táýelsizdigin nyǵaıtýdyń júıeli draıveri, qazaqstandyq memlekettilik pen qoǵamnyń damýyna, al 1991 jyly Qazaqstan Prezıdentin saılaý qazirgi Qazaqstan memleketi irgetasynyń qalanýyna negiz boldy, dep sabaqtady sózin Erlan Turǵymbaıuly. Al 1999 jylǵy saılaý jahandyq ekonomıkalyq daǵdarystan ótýde jumsaq ótkeldiń rólin atqaryp, elimiz táýelsizdigin nyǵaıta tústi. Bul rette 2005 jylǵy elektoraldyq naýqan postkeńestik keńistiktegi geosaıası jaǵdaıdyń ýshyǵýyna qaıtarylǵan jaýap boldy. Saılaýdan keıin úlken saıası jańǵyrtýlar júrgizilip, elimizdiń turaqty damýyna jol salyndy, dedi E.Qarın.
Instıtýt dırektorynyń paıymynsha, 2011 jyly ótkizilgen prezıdenttik saılaý ekonomıkalyq jáne saıası úderisterdiń úndestigin qalyptastyra otyryp, elimizdiń údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damýyna serpin bergen Prezıdenttiń Jańa Ekonomıkalyq Saıasaty ómirge keldi. Sondyqtan árbir prezıdenttik saılaý táýelsizdikti nyǵaıtýdyń jańa kezeńi bolyp sanalady. Ústimizdegi jyly ótetin saıası naýqan da bul úderistiń údesinen kórinýi tıis. E.Qarın sóz retinde álemdik saıasat týrbýlentti aımaqqa kirgendigin tilge tıek ete ketti. Qazirgi kezde oryn alyp jatqan Ýkraına, Aýǵanstan men Sırııadaǵy qaqtyǵystar, saýda-ekonomıkalyq tartystar, ózara sanksııalar jáne ózge de keleńsizdikterdi qamtıtyn geosaıası jaǵdaılar ýshyǵyp otyrǵandyǵyn, olardyń joǵary órship ketýi múmkindigi zor ekendigin de atap kórsetti.
Onyń ústine, postkeńestik óńir jańa elektorattyq kezeńge tap kelip otyr. Ásirese, bul Ortalyq Azııa óńirine qatysty. О́tken aptada Tájikstanda parlamenttik saılaý ótse, kórshiles Qyrǵyzstanda kúzde ótetin parlamenttik saılaýǵa saıası partııalar qazirden kirisip te ketken. Al О́zbekstan men Belorýssııada prezıdenttik saılaýlar ótedi dep kútilse, Ázerbaıjanda da saıası naýqan oryn alatyny belgili bolyp otyr. Jahandyq geosaıası jáne geoekonomıkalyq jaǵdaıdyń qalaısha qalyptasatyny belgisiz jaǵdaıda Qazaqstannyń bıyl óz saılaýyn ótkizip alǵany oryndy bolmaq.
2015 jylǵy saılaýǵa áser etetin jahandyq jáne óńirlik aspektiler jóninde sóz qozǵaǵan QSZI dırektorynyń orynbasary Sanat Kóshkimbaev Qazaqstandaǵy kezekten tys prezıdenttik saılaý Ortalyq Azııadaǵy elektorattyq kezeńniń bólinbes bir bólshegine aınalyp otyrǵanyn alǵa tartty. Aýǵanstanda qalyptasqan jaǵdaı aınalasyndaǵy elderge de ózindik yqpalyn tıgizetin bolady. Aýǵanstannan ózge, Irak pen Sırııadan keletin qaýip-qaterler de elimizdiń ishki jáne syrtqy saıasatyna ózindik áserin tıgizbeı qoımaıdy. Sondyqtan ústimizdegi jylǵy kezekten tys saılaýdyń ótkizilýi sol qaýip-qaterlerdiń aldyn alýdyń bir tetigi retinde qarastyrylady, dedi ol. Al «Alternatıva» ózekti zertteýler ortalyǵynyń dırektory Andreı Chebotarev ótken jyldardyń elektorattyq kezeńiniń utymdy tustaryna sholý jasady. Sondaı-aq, sarapshy Prezıdenttiń «Qazaqstan-2050» Strategııasynda aıtylǵan on qaýip máselesin de aınalyp ótpedi. Onyń aıtýynsha, qazir sol faktorlar birtindep kórinis tabýda. Sol kezdiń ózinde Elbasy shıkizatqa degen baǵanyń quldyraıtynyn kóre bildi ári sol qaýip-qaterlerden ótý úshin bir maqsatqa jumylýǵa shaqyrdy. A.Chebotarev saıasat pen ekonomıkadaǵy turaqsyzdyqtardy boldyrmas úshin birqatar sharalardyń qolǵa alynǵanyn da ortaǵa saldy.
Sarapshy ózderin oppozısııalyq partııalar sanatyna qosyp kelgen JSDP men QKP áleýetterinen aıyrylyp qalǵandyǵyn da atap ketti. Onyń ústine, olardyń qatarynda jekelegen qoǵamdyq-saıası tulǵalardyń jáne birlestikterdiń kóptigi saılaý naýqany barysynda ózindik teris áser beretin bolady. «Abaı-aqparat» qory prezıdentiniń orynbasary Aıdos Sarym árbir saılaý naýqany jańadan qosylǵan jas saılaýshylarmen tolyǵyp otyratyndyǵyna, olardyń ózindik saryn ákelerine nazar aýdartty. Onyń pikirinshe, qazirgi tańda qazaqstandyq saılaýshylardyń ortasha jasy 30 shamasynda bolsa, 90-shy jyldardyń aıaǵyna taman qalyptasqan saıası-partııalyq júıe eskirgen. Sondyqtan jańa saıası-partııalyq júıeniń arhıtektýrasyn kelesi parlamenttik saılaýǵa deıin qaıta qurý mańyzdy. Elimizdiń qazirgi kezdegi saıası-partııalyq kórinisin QSZI aǵa ǵylymı qyzmetkeri Iýrıı Býlýktaev atalǵan ınstıtýttyń almatylyq ofısinen onlaın rejiminde baıandap berdi. Onyń sózine qaraǵanda, kez kelgen saılaý qoǵam men memleket úshin basty synaq bolyp tabylady. Sondyqtan da saıası partııalar mindetti túrde bul saılaýǵa qatysýlary mindetti. Eger olar saılaýǵa túspese, onda ózderiniń bılikke degen talasyn jáne saıası partııa degen mártebesin saqtap qala almaq emes.
Qoryta aıtqanda, dóńgelek ústelge qatysýshylar halyqaralyq prezıdenttik saılaý ótkizýdiń tájirıbesin, turaqtylyq pen kelisimniń memleketti damytýdaǵy negizin, elimizdegi prezıdenttik saılaýdyń ereksheligin, saıası partııalardyń jaǵdaıyn, áleýmettik zertteýler barysyn jáne ózge de saılaý ótkizýdiń qyrlary men syrlaryn jan-jaqty talqyǵa saldy.
Asqar TURAPBAIULY,
«Egemen Qazaqstan».
Atalǵan ǵylymı sharaǵa otandyq sarapshylarmen qatar, memlekettik mekemelerdiń jaýapty qyzmetkerleri qatysty. Sharany úılestirip otyrǵan Qazaqstan Prezıdenti janyndaǵy Strategııalyq zertteýler ınstıtýtynyń dırektory Erlan Qarın kezekten tys saılaýdyń ótetini týraly áńgime osydan biraz buryn aıtyla bastaǵanyna nazar aýdartty. Buqaralyq aqparat quraldary betterinde saılaý ótkizý qajettigi, saıası naýqannyń ótetin ýaqyty men ózge de tuspaldar sol kezde kórinis taba bastaǵany belgili. Mundaı qoǵamdyq pikirler depýtattar men saıası partııalar ókilderine ıdeıanyń quqyqtyq sheńberde týyndaǵany týraly málimdeme jasaýlaryna alyp keldi. Sondyqtan da Qazaqstan halqy Assambleıasy Keńesiniń kezekten tys prezıdenttik saılaýdy ótkizý usynysy kútpegen oqıǵa bolǵan joq. Aldaǵy Memleket basshysyn tańdaýdaǵy bul besinshi elektoraldyq naýqan bolǵaly tur, dedi ol.
Tájirıbe kórsetkendeı, barlyq saılaý naýqany jaı tehnıkalyq resim emes, al Qazaqstan táýelsizdigin nyǵaıtýdyń júıeli draıveri, qazaqstandyq memlekettilik pen qoǵamnyń damýyna, al 1991 jyly Qazaqstan Prezıdentin saılaý qazirgi Qazaqstan memleketi irgetasynyń qalanýyna negiz boldy, dep sabaqtady sózin Erlan Turǵymbaıuly. Al 1999 jylǵy saılaý jahandyq ekonomıkalyq daǵdarystan ótýde jumsaq ótkeldiń rólin atqaryp, elimiz táýelsizdigin nyǵaıta tústi. Bul rette 2005 jylǵy elektoraldyq naýqan postkeńestik keńistiktegi geosaıası jaǵdaıdyń ýshyǵýyna qaıtarylǵan jaýap boldy. Saılaýdan keıin úlken saıası jańǵyrtýlar júrgizilip, elimizdiń turaqty damýyna jol salyndy, dedi E.Qarın.
Instıtýt dırektorynyń paıymynsha, 2011 jyly ótkizilgen prezıdenttik saılaý ekonomıkalyq jáne saıası úderisterdiń úndestigin qalyptastyra otyryp, elimizdiń údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damýyna serpin bergen Prezıdenttiń Jańa Ekonomıkalyq Saıasaty ómirge keldi. Sondyqtan árbir prezıdenttik saılaý táýelsizdikti nyǵaıtýdyń jańa kezeńi bolyp sanalady. Ústimizdegi jyly ótetin saıası naýqan da bul úderistiń údesinen kórinýi tıis. E.Qarın sóz retinde álemdik saıasat týrbýlentti aımaqqa kirgendigin tilge tıek ete ketti. Qazirgi kezde oryn alyp jatqan Ýkraına, Aýǵanstan men Sırııadaǵy qaqtyǵystar, saýda-ekonomıkalyq tartystar, ózara sanksııalar jáne ózge de keleńsizdikterdi qamtıtyn geosaıası jaǵdaılar ýshyǵyp otyrǵandyǵyn, olardyń joǵary órship ketýi múmkindigi zor ekendigin de atap kórsetti.
Onyń ústine, postkeńestik óńir jańa elektorattyq kezeńge tap kelip otyr. Ásirese, bul Ortalyq Azııa óńirine qatysty. О́tken aptada Tájikstanda parlamenttik saılaý ótse, kórshiles Qyrǵyzstanda kúzde ótetin parlamenttik saılaýǵa saıası partııalar qazirden kirisip te ketken. Al О́zbekstan men Belorýssııada prezıdenttik saılaýlar ótedi dep kútilse, Ázerbaıjanda da saıası naýqan oryn alatyny belgili bolyp otyr. Jahandyq geosaıası jáne geoekonomıkalyq jaǵdaıdyń qalaısha qalyptasatyny belgisiz jaǵdaıda Qazaqstannyń bıyl óz saılaýyn ótkizip alǵany oryndy bolmaq.
2015 jylǵy saılaýǵa áser etetin jahandyq jáne óńirlik aspektiler jóninde sóz qozǵaǵan QSZI dırektorynyń orynbasary Sanat Kóshkimbaev Qazaqstandaǵy kezekten tys prezıdenttik saılaý Ortalyq Azııadaǵy elektorattyq kezeńniń bólinbes bir bólshegine aınalyp otyrǵanyn alǵa tartty. Aýǵanstanda qalyptasqan jaǵdaı aınalasyndaǵy elderge de ózindik yqpalyn tıgizetin bolady. Aýǵanstannan ózge, Irak pen Sırııadan keletin qaýip-qaterler de elimizdiń ishki jáne syrtqy saıasatyna ózindik áserin tıgizbeı qoımaıdy. Sondyqtan ústimizdegi jylǵy kezekten tys saılaýdyń ótkizilýi sol qaýip-qaterlerdiń aldyn alýdyń bir tetigi retinde qarastyrylady, dedi ol. Al «Alternatıva» ózekti zertteýler ortalyǵynyń dırektory Andreı Chebotarev ótken jyldardyń elektorattyq kezeńiniń utymdy tustaryna sholý jasady. Sondaı-aq, sarapshy Prezıdenttiń «Qazaqstan-2050» Strategııasynda aıtylǵan on qaýip máselesin de aınalyp ótpedi. Onyń aıtýynsha, qazir sol faktorlar birtindep kórinis tabýda. Sol kezdiń ózinde Elbasy shıkizatqa degen baǵanyń quldyraıtynyn kóre bildi ári sol qaýip-qaterlerden ótý úshin bir maqsatqa jumylýǵa shaqyrdy. A.Chebotarev saıasat pen ekonomıkadaǵy turaqsyzdyqtardy boldyrmas úshin birqatar sharalardyń qolǵa alynǵanyn da ortaǵa saldy.
Sarapshy ózderin oppozısııalyq partııalar sanatyna qosyp kelgen JSDP men QKP áleýetterinen aıyrylyp qalǵandyǵyn da atap ketti. Onyń ústine, olardyń qatarynda jekelegen qoǵamdyq-saıası tulǵalardyń jáne birlestikterdiń kóptigi saılaý naýqany barysynda ózindik teris áser beretin bolady. «Abaı-aqparat» qory prezıdentiniń orynbasary Aıdos Sarym árbir saılaý naýqany jańadan qosylǵan jas saılaýshylarmen tolyǵyp otyratyndyǵyna, olardyń ózindik saryn ákelerine nazar aýdartty. Onyń pikirinshe, qazirgi tańda qazaqstandyq saılaýshylardyń ortasha jasy 30 shamasynda bolsa, 90-shy jyldardyń aıaǵyna taman qalyptasqan saıası-partııalyq júıe eskirgen. Sondyqtan jańa saıası-partııalyq júıeniń arhıtektýrasyn kelesi parlamenttik saılaýǵa deıin qaıta qurý mańyzdy. Elimizdiń qazirgi kezdegi saıası-partııalyq kórinisin QSZI aǵa ǵylymı qyzmetkeri Iýrıı Býlýktaev atalǵan ınstıtýttyń almatylyq ofısinen onlaın rejiminde baıandap berdi. Onyń sózine qaraǵanda, kez kelgen saılaý qoǵam men memleket úshin basty synaq bolyp tabylady. Sondyqtan da saıası partııalar mindetti túrde bul saılaýǵa qatysýlary mindetti. Eger olar saılaýǵa túspese, onda ózderiniń bılikke degen talasyn jáne saıası partııa degen mártebesin saqtap qala almaq emes.
Qoryta aıtqanda, dóńgelek ústelge qatysýshylar halyqaralyq prezıdenttik saılaý ótkizýdiń tájirıbesin, turaqtylyq pen kelisimniń memleketti damytýdaǵy negizin, elimizdegi prezıdenttik saılaýdyń ereksheligin, saıası partııalardyń jaǵdaıyn, áleýmettik zertteýler barysyn jáne ózge de saılaý ótkizýdiń qyrlary men syrlaryn jan-jaqty talqyǵa saldy.
Asqar TURAPBAIULY,
«Egemen Qazaqstan».
